ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΤΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ

Στο παρόν τεύχος δημοσιεύονται τέσσερα ντοκουμέντα από τη δράση του Κόμματος ενάντια στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο.

Το πρώτο είναι η «Αντιπολεμική Διακήρυξη Ελλήνων Διανοουμένων» η οποία πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Ο Νέος Ριζοσπάστης» στις 10 Ιούλη 1932.

Τα υπόλοιπα ντοκουμέντα αφορούν τη δράση της Αντιφασιστικής Στρατιωτικής Οργάνωσης (ΑΣΟ), η οποία συγκροτήθηκε με πρωτοβουλία των κομμουνιστών κι έδρασε στις γραμμές του ελληνικού στρατού που είχε καταφύγει στην Αίγυπτο και άλλες περιοχές της Μέσης Ανατολής μετά την Κατοχή. Η επιλογή των συγκεκριμένων υλικών έγινε με κριτήριο αφενός ότι αναφέρονται σε μια άγνωστη πλευρά της περιόδου και αφετέρου ότι το περιεχόμενό τους είναι ενδεικτικό της ταξικής σύγκρουσης που είναι αδύνατο να εξοβελιστεί από το προσκήνιο ακόμα και σε αυτές τις συνθήκες του πολέμου. Τα κείμενα αποτυπώνουν: α) την επίδραση της δράσης του ΚΚΕ στις γραμμές του στρατεύματος, β) τον κίνδυνο που αντιπροσώπευε για την αστική εξουσία η ζύμωση και η συνειδητοποίηση στις γραμμές του αστικού στρατού που έδρευε στη Μέση Ανατολή.

Αυτό το μικρό εισαγωγικό σημείωμα περιορίζεται στο να δώσει ορισμένα σύντομα στοιχεία για την δράση της ΑΣΟ.

Στη Μέση Ανατολή υπήρχαν αρχικά ένα τάγμα εθελοντών κι επιστρατευμένων Αιγυπτιωτών, ενώ τον Ιούνη του 1941 άρχισαν να συγκροτούνται και άλλες στρατιωτικές μονάδες, από μαχητές που διασώθηκαν από τη μάχη της Κρήτης, στρατιωτικό τμήμα από την περιοχή του Έβρου που πέρασε μέσω Τουρκίας, πρόσφυγες από τα νησιά και την ηπειρωτική Ελλάδα. Στην Αίγυπτο κατέφυγε ο πολεμικός στόλος καθώς και 10 αεροπλάνα της Πολεμικής Αεροπορίας. Σε αυτές τις ένοπλες δυνάμεις, ήδη από τις 10 Οκώβρη 1941, με πρωτοβουλία λίγων κομμουνιστών κι επικεφαλής τον Γιάννη Σαλλά δημιουργήθηκε η Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση (ΑΣΟ). Τμήματά της δημιουργήθηκαν στο Ναυτικό (Αντιφασιστική Οργάνωση Ναυτικού - ΑΟΝ) μ’ επικεφαλής τον κομμουνιστή Φίλιππο Πάγκαλο και στην Αεροπορία (Αντιφασιστική Οργάνωση Αεροπορίας - ΑΟΑ). Οι οργανώσεις αυτές εξέδιδαν τις αντίστοιχες πολυγραφημένες εφημερίδες «Αντιφασίστας», «Ελευθερία» και «Αστέρας», που κυκλοφορούσαν πλατιά, τόσο στις στρατιωτικές μονάδες όσο και ανάμεσα στους πολίτες.

Τα αποσπάσματα που δημοσιεύονται είναι από τις εφημερίδες «Αντιφασίστας» και «Ελευθερία». Και οι δύο εφημερίδες φυλάσσονται στο Αρχείο της ΚΕ του ΚΚΕ.

Ήδη από τα πρώτα φύλλα των εφημερίδων αποτυπώνεται η οργανωμένη αντίθεση των στρατιωτών, υπαξιωματικών, καθώς και αρκετών αξιωματικών προς τους ανώτερους αξιωματικούς, πολλοί από τους οποίους αντιπροσώπευαν το μεταξικό καθεστώς. Η ΑΣΟ διαμαρτύρεται και καταγγέλλει την εξόριστη κυβέρνηση του Εμμανουήλ Τσουδερού και στη συνέχεια του Σοφοκλή Βενιζέλου για τη διατήρηση των εκπροσώπων του μεταξικού καθεστώτος σε θέσεις κλειδιά του στρατεύματος, πράγμα που σύμφωνα με τις καταγγελίες αποτελεί πηγή ρεμούλας και κακής λειτουργίας. Επίσης καταγγέλλουν τις κυβερνήσεις για το γεγονός ότι αυτό τον πολυάριθμο στρατό, αντί να τον εκπαιδεύσουν σε πόλεμο εναντίον του άξονα, συνεχίζουν την αντικομμουνιστική και αντισοβιετική διαπαιδαγώγηση με σκοπό να τον χρησιμοποιήσουν για αντιλαϊκούς σκοπούς μετά την απελευθέρωση. Επίσης καταγγέλλονται οι επαφές της εξόριστης κυβέρνησης με την κυβέρνηση Τσολάκογλου στην Αθήνα.

Η παρακολούθηση των εξελίξεων αποκαλύπτει τη στάση της εγχώριας αστικής τάξης. Χαρακτηριστικό είναι ότι αρκετές από τις εκκλήσεις της ΑΣΟ έχουν ως περιεχόμενο τη βελτίωση της μαχητικής ικανότητας του στρατεύματος. Μάταια βέβαια, αφού το ταξικό αισθητήριο και η πείρα των αστών ιθυνόντων (πολιτικού προσωπικού και ανώτατων αξιωματικών) ούτε στιγμή δεν έχασαν από τον ορίζοντά τους την ανάγκη διαπαιδαγώγησης και διατήρησης του στρατού ως δύναμης που θα στηρίξει με τη βία την αστική εξουσία στη μεταπολεμική Ελλάδα. Αυτό ήταν το πρωτεύον για τις αστικές δυνάμεις. Η επικείμενη σύγκρουση υπόβοσκε όλη την περίοδο ύπαρξης του στρατού στη Μέση Ανατολή.

Παρακολουθώντας τα έντυπα της ΑΣΟ και τις μαρτυρίες της εποχής είναι φανερή η κλιμάκωση των διαμαρτυριών ενάντια στους φιλομεταξικούς και άλλους αστούς αξιωματικούς, καθώς και ενάντια στις κυβερνήσεις (Τσουδερού και Βενιζέλου).

Η πρώτη εξέγερση στο στρατό, που σημειώθηκε την περίοδο Φλεβάρη - Μάρτη του 1943, ήρθε ως αντίδραση των στρατιωτών και ορισμένων κατώτερων κυρίως αξιωματικών ενάντια στα σχέδια του επιτελείου να διαλύσει την 1η ταξιαρχία, που εκείνη την περίοδο είχε σταλεί για εκπαίδευση σε ορεινές περιοχές του Λιβάνου. Το αιτιολογικό της διάλυσης ήταν προσχηματικό (ότι δεν ήταν επαρκώς εκπαιδευμένη), ενώ ο ουσιαστικός λόγος ήταν η σύνθεση και ο αγωνιστικός προσανατολισμός των στρατιωτών. Οι στρατιώτες τελικά εξεγέρθηκαν, συλλαμβάνοντας αξιωματικούς και θέτοντας αιτήματα για αλλαγές αξιωματικών και του υπουργού Στρατιωτικών κ.ά.

Ακολούθησαν και άλλα γεγονότα, όπως η προσπάθεια της κυβέρνησης ενάντια στη 2η ταξιαρχία, η σύλληψη 27 ναυτών του αντιτορπιλικού «Ιέραξ» στο λιμάνι του Πορτ Σάιντ, η οποία έγινε κατόπιν εντολής του υπουργού Ναυτικών Σοφοκλή Βενιζέλου και αφού πρώτα έριξαν στους ναύτες δακρυγόνα αέρια. Αυτή η ενέργεια εξόργισε τους ναύτες και άλλων πλοίων. Η κυβέρνηση προσπάθησε να εκκαθαρίσει και τα άλλα πλοία, αλλά και γενικότερα να καταστείλει στρατιώτες και πολίτες της παροικίας που τους θεωρούσε υπαίτιους για κομμουνιστική δράση.

Τα γεγονότα κορυφώθηκαν την άνοιξη του 1944. Από το πρωί της Δευτέρας 3 Απρίλη ο ξεσηκωμός απέκτησε πολύ πιο επιθετικά χαρακτηριστικά. Στο Κάιρο ομάδα στρατιωτών κατέλαβε το ελληνικό φρουραρχείο. Την επόμενη μέρα οι επιτροπές στρατιωτών έπαιρναν στα χέρια τους τον έλεγχο του στρατού με τις καταλήψεις πολεμικών πλοίων, στρατοπέδων και κρίσιμης σημασίας κτηρίων. Οι επιτροπές στρατιωτών και ναυτών κατέλαβαν το Γενικό Επιτελείο, την Επιμελητεία, το Υπουργείο Ναυτικών, το Αρχηγείο του Στόλου, το στρατόπεδο Έλλη, το Ελληνικό Ναυτικό Φρουραρχείο Αλεξάνδρειας, τη Σχολή Νέων Δοκίμων και το θωρηκτό Αβέρωφ.

Το βράδυ της 5ης προς 6η Απρίλη η εξέγερση κορυφωνόταν. Οι καταλήψεις πλοίων επεκτάθηκαν πλέον κι έξω από την Αίγυπτο. Ακόμα και στα υποβρύχια που βρίσκονταν στη Μάλτα έγινε εξέγερση και ανέλαβαν επιτροπές ναυτών!

Η καταστολή της εξέγερσης έγινε κατορθωτή από την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση με τη δύναμη των αγγλικών στρατευμάτων, με τεθωρακισμένα κ.ά. Το βράδυ της 22ης προς 23η Απρίλη έγινε καταστολή των εξεγερμένων πληρωμάτων στην Αλεξάνδρεια. Το επόμενο βράδυ έγινε και η καταστολή της 1ης Ταξιαρχίας από το στρατηγό Πάτζετ. Μετά από μία βδομάδα παραδόθηκαν οι ναύτες από τα πλοία του Πορτ Σάιντ. Ορισμένες εστίες διατηρήθηκαν σε πλοία και υποβρύχια έως τις αρχές Ιούνη.

Η αριθμητική δύναμη των μονάδων που διαλύθηκαν ξεπερνούσε τις 30.000. Γύρω στις 20.000 αξιωματικοί, οπλίτες και ναύτες, ανάμεσά τους και πολλοί Αιγυπτιώτες, κλείστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, κάτω από άθλιες συνθήκες, σε ερημικές περιοχές στο Σουδάν, στην Κυρηναϊκή, στην Ερυθραία.

Το Μάη του 1944 πραγματοποιήθηκε το Συνέδριο του Λιβάνου, το οποίο κατέληξε στη συγκρότηση κυβέρνησης εθνικής ενότητας με πρωθυπουργό τον Γ. Παπανδρέου και συμμετοχή του ΕΑΜ. Η ίδια η λαθεμένη προσέγγιση περί εθνικής ενότητας εκ μέρους του ΚΚΕ και του ΕΑΜ επέφερε την καταδίκη των εξεγερμένων φαντάρων και ναυτών, από την αντιπροσωπεία που πήρε μέρος στο συνέδριο του Λιβάνου, αφού εθνική ενότητα ισούται με υποταγή στην αστική τάξη. Οι σχετικές διατυπώσεις στο «Εθνικό Συμβόλαιο» του Λιβάνου που συνυπογράφτηκαν ξεκαθάριζαν από το 1ο κεφάλαιο ότι: «Όλοι εμείναμε σύμφωνοι ότι η στάσις της Μέσης Ανατολής απετέλεσε έγκλημα εναντίον της Πατρίδος. Όλοι επίσης εμείναμε σύμφωνοι ότι η ανάκρισις πρέπει να συνεχισθή και ότι οι υποκινηταί της στάσεως πρέπει να τιμωρηθούν αναλόγως προς τας ευθύνας των». 

Τα γεγονότα στη Μέση Ανατολή καταδεικνύουν πως η κατάσταση στις γραμμές των στρατευμάτων είναι ρευστή σε πολεμικές περιόδους, πολύ περισσότερο όταν αυτά συγκροτούνται από μεγάλο αριθμό εθελοντών, παιδιά εργατών και αγροτών. Επίσης, σε τέτοιες στιγμές και από το σώμα των αξιωματικών υπάρχουν αποσκιρτήσεις και πέρασμα μικρότερο ή μεγαλύτερο με το μέρος των εξεγερμένων. Και τέτοια παραδείγματα υπήρξαν. Φυσικά σε καμιά περίπτωση δεν ευσταθεί αυτό που υποστηρίζει μέρος της αστικής προπαγάνδας, ότι ή εξέγερση ήταν υποκινούμενη από πράκτορες των Ναζί. Η πλειοψηφία των εξεγερμένων που φυλακίστηκε στα σύρματα μέσα στις ερήμους από τις ελληνικές και αγγλικές αρχές άντεξε παλικαρίσια και πολλοί αργότερα πάλεψαν κι έδωσαν τη ζωή τους στις γραμμές του ΔΣΕ, όπως και ο επικεφαλής της ΑΣΟ Γιάννης Σαλλάς στο ΔΣΕ Σάμου.