ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΤΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ (1)

Η Απόφαση του 18ου Συνεδρίου του ΚΚΕ για το σοσιαλισμό σημειώνει ότι η «…επιστημονικότητα και η ταξικότητα της πολιτικής του KKείναι καθοριστική προϋπόθεση της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Στο βαθμό που τα στοιχεία αυτά χάνονται, ανδρώνεται ο οπορτουνισμός, ο οποίος, αν δεν αντιμετωπιστεί, εξελίσσεται σε αντεπαναστατική δύναμη».

Στην Απόφαση γίνεται η εκτίμηση ότι: «Δεν ήταν νομοτελειακή η επικράτηση των αναθεωρητικών ιδεολογικών απόψεων και οπορτουνιστικών πολιτικών, η σταδιακή οπορτουνιστική διάβρωση του KKΣE, αλλά και άλλων KKεξουσίας, ο εκφυλισμός του επαναστατικού χαρακτήρα της εξουσίας και η πλήρης ανάπτυξη και νίκη της αντεπανάστασης. Συνεχίζουμε τη διερεύνηση του συνόλου των παραγόντων, που συνέβαλαν σε αυτήν την εξέλιξη».

 

Σε αυτούς τους παράγοντες περιλαμβάνονται: Η υποχώρηση του επιπέδου πολιτικής μαρξιστικής μόρφωσης στην ηγεσία του KKκαι συνολικά στο Κόμμα, η πίεση και η παρέμβαση του ιμπεριαλισμού, οι πιέσεις που διαμορφώνονταν στα πλαίσια του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος κ.ά.

Επίσης θέτει ως καθήκον: «Προς περαιτέρω διερεύνηση είναι η εξέλιξη της κοινωνικής σύνθεσης του Κόμματος, των δομών και εσωκομματικών διαδικασιών (οι αιτίες της μεγάλης καθυστέρησης στη διεξαγωγή συνεδρίου), της επίδρασής τους στην ιδεολογική στάθμη και στα επαναστατικά χαρακτηριστικά του Κόμματος ως συνόλου, μελών και στελεχών».

Το ζήτημα της πορείας του ΚΚ της ΕΣΣΔ σχετίζεται άμεσα με το ζήτημα της ανάπτυξης της θεωρητικής επεξεργασίας για το Κομμουνιστικό Κόμμα, η οποία άλλωστε δεν σταμάτησε με όσα έγραψαν και επεξεργάστηκαν οι μπολσεβίκοι από το 1903 (που θεωρείται ως έτος ίδρυσης του κόμματος των μπολσεβίκων) μέχρι το 1917 με τη νίκη της Οκτωβριανής επανάστασης.

Στο 2ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς επιχειρήθηκε να διατυπωθούν οι αρχές που θα έπρεπε να έχει ένα κόμμα για να θεωρείται «εργατικό κόμμα, νέου τύπου» (σε αντιπαράθεση με τα παλιά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα), κόμμα κομμουνιστικό.

Στα πλαίσια της διαπάλης με διάφορα οπορτουνιστικά ρεύματα, στην Κομμουνιστική Διεθνή υπήρξαν ισχυρές τάσεις αντίστασης στην προσπάθεια «μπολσεβικοποίησης» των ΚΚ. Η διαπάλη αυτή ανέδειξε σημαντικές διαφορές σε ζητήματα σχετικά με τη γενική, θεωρητική θέση για το Κομμουνιστικό Κόμμα (για παράδειγμα: το ζήτημα της σχέσης ηγεσίας - βάσης που πρόβαλλαν οι λεγόμενοι «αριστεροί κομμουνιστές» της Γερμανίας, η αμφισβήτηση της ανάγκης οργάνωσης του Κόμματος σε παραγωγική βάση στο Ιταλικό ΚΚ κ.ά.)

Το κόμμα των μπολσεβίκων βρέθηκε μπροστά σε πρωτόγνωρα καθήκοντα, αλλά και σε πρωτόγνωρες καταστάσεις που αφορούσαν και τα χαρακτηριστικά, τη λειτουργία του, τη σύνθεσή του κλπ. Από κόμμα μερικών δεκάδων χιλιάδων έγινε κόμμα εκατοντάδων χιλιάδων και από κόμμα καθοδήγησης της ταξικής πάλης της εργατικής τάξης στην πάλη για την εξουσία έγινε κόμμα καθοδήγησης της εργατικής εξουσίας και της σοσιαλιστικής οικοδόμησης.

Στο εσωτερικό του Κόμματος των μπολσεβίκων άνοιξε συζήτηση σχετικά με το ρόλο του ΚΚ στις συνθήκες της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Στα πλαίσια αυτής της συζήτησης εκδηλώθηκαν τάσεις στο εσωτερικό του Κόμματος, όπως π.χ. αυτή της «εργατικής αντιπολίτευσης», που αμφισβήτησαν ανοιχτά τον πρωτοπόρο ρόλο του ΚΚ στη διαδικασία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, αντιπαραθέτοντας το Κόμμα στην εργατική τάξη.

Η μελέτη σχετικά με την πορεία του ΚΚ στη Σοβιετική Ενωση θα πρέπει να παίρνει υπόψη τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που συντελέστηκαν στις διάφορες περιόδους της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Για παράδειγμα θα πρέπει να συνυπολογιστεί το γεγονός ότι από το 1917 μέχρι την κολεκτιβοποίηση στις αρχές της δεκαετίας του 1930 δεν είχαν εξαλειφθεί οι εκμεταλλεύτριες τάξεις. Θα πρέπει να υπολογιστούν οι αλλαγές που συντελέστηκαν στην ταξική σύνθεση τη δεκαετία του 1930. Επίσης θα πρέπει να υπολογιστούν οι απώλειες κομμουνιστών κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου κ.ά.

Από τα ντοκουμέντα του ΠΚΚ(μπ) για το χρονικό διάστημα 1920-1930 και από τα κείμενα του Λένιν και του Στάλιν εκείνη την περίοδο φαίνεται ότι απασχολούσαν τα εξής ζητήματα:

α) Η ρύθμιση της αριθμητικής δύναμης του Κόμματος, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται ταυτόχρονα από τη μια η παρέμβαση των κομματικών οργανώσεων σε όλους τους κρίσιμους τομείς της οικονομίας και του σοβιετικού μηχανισμού, από την άλλη η εξασφάλιση των επαναστατικών χαρακτηριστικών του κόμματος.

Σημειώνουμε ότι στο μπολσεβίκικο κόμμα σημειώθηκε απότομη αύξηση των μελών του από περίπου 80.000 τον Απρίλη του 1917 σε 240.000 στο 6ο Συνέδριο που έγινε τον Ιούλη του 1917. Μάλιστα την περίοδο μετά τον Οκτώβρη σημειώνεται μαζική είσοδος πρώην μενσεβίκων και εσέρων. Στην αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος οι μπολσεβίκοι εφάρμοσαν και το μέτρο της εκκαθάρισης και ανακαταγραφής των μελών του Κόμματος. Ο Λένιν σημείωνε χαρακτηριστικά το εξής: «Σαν ειδικό καθήκον για το ξεκαθάρισμα του Κόμματος θα ήθελα να τονίσω επίσης και το ξεκαθάρισμά του από τους πρώην μενσεβίκους. Κατά τη γνώμη μου, από τους πρώην μενσεβίκους που μπήκαν στο Κόμμα ύστερα από τις αρχές του 1918, θα πρέπει να αφήσουμε στο Κόμμα περίπου το ένα εκατοστό, όχι περισσότερους, κι αυτό, εξετάζοντας τον καθένα που αφήνουμε τρεις και τέσσερις φορές»1. Γιατί όπως εξηγεί: «Κάθε οπορτουνιστής διακρίνεται για την ικανότητά του να προσαρμόζεται εύκολα (η κάθε όμως προσαρμογή δεν είναι και οπορτουνισμός) και οι μενσεβίκοι, σαν οπορτουνιστές, προσαρμόζονται, σαν να λέμε, “καταρχήν” στο ρεύμα που επικρατεί ανάμεσα στους εργάτες, αλλάζουν χρώμα για να κρυφτούν, όπως ο λαγός το χειμώνα γίνεται άσπρος. Αυτή την ιδιότητα θα πρέπει να την πάρουμε υπ’ όψη μας…»2.

β) Το ζήτημα της κοινωνικής σύνθεσης του Κόμματος σε συνθήκες που το μικροαστικό στοιχείο κυριαρχούσε στην κοινωνία.

Η σχετικά χαμηλή συμμετοχή βιομηχανικών εργατών στο Κόμμα απασχολούσε ιδιαίτερα το ΚΚ της Σοβιετικής Ενωσης. Πολύ περισσότερο απασχολούσε το γεγονός ότι ήταν σχετικά χαμηλός ο αριθμός αιτήσεων βιομηχανικών εργατών για ένταξη στο κόμμα. Ταυτόχρονα, ως ανησυχητικό στοιχείο χαρακτηριζόταν το χαμηλό ποσοστό εργατών γης σε σχέση με τους ιδιοκτήτες αγρότες και το μεγάλο ποσοστό των υπαλλήλων, σημαντικό τμήμα των οποίων προέρχονταν από υπαλλήλους του παλιού κρατικού μηχανισμού. Με σκοπό τη βελτίωση της κατάστασης, με προτροπή του ίδιου του Λένιν, αποφασίστηκε να χαλαρώσουν οι προϋποθέσεις ένταξης ή ανακαταγραφής των βιομηχανικών εργατών κομματικών μελών.

γ) Το ζήτημα της κοινωνικής σύνθεσης σχετιζόταν και με το ζήτημα της διάταξης των κομματικών δυνάμεων και στελεχών, έτσι ώστε να μπορεί το Κόμμα να καθοδηγεί αποτελεσματικά όλη τη διαδικασία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, γεγονός που προϋποθέτει την ικανότητα του Κόμματος να κινητοποιεί τις εργατικές και λαϊκές μάζες σε αυτή την κατεύθυνση μέσα στη διαδικασία της παραγωγής. Ενας μεγάλος αριθμός εργατικών στελεχών του μπολσεβίκου κόμματος τραβήχτηκαν από την παραγωγή, από τις βιομηχανικές μονάδες, προκειμένου να στελεχώσουν το σοβιετικό μηχανισμό. Το γεγονός αυτό δημιούργησε μεγάλα κενά που έπρεπε να καλυφθούν με την οικοδόμηση κομματικών οργανώσεων μέσα στη βιομηχανία. Γι’ αυτό το λόγο έμπαιναν συγκεκριμένοι στόχοι για αύξηση των μελών του Κόμματος, οργανώνοντας βιομηχανικούς εργάτες ή εργάτες γης.

δ) Απασχολούσε το ζήτημα του χαμηλού ιδεολογικού-πολιτικού επιπέδου των μελών και στελεχών του Κόμματος. Γι’ αυτό το λόγο έμπαινε ως προτεραιότητα η επιλογή στελεχών που θα αναλάμβαναν το ρόλο των δασκάλων, ενώ επίσης έμπαιναν κατευθύνσεις για την οργάνωση σχολών στις κομματικές οργανώσεις.

ε) Δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην ανάπτυξη της κομμουνιστικής στάσης απέναντι στην εργασία, με πρωτοπόρο το ρόλο των κομμουνιστών. Ειδικά οι αποφάσεις της περιόδου αναφέρονται στην ανάπτυξη του θεσμού των κομμουνιστικών Σαββάτων, η συμμετοχή στα οποία ήταν υποχρεωτική για τους κομμουνιστές, με σκοπό να προσελκύσουν σε αυτή τη δραστηριότητα και μη κομματικούς εργάτες.

στ) Επίσης εκείνη την περίοδο απασχόλησε ιδιαίτερα το θέμα της εξασφάλισης της μονολιθικότητας του Κόμματος και αντιμετώπισης των φαινομένων φραξιονισμού που ήταν συνήθη στη ρώσικη σοσιαλδημοκρατία την προεπαναστατική περίοδο, ως προϋπόθεση για την αντιμετώπιση των οπορτουνιστικών παρεκκλίσεων και τάσεων μέσα στο Κόμμα. Οι αποφάσεις του 10ου Συνεδρίου για διάλυση όλων των ομάδων και φραξιών στο εσωτερικό του ΠΚΚ(μπ) και η απαγόρευση του φραξιονισμού αποτέλεσαν οδηγό για όλα τα κομμουνιστικά κόμματα. Η αντιμετώπιση του φραξιονισμού αποτέλεσε απαραίτητο στοιχείο, έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η ενιαία εσωτερική πειθαρχία του ΚΚ, η αντιμετώπιση διαλυτικών καταστάσεων και αποδιοργανωτικών τάσεων, που υπήρχαν μέσα στα ΚΚ, εξασφαλίζοντας τη λειτουργία του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού. Ο φραξιονισμός αντιμετωπίστηκε με ανοιχτή ιδεολογική συζήτηση σε όλη την κλίμακα του κόμματος, όταν στην ΚΕ του ΠΚΚ(μπ) εμφανίστηκαν σοβαρές διαφωνίες σε ζητήματα στρατηγικής της σοσιαλιστικής οικοδόμησης (π.χ. Ενωμένη Αντιπολίτευση Τρότσκι, Ζηνόβιεφ, Κάμενεφ κ.ά.). Με πρωτοβουλία της πλειοψηφίας της ΚΕ, οι θέσεις των αντιπολιτευόμενων συζητήθηκαν σε όλες τις οργανώσεις. Οι θέσεις της Ενιαίας Αντιπολίτευσης νικήθηκαν, λαμβάνοντας την υποστήριξη μόνο του 4% των κομματικών μελών.

Είναι σχετικά ευκολότερο να μελετηθούν και να αξιολογηθούν τα μέτρα που έπαιρναν οι μπολσεβίκοι την περίοδο που δεν είχε ακόμα κριθεί η πάλη με εκμεταλλευτικές κοινωνικές δυνάμεις στο εσωτερικό της χώρας, αφού αυτή η περίοδος σε ένα βαθμό ήταν πιο κοντά στις συνθήκες που δρα το ΚΚ στο έδαφος του καπιταλισμού .

Πολύ πιο σύνθετο είναι το καθήκον της μελέτης των αποφάσεων που πάρθηκαν τα χρόνια που ακολούθησαν, τη δεκαετία του 1930 και ιδιαίτερα μετά το Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο. Μια τέτοια μελέτη θα πρέπει να συνυπολογίσει την ταξική διάρθρωση της σοβιετικής κοινωνίας εκείνη τη χρονική περίοδο, ειδικά σε περιόδους που χαλάρωσε ο κεντρικός σχεδιασμός και δυνάμωσαν οι εμπορευματοχρηματικές σχέσεις, εξαιτίας της πολιτικής του Κόμματος.

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί ντοκουμέντο του ΠΚΚ(μπ), μετέπειτα ΚΚΣΕ, που σχετίζεται με τη λειτουργία του Κόμματος, διευκολύνει την προσπάθεια που γίνεται για περαιτέρω μελέτη, αφού μέσα από αυτό αναδεικνύονται αντικειμενικά προβλήματα, αλλά και το πώς σκέφτεται το Κόμμα για τον ίδιο τον εαυτό του.


 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. Β. Ι. Λένιν: «Απαντα», τ. 44, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», σελ. 123.

2. Ο.π., σελ. 124.