ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

 Το άρθρο του Ι. Β. Στάλιν «Ακόμα μια φορά για το εθνικό ζήτημα - Με αφορμή το άρθρο του Σέμιτς» αποτελεί συνέχεια μιας αντιπαράθεσης σχετικά με το εθνικό ζήτημα κατά τη διάρκεια των εργασιών της 5ης Πλατιάς Ολομέλειας της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς (Μόσχα, 21 Μάρτη - 6 Απρίλη 1925). Η Ολομέλεια συζήτησε σημαντικά ζητήματα του διεθνούς επαναστατικού κινήματος, όπως την μπολσεβικοποίηση των ΚΚ, την πάλη για την ενότητα του παγκόσμιου συνδικαλιστικού κινήματος, το αγροτικό ζήτημα κτλ. Ο Στάλιν συμμετείχε ενεργά στις διαδικασίες της Ολομέλειας και στις επιμέρους επιτροπές που αυτή σύστησε για διάφορα ζητήματα (π.χ. την κατάσταση στο Τσεχοσλοβακικό και το Γιουγκοσλαβικό κόμμα). Η Ολομέλεια κατέληξε επίσης σε ιδιαίτερη Απόφαση «Σχετικά με το Γιουγκοσλαβικό ζήτημα»1.

Οι τότε συνθήκες στα Βαλκάνια σημαδεύονταν από οξύτατους ανταγωνισμούς μεταξύ των μεγάλων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων για την κυριαρχία στην περιοχή, από την προσπάθεια των ντόπιων αστικών τάξεων να διεκδικήσουν μερίδιο από τη μοιρασιά της λείας και από την όξυνση του εθνικού και του αγροτικού ζητήματος. Όπως εκτιμούσε η απόφαση της 5ης Ολομέλειας της ΕΕΚΔ, όλα τα παραπάνω δημιουργούσαν «τη δυνατότητα μιας χαρακτηριστικής συνύφανσης του επαναστατικού εργατικού κινήματος με το αγροτικό κίνημα και με το κίνημα των καταπιεσμένων εθνοτήτων. Σε αυτόν το συνδυασμό, ο οποίος έχει τεράστια πολιτική σημασία, υποκρύπτεται η τάση για την περαιτέρω όξυνση της κρίσης στα Βαλκάνια, και ιδιαίτερα της κρίσης στη Γιουγκοσλαβία, ως το βαθμό μιας βαθιάς επαναστατικής κρίσης».

Σε τέτοιες σύνθετες συνθήκες έπρεπε να παρέμβουν οι Γιουγκοσλάβοι κομμουνιστές, προωθώντας το στόχο ανατροπής της αστικής εξουσίας. Το εθνικό ζήτημα αποτελούσε –ιδιαίτερα στην περίπτωση της Γιουγκοσλαβίας– κρίκο για το τράβηγμα της επαναστατικής «αλυσίδας», λόγω της άμεσης σύνδεσής του με τα συμφέροντα των εκτεταμένων αγροτικών μαζών. Η ΚΔ κατανοούσε τι μπορούσε και τι δεν μπορούσε να επιτευχθεί σχετικά με το εθνικό ζήτημα στις συνθήκες του καπιταλισμού, σε αντίθεση, π.χ., με τον Σέμιτς που θεωρούσε ότι μπορούσε να υπάρξει μια λύση του στα πλαίσια του αστικού συντάγματος. «Το γεγονός ότι μια σταθερή βάση για την επίλυση του εθνικού ζητήματος μπορεί να δημιουργηθεί μόνο από την προλεταριακή επανάσταση και τη δημιουργία μιας συμμαχίας σοβιετικών δημοκρατιών, δεν πρέπει να αποκρύψει την εξαιρετικά σημαντική πολιτική σημασία των εθνικών συγκρούσεων και των εθνικών αγώνων κατά την περίοδο του καπιταλισμού […] ιδιαίτερα σε ένα τόσο ανομοιογενές κράτος όπως η Γιουγκοσλαβία. Επιπλέον, οι κομμουνιστές πρέπει να είναι ικανοί να προσανατολίσουν όλη την επαναστατική ενέργεια που κρύβεται στο κίνημα των καταπιεσμένων εθνοτήτων προς την επιθυμία ανατροπής της δικτατορίας της σερβικής αστικής τάξης, προς την επιτάχυνση της προλεταριακής επανάστασης».

Στο άρθρο του, που δημοσιεύεται στη συνέχεια, ο Στάλιν θέτει παραστατικά το σωστό τρόπο αντιμετώπισης του εθνικού ζητήματος από τους Γιουγκοσλάβους κομμουνιστές για την εποχή εκείνη. Τονίζει την αναγκαιότητα οι κομμουνιστές να αντιμετωπίζουν το εθνικό ζήτημα «σαν συστατικό μέρος του γενικού ζητήματος της προλεταριακής επανάστασης». Αναγκαιότητα που πήγαζε πρώτα και κύρια από το γεγονός ότι το εθνικό ζήτημα ήταν «ζήτημα ουσιαστικά των αγροτών […] των λαϊκών μαζών των αποικιών και των εξαρτημένων εθνοτήτων ενάντια στη χρηματιστική εκμετάλλευση...». Βέβαια, όπως προειδοποιούσε και ο Στάλιν στο λόγο του στην Ολομέλεια, η αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης έως αποχωρισμού των εθνοτήτων δεν έπρεπε να κατανοείται από τους κομμουνιστές ως υποχρεωτικός κρατικός αποχωρισμός στο μέλλον της μιας ή της άλλης εθνότητας. Σημείωνε δε εμφαντικά, αντλώντας πείρα και από το παράδειγμα της Σοβιετικής Ένωσης, ότι σαν αποτέλεσμα μιας μελλοντικής νίκης της σοβιετικής επανάστασης στη Γιουγκοσλαβία μια σειρά εθνότητες μπορεί να μη θελήσουν να αποχωριστούν.

Με ανάλογο τρόπο η Απόφαση της 5ης Ολομέλειας της ΕΕΚΔ για το Γιουγκοσλαβικό ζήτημα τονίζει ότι οι κομμουνιστές θα γίνονταν έμμεσοι συνεργάτες των αστικών μηχανορραφιών «αν, σύμφωνα με την θεωρία των Αυστρο-μαρξιστών, άρχιζαν να εμφανίζουν το θέμα σαν να αποτελούσε αποκλειστικό υπόβαθρο του εθνικού ζητήματος ο ανταγωνισμός και η πάλη των καπιταλιστών των διάφορων εθνοτήτων και ότι, επομένως, ένας συμβιβασμός μεταξύ των καπιταλιστών αυτών θα αποστερούσε το έδαφος από το εθνικό κίνημα και τους εθνικούς αγώνες […] Η βάση και ο πυρήνας του εθνικού ζητήματος δεν είναι ο καπιταλιστικός ανταγωνισμός, αλλά το αγροτικό ζήτημα, και το αγροτικό κίνημα συνιστά την αναγκαία βάση του εθνικού κινήματος, ιδιαίτερα στη Γιουγκοσλαβία. Το κίνημα αυτό δεν μπορεί να διαλυθεί ούτε μέσα από αμοιβαίους συμβιβασμούς των καπιταλιστών, ούτε γενικά μέσα στα πλαίσια της καπιταλιστικής Γιουγκοσλαβίας». Και καταλήγει η ίδια Απόφαση: «Το καθήκον του ΚΚ Γιουγκοσλαβίας τώρα είναι να καθοδηγήσει μια ανεξάρτητη πολιτική του προλεταριάτου στο εθνικό ζήτημα και να την ξεδιπλώσει με τέτοια δύναμη που οι αγροτικές μάζες της Γιουγκοσλαβίας να μετατραπούν σε συμμάχους της προλεταριακής επανάστασης».

Η αντιπαράθεση σχετικά με το εθνικό ζήτημα, που αποτυπώνεται στο λόγο του Στάλιν, συνεχίστηκε και τα επόμενα χρόνια στις γραμμές του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος. Είναι χαρακτηριστική η εξέλιξη του Γιουγκοσλάβου κομμουνιστή με τον οποίο αντιπαρατίθεται ο Στάλιν στην 5η Ολομέλεια της ΕΕΚΔ. «Σέμιτς» ήταν το ψευδώνυμο του Σέρβου κομμουνιστή Σίμα Μάρκοβιτς (1888-1939). Μπήκε στο κομμουνιστικό κίνημα από τις γραμμές του επαναστατικού συνδικαλισμού. Στο 2ο Συνέδριο του ΚΚ Γιουγκοσλαβίας εκλέχτηκε ΓΓ του κόμματος. Εκλέχτηκε στην Εκτελεστική Επιτροπή της ΚΔ στο 3ο Συνέδριο της. Υπεράσπιζε την ακεραιότητα της προπολεμικής αστικής Γιουγκοσλαβίας, υποτιμώντας τη σημασία του εθνικού ζητήματος. Διετέλεσε ξανά ΓΓ του κόμματος από το 1926 έως το 1928, όταν απαλλάχτηκε από τις χρεώσεις του μετά από κριτική που του άσκησε η ΚΔ. Το 1929 διαγράφτηκε από το κόμμα, στο οποίο επανεντάχτηκε το 1935. Από το 1934 έζησε στην ΕΣΣΔ. Το 1938 συνελήφθη για αντισοβιετική δραστηριότητα και καταδικάστηκε σε θάνατο.

Ο τρόπος που επιλύθηκε το εθνικό ζήτημα μεταπολεμικά, στα πλαίσια της «Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας», απαιτεί ξεχωριστή διερεύνηση.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. Расширенный Пленум Исполкома Коммунистического Интернационала (21 Марта—6 Апреля 1925 г.) Стеннографический Отчет, Государственное Изда-тельство, Москва 1925 Ленинград, σελ. 588-602.