17ο Συνέδριο του ΚΚΕ - Προσυνεδριακός Διάλογος: ΜΕΡΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ

Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει τη συμβολή του ΚΚΕ στο λαϊκό κίνημα και το ότι αποτελεί βασική αντικαπιταλιστική δύναμη στη χώρα μας. Ομως οι Θέσεις δίνουν την εντύπωση μιας αναντιστοιχίας με τις απαραίτητες θεωρητικές επεξεργασίες που πρέπει να γίνουν και να δώσουν φτερά στην άνοδο της ταξικής και επαναστατικής πάλης. Θεωρεί κανείς πως βιάζονται να κλείσουν το διάλογο, εκεί που ακριβώς πρέπει να ανοίξει. Επιγραμματικά, λόγω χώρου, τρία ζητήματα:

 

Τίποτα δεν άλλαξε από τον Ιμπεριαλισμό του 1920;

Συνεχίζοντας την ανάλυση του καπιταλισμού από εκεί που την άφησε ο Λένιν, πρέπει να επισημάνουμε μερικά νέα φαινόμενα, που από τις τελευταίες τρεις δεκαετίες του περασμένου αιώνα, προσδίδουν νέα ποιοτικά χαρακτηριστικά στον καπιταλισμό. Για να μην παρεξηγηθούμε: τα νέα χαρακτηριστικά αυξάνουν την εκμετάλλευση κάνουν πιο επίκαιρη τη σοσιαλιστική επανάσταση. Ανάμεσα σε πολλά, αναφέρω τέσσερα βασικά, κατά τη γνώμη μου:

Α. Νέες Τεχνολογίες: εδώ γίνεται κύρια λόγος για την πληροφορική και την επανάσταση που επιφέρει στην παραγωγή αλλά και στην κοινωνία γενικότερα. Κάποιες μελέτες αναφέρουν ότι το 75% των σημερινών εργασιών υπόκεινται σε αυτοματοποίηση, με ό,τι αυτό σημαίνει για την ανεργία, και τη διάρθρωση της παραγωγής. Μελλοντολόγοι προβλέπουν ότι στο όχι μακρινό μέλλον θα απασχολείται στον τομέα της υλικής παραγωγής μόλις το 5% του πληθυσμού. Ανεξάρτητα από το βάσιμο ή όχι αυτών των προβλέψεων, τα ήδη ορατά αποτελέσματα της χρήσης των νέων τεχνολογιών είναι τεράστια. Εχουμε τη νεοφιλελεύθερη στροφή στην καπιταλιστική διαχείριση, ώστε να αυξηθεί η καπιταλιστική κερδοφορία και να γίνουν δυνατές οι επενδύσεις νέας τεχνολογίας σε βάρος του βιοτικού επιπέδου της εργατικής τάξης. Εχουμε την αλλαγή του ειδικού βάρους κλάδων, την καταστροφή ή συρρίκνωση κάποιων παραδοσιακών και άνοδο κλάδων νέας τεχνολογίας και νέων προϊόντων. Εχουμε νέα χαρακτηριστικά σε μερίδες της εργατικής τάξης. Εχουμε τη δημιουργία νέων ποιοτικών χαρακτηριστικών στο χρόνο και στο χώρο. Εχουμε τη δημιουργία ενός νέου χώρου, του κυβερνοχώρου. Χωρίς τις νέες τεχνολογίες δε θα μπορούσε να προχωρήσει η παγκοσμιοποίηση των χρηματιστηριακών αγορών, μια σειρά νέα φαινόμενα με πλανητική διάσταση. Δε θα μπορούσε να επεκταθεί ο καπιταλισμός σε νέους τομείς του πολιτισμού και της ψυχαγωγίας. Τέλος, όχι μικρότερη σημασία έχουν και οι τεχνολογίες νέων υλικών, γενετικής και βιοτεχνολογίας.

Β. Υπερεθνικές ρυθμίσεις-πολυεθνικές: εδώ έχουμε φαινόμενα και πλανητικής αλλά και περιφερειακής διάστασης. Πλανητικής είναι η επέκταση του καπιταλισμού σε όλο σχεδόν τον πλανήτη, η ανάδυση των νέων οικονομιών της ΝΑ Ασίας, οι διεθνείς ρυθμίσεις για το εμπόριο και τους δασμούς, η διεθνής λειτουργία του νόμου της αξίας. Περιφερειακές είναι οι επιμέρους ολοκληρώσεις και η νέα πραγματικότητα που δημιουργούν (Ευρωπαϊκή Ενωση, NAFTA, και άλλες ζώνες εμπορίου στην Ασία). Ο αυξανόμενος ρόλος των πολυεθνικών, αν και αμφισβητούνται έντονα τα ποιοτικά του χαρακτηριστικά, δείχνει μια σημαντική επέκταση όσον αφορά τα ποσοτικά. Χαρακτηριστικά το 25% της παγκόσμιας παραγωγής ανήκει στις πολυεθνικές, από το οποίο το 8,5% σε τρίτες χώρες. Στις 60 μεγαλύτερες οικονομικές δυνάμεις στον κόσμο, το 1/3 δεν είναι κράτη αλλά πολυεθνικές εταιρίες. Χαρακτηριστικά η Τζένεραλ Μότορς, έχει τζίρο όσο το ΑΕΠ της Ινδονησίας, χώρας με 225 εκατ. Κατοίκους, και μεγαλύτερο από εκείνο της Δανίας, της Νορβηγίας και της Ν. Αφρικής. Σαν αποτέλεσμα έχουμε μια νέα σχέση εθνικού-διεθνικού, και χωρίς να καταργείται ο ρόλος του κράτους έχουμε μια μετατόπιση από το έθνος σε υπερεθνικές ρυθμίσεις. Αυτό τροποποιεί σημαντικά τους όρους της ταξικής πάλης. Η κατάργηση του προστατευτισμού και οργάνων πολιτικής όπως η νομισματική με το Ευρώ, ή η δημοσιονομική με το Σύμφωνο Σταθερότητας, μεταφέρει τον ανταγωνισμό αποκλειστικά στο κόστος εργασίας, και ενισχύει την προσπάθεια του κεφαλαίου για αύξηση της κερδοφορίας. Επιβάλλει αναπροσαρμογές στη στρατηγική και πολιτική του εργατικού κινήματος, αλλά και της αστικής τάξης κάθε χώρας, π.χ. επενδύσεις γίνονται σε επιλεγμένους τομείς που έχουν συγκριτικό πλεονέκτημα. Εξίσου σημαντικές είναι και άλλες παράμετρες, όπως η πύκνωση των επικοινωνιών, ο μαζικός τουρισμός, η αμερικάνικη μονοκρατορία.

Γ. Μετα-φορντική οργάνωση της παραγωγής: από τη δεκαετία του '70 παρατηρούνται κάποιες καινούργιες τάσεις στην οργάνωση της παραγωγής που ονομάζονται μετα-φορντισμός. Εχουμε στροφή από τη μαζική παραγωγή τυποποιημένων προϊόντων σε προϊόντα προσαρμοσμένα στις ειδικές ανάγκες του πελάτη, έχουμε αντί της αλυσίδας μαζικής παραγωγής ευέλικτη οργάνωση, αντί τον τυποποιημένο εργάτη, κύκλους ποιότητας (το λεγόμενο Ιαπωνικό μοντέλο), έχουμε τον επανασχεδιασμό των οργανογραμμάτων (reengineering) επιχειρήσεων. Στο μέγεθος των επιχειρήσεων έχουμε αντιφατικές τάσεις. Από τη μια μεριά έχουμε συγχωνεύσεις, που οδηγούν σε παραπέρα μονοπώληση, συγκέντρωση και συγκεντροποίηση κεφαλαίου, και από την άλλη ευέλικτα σχήματα, δημιουργίας δικτύων, υπεργολαβιών, σχημάτων παροχής δικαιοπραξίας (franchising). Φυσικά αυτές οι τάσεις δεν είναι μοναδικές, αλλά συνυπάρχουν με τις παλιές δοκιμασμένες μεθόδους παραγωγής.

Δ. Νέα κλαδική διάρθρωση: κύρια και εντεινόμενη τάση είναι η σχετική συρρίκνωση του υλικού τομέα της παραγωγής σε όφελος των υπηρεσιών και του τομέα του πολιτισμού, και όσον αφορά το παραγόμενο εισόδημα, και όσον αφορά την απασχόληση. Είναι η δεύτερη ιστορική διακλαδική αναδιάταξη μετά τη δραματική συρρίκνωση του πρωτογενούς τομέα (στις ΗΠΑ από 60% που απασχολούνταν το 1850 έφτασε το 2,7% σήμερα). Στην Ελλάδα η πρόσφατη διαχρονική εξέλιξη για τους απασχολούμενους στη γεωργία είναι 57% το 1928, 48% το 1951, 40% το 1971, 27% το 1981, περίπου 20% το 2001). Αν και οι στατιστικές δημιουργούν σύγχυση για το τι είναι υλική και μη υλική παραγωγή, αν και τοποθετούν στη μη υλική ολόκληρους κλάδους όπως οι επικοινωνίες, που περιλαμβάνουν και υπηρεσίες και υλική παραγωγή, η τάση είναι σαφής. Π.χ. στην Ελλάδα, σύμφωνα με το ΚΜΕ, οι μισθωτοί στην υλική παραγωγή σε σχέση με το σύνολο των μισθωτών, από 54% το 1981, έπεσε στο 45% το 1991, στο 37,7% το 1996, αν και ο τρόπος υπολογισμού γίνεται με αντίστροφο λάθος, δηλαδή υπολογίζεται π.χ. ολόκληρος ο κλάδος των μεταφορών, στον οποίο περιλαμβάνονται και εργαζόμενοι στις υπηρεσίες (π.χ. αεροσυνοδοί). Η μεγάλη πλέον πλειοψηφία της εργατικής τάξης απασχολείται στις υπηρεσίες και στον τομέα του πολιτισμού, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την κατάσταση και τη συνείδησή της.

Οι αλλαγές αυτές συνηγορούν, κατά τη γνώμη μου, στο ότι βρισκόμαστε σε ένα νέο στάδιο του καπιταλισμού (μια ονομασία θα μπορούσε να είναι υπερεθνικός καπιταλισμός). Ο Λένιν θεωρούσε τον ιμπεριαλισμό τελευταίο στάδιο, εκτιμώντας ότι θα ανατραπεί άμεσα, όμως έναν αιώνα μετά έχουμε πιο ραγδαίες αλλαγές από όσες ξεχώριζαν τον προ-μονοπωλιακό από το μονοπωλιακό καπιταλισμό.

 

Η εργατική τάξη στον 21ο αιώνα

Αποτέλεσμα των προηγούμενων αλλαγών, αλλά και μιας σειράς άλλων παραγόντων, είναι οι σημαντικές αλλαγές σε όλες τις τάξεις και στρώματα. Αναφέρω μερικές για την εργατική τάξη στη χώρα μας, αλλά και διεθνώς:

- Σημαντική μείωση των εργαζομένων στην υλική παραγωγή, σε όφελος των υπηρεσιών, του πολιτισμού, γενικά της μη-υλικής παραγωγής. Αυτό αφορά όχι μόνο την κλαδική διάρθρωση, αλλά και σε επίπεδο ενός εργοστασίου της υλικής παραγωγής, ενώ π.χ. παλιά σε ένα εργοστάσιο 1.000 εργαζομένων οι 950 ήταν εργάτες και οι 50 υπάλληλοι, σήμερα τείνουν να είναι 500 σύνολο, από τους οποίους 300 εργάτες και 200 επιστήμονες και υπάλληλοι. (Διοικητικές υπηρεσίες, λογιστήριο, μάρκετινγκ, ποιοτικός έλεγχος, έρευνα, φύλακες κλπ.) και σε πλήρως αυτοματοποιημένα μπορεί να είναι σύνολο 200, από τους οποίους 50 εργάτες και 150 επιστήμονες και υπάλληλοι.

- Σημαντική διεύρυνση της μερίδας των επιστημόνων και στον ιδιωτικό τομέα και στο δημόσιο (καθηγητές, δάσκαλοι, νοσοκομειακοί, άλλοι επιστήμονες).

- Σημαντική πόλωση και διαφοροποίηση των διαφόρων μερίδων της εργατικής τάξης όσον αφορά τα δικαιώματα, τις αμοιβές, το μορφωτικό επίπεδο. Κατ' αρχήν έχουμε μια βασική διάσπαση σε μια μερίδα με δικαιώματα και σχετικά καλό βιοτικό επίπεδο, και σε μια μερίδα χωρίς δικαιώματα, χωρίς σταθερή δουλειά, με χαμηλούς μισθούς. Μετά έχουμε μια αυξανόμενη μερίδα απόφοιτων ανώτερων σχολών, με απαιτήσεις, αλλά και αυταπάτες ως προς το ρόλο τους. Εχουμε μια άλλη διάσπαση σε εργαζόμενους στο δημόσιο (25%) και ιδιωτικό τομέα (75%), μια άλλη σε σύγχρονες δυναμικές επιχειρήσεις και σε επιχειρήσεις που φθίνουν ή είναι στα πρόθυρα της καταστροφής. Τέλος ένα μέρος δουλεύει συγκεντρωμένο σε σχετικά μεγάλες επιχειρήσεις και άλλο είναι διάσπαρτο σε μια πληθώρα μικρο-επιχειρήσεων. Να προσθέσουμε ότι τα τελευταία χρόνια προστέθηκε και η μερίδα των υπερ-εκμεταλλευόμενων αλλοδαπών, με εντελώς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και προβλήματα, που τροποποιεί την κατάσταση για ολόκληρη την εργατική τάξη.

- Γίνεται συζήτηση και για κάποια άλλα γενικά χαρακτηριστικά. Η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου πρέπει να κατανοείται σχετικά, ο παλιός αναλφάβητος είναι σήμερα περίπου όποιος δεν ξέρει να χρησιμοποιεί υπολογιστή.[1] Η αντικατάσταση του παλιού εργάτη αλυσίδας με τον εργαζόμενο των "κύκλων ποιότητας" είναι μεν μια τάση, που όμως δεν έχει γενικευτεί, αλλά και εκεί που εφαρμόζεται (πλην ίσως Ιαπωνίας) δεν είναι σίγουρο ότι αναβαθμίζει σημαντικά τη θέση του στην παραγωγική διαδικασία.

- Διαμορφώνεται ένας νέου τύπου συλλογικός εργάτης που χειρίζεται υπολογιστή, μεγάλο μέρος του έχει αποφοιτήσει από ανώτατες σχολές, δείχνει πρωτοβουλία και έχει πιο προχωρημένες ανάγκες συμμετοχής, πληροφόρησης, δημοκρατίας. Παράλληλα παραμένει σε μεγάλο ποσοστό σήμερα ο ανειδίκευτος χαμηλής μόρφωσης εργάτης, με αυστηρή περιγραφή καθηκόντων και περιορισμένα ενδιαφέροντα. Αυτή η συνύπαρξη θα υφίσταται επί μακρόν γι' αυτό περισσότερα του ενός κόμματα θα εκφράζουν τις διαφορετικές μερίδες της εργατικής τάξης.

Αν στη φορντική οργάνωση της παραγωγής και στα χαρακτηριστικά του εργάτη αλυσίδας (περιορισμένες δεξιότητες, περιγραφή καθηκόντων, καθόλου πρωτοβουλία, πειθαρχία), αντιστοιχεί μια πειθαρχημένη και σχεδόν στρατιωτικού τύπου οργάνωση -κόμμα, στον νέου τύπου εργαζόμενο χρειάζεται οργάνωση-κόμμα με δημοκρατία, πρωτοβουλία, συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων. Αυτά τα χαρακτηριστικά αντιστοιχούν σε μισθωτούς ψηλότερου μορφωτικού επιπέδου, ανεξάρτητα αν είναι επιστήμονες ή όχι, επιχειρήσεων ψηλής τεχνολογίας, στην εκσυγχρονισμένη βιομηχανία, στις βιομηχανοποιημένες υπηρεσίες, σε εκτεταμένους τομείς του δημόσιου τομέα.

 

Σοσιαλισμός σε μια χώρα;

Προφανώς η θεωρητική διαμάχη δεν έχει φιλολογικό χαρακτήρα, αλλά επιβάλλει τις αναγκαίες προσαρμογές στη θεωρία, τη στρατηγική, την πολιτική. Χαρακτηριστικό παράδειγμα για τη θεωρία του σοσιαλισμού σε μια χώρα. Οι σχετικές αντιλήψεις, μακριά από τις σκέψεις του ίδιου του Μαρξ, εμπεδώθηκαν στη σκέψη του κομμουνιστικού κινήματος, μετά την ήττα των επαναστάσεων στη Γερμανία και στην Ουγγαρία. Και ίσως δικαιολογημένα, διαφορετικά ή έπρεπε να ακολουθήσουν οι ανεδαφικές απόψεις του Τρότσκι για εξαγωγή της επανάστασης, ή να παραδοθεί η εξουσία στην αστική τάξη. Πάντως στα γραπτά του Λένιν της περιόδου 1920-1922 υπάρχει σαφής σύνδεση της τύχης της ΕΣΣΔ με την παγκόσμια επανάσταση (βλέπε τόμους Απάντων, 39, 42, - σελ. 3, κλπ.). Η ιστορία τελικά απόδειξε με δραματικό τρόπο τη ορθότητα της μαρξιστικής αντίληψης για το αδύνατο της νίκης του σοσιαλισμού σε μία, και μάλιστα σε καθυστερημένη χώρα.

Και σήμερα αυτήν την αλήθεια αντανακλούν οι εξελίξεις στην Κίνα, το Βιετνάμ, η κατάσταση της οικονομίας στην Κούβα. Οι Θέσεις για το 17ο Συνέδριο φωτογραφίζουν τις εξελίξεις, αλλά δε βγάζουν τα αναγκαία συμπεράσματα. Εκτός αν υιοθετηθεί η αστυνομική-ιδεαλιστική ερμηνεία της ιστορίας, ότι βαραίνουν λάθη, προδοσίες και υποκειμενικοί παράγοντες.

Η υιοθέτηση της αντίληψης για το παγκόσμιο της επαναστατικής διαδικασίας δεν περιορίζει την πρωτοβουλία σε εθνικά πλαίσια, δε σημαίνει ταυτόχρονο ωρίμασμα των πολιτικών και επαναστατικών μετασχηματισμών σε όλο τον κόσμο. Οι λαϊκές δυνάμεις προφανώς θα πάρουν την εξουσία σε διαφορετικές στιγμές στα διαφορετικά κράτη, αλλά δεν μπορούν να οικοδομήσουν σοσιαλισμό μόνο σε μια χώρα, και μάλιστα σαν την Ελλάδα. Η επαναφορά στη μαρξιστική αντίληψη μας προφυλάσσει από τη βουλησιαρχία, και από λαθεμένες επιλογές στην τρέχουσα πολιτική μας.

 

Αντί επιλόγου

Πιστεύω ότι η λενινιστική παράδοση-κληρονομιά επιβάλλει νέες τολμηρές θεωρητικές επεξεργασίες, ξεπερνώντας μια παράδοση θεωρητικής φτώχειας και επανάπαυσης στα γνωστά και σίγουρα. Δικαιολογία δεν μπορεί να είναι οι δυσκολίες της καθημερινής πολιτικής πάλης. Ισα-ίσα η πάλη είναι αναποτελεσματική αν δεν τη φωτίζει η θεωρία. Αρκεί να θυμηθούμε την κρίση του Μαρξ για την αιτία της κακοδαιμονίας του βρετανικού εργατικού κινήματος.

 


[1] Σύμφωνα με έρευνα της ΓΣΕΕ, με PC δουλεύει το 35%, χωρίς το 65%.