Το άρθρο αυτό συνεχίζει και συμπληρώνει το πρώτο μέρος μιας εργασίας[1] που στοχεύει, δίνοντας στοιχεία της οικονομικής ανάπτυξης της ΕΣΣΔ σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, να συμβάλει στην ερμηνεία της πορείας του συσχετισμού των πολιτικο-οικονομικών δυνάμεων, κατά τον 20ό αιώνα. Πιστεύουμε ότι αυτό θα είναι χρήσιμο για την παραπέρα έρευνα και μελέτη των αιτιών των ανατροπών που επήλθαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990, με τις επιπτώσεις τους στις σημερινές εξελίξεις.

Η σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης και ο τεράστιος ρόλος της στην πρόοδο της ανθρώπινης κοινωνίας περιγράφηκαν στο προηγούμενο μέρος αυτής της εργασίας. Σε προηγούμενο άρθρο τεκμηριώθηκαν, επίσης, η ανωτερότητα του κοινωνικού συστήματος και η υπεροχή της οικονομικής αποτελεσματικότητας των σοσιαλιστικών πολιτικών επιλογών που εφαρμόστηκαν, σύμφωνα με τη θεωρία του μαρξισμού-λενινισμού, από το 1917 ως τα μέσα της δεκαετίας του 1950, στη Σοβιετική Ενωση.

Με βάση τα οικονομικά και πολιτικά δεδομένα, οι περισσότεροι συγγραφείς διαχωρίζουν μια πρώτη περίοδο της σοβιετικής οικονομίας ως τα τέλη της δεκαετίας του 1950, όταν, σταδιακά, άρχισε η εφαρμογή διαφόρων «μεταρρυθμίσεων».

Η παρούσα εργασία θα ασχοληθεί με την επισκόπηση της πορείας της σοβιετικής οικονομίας στη διάρκεια της περιόδου 1955-1990, δίνοντας, ελπίζουμε, χρήσιμο υλικό για την ανίχνευση των αιτιών των ανατροπών που επήλθαν.

Παρουσιάζοντας την ιστορική επισκόπηση της οικονομίας της ΕΣΣΔ στη δεύτερη και τελευταία περίοδο της εξέλιξης της, θα προσπαθήσουμε σε αυτό το άρθρο να καταγραφεί η επιρροή που άσκησαν, κατά καιρούς, οι διάφορες «μεταρρυθμίσεις» στην πορεία της σοβιετικής οικονομίας, με τις επιπτώσεις που προξένησαν και τα αποτελέσματα στα οποία κατέληξαν. Θα ανιχνεύσουμε, επίσης, τους διάφορους εσωτερικούς παράγοντες που συνέβαλαν σε αυτήν την κατεύθυνση. Τέλος, στην ανάλυση που ακολουθεί, μαζί με την τεκμηρίωση των δεδομένων, θα παρουσιάσουμε μια συγκριτική εικόνα της πορείας των οικονομιών της ΕΣΣΔ και των ΗΠΑ.

Η παρούσα εργασία θα τερματισθεί με μια γενική συμπερασματική προσπάθεια.

Στις 28.9.1952 ολοκληρώθηκε η δημοσίευση του έργου του Ι. Β. Στάλιν: «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ». Το έργο αυτό περιείχε τις παρατηρήσεις του σχετικά με τον πλατύ διάλογο που αναπτύχθηκε στα αντίστοιχα ιδρύματα και θεσμικά όργανα της χώρας, καθώς και τις απαντήσεις του στις διάφορες θέσεις που διατυπώθηκαν στη διάρκεια της πανσοβιετικής συζήτησης που έγινε το Νοέμβρη του 1951. Στο έργο αυτό διατυπώνονταν, επίσης, οι προοπτικές για τη διερεύνηση των οικονομικών νομοτελειών στην περίοδο του σοσιαλισμού και το ρόλο της επαναστατικής θεωρίας στη διαμόρφωση της οικονομικής πολιτικής από τα αρμόδια όργανα του επαναστατικού εργατικού κράτους[2].

Στις 13.1.1953, ανακαλύπτεται η συνομωσία των «Ασπρων Μπλουζών», σε πλήρη εξέλιξη της διαδικασίας ανασχηματισμού της διοίκησης του ΚΚΣΕ[3].

Στις 5.3.1953, πεθαίνει ο Ι. Β. Στάλιν. Τη διαδοχή του στη διοίκηση του Κόμματος και της χώρας αναλαμβάνουν ο Ν. Χρουστσιόφ, ο Ν. Μπουλγκάνιν και ο Γ. Μάλενκοφ. Στις 28.3.1953, ένα διάταγμα του Μάλενκοφ (που ήταν τότε πρωθυπουργός) δίνει αμνηστία στους 9 γιατρούς της συνομωσίας της 13ης του Γενάρη, οι οποίοι επανέρχονται στις θέσεις που κατείχαν.

Στις 16.7.1953 συλλαμβάνεται ο Μπέρια[4]. Στις 20.8.1953, ανακοινώνεται η επιτυχία πειραματισμού της υδρογονοβόμβας. Στις 3.9.1953, ο Χρουστσιόφ (Α΄ Γραμματέας του ΚΚΣΕ) κριτικάρει την αγροτική πολιτική του Στάλιν.

Στις 17.8.1954, βγαίνει το διάταγμα για την εκχέρσωση μεγάλων παρθένων εκτάσεων στο Καζακστάν και τη Δυτική Σιβηρία[5]. Στις 2.8.1955, ο τότε πρωθυπουργός Γ. Μάλενκοφ καθαιρείται, ενώ βρισκόταν σε επίσημο ταξίδι στο Λονδίνο. Πρωθυπουργός γίνεται ο Ν. Μπουλγκάνιν.

Το Φλεβάρη του 1956 γίνεται το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ. Στις 29.6.1957 η ΚΕ του ΚΚΣΕ καθαιρεί τους Μολότοφ, Μάλενκοφ και Καγκάνοβιτς. Στις 4.10.1957 τίθεται σε τροχιά το Σπούτνικ και στις 27.10.1957 καθαιρείται από υπουργός Αμυνας και μέλος της ΚΕ του ΚΚΣΕ ο στρατάρχης Ζούκοφ.

Στις 3.1.1958 ο Χρουστσιόφ αντικαθιστά τον Ν. Μπουλγκάνιν στην προεδρία της κυβέρνησης και αποφασίζονται νέες αλλαγές στην οικονομική οργάνωση της χώρας (κατάργηση των υποχρεωτικών παραδόσεων της συγκομιδής στο κράτος, πώληση των αγροτικών μηχανημάτων των (κρατικών) Γεωργικών Σταθμών στα κολχόζ, ίδρυση περιφερειακών οικονομικών συμβουλίων, δημιουργία 17 ανεξάρτητων περιφερειών κ.ά.). Το έκτο πεντάχρονο πλάνο γίνεται επτάχρονο (λόγω καθυστερήσεων) με διάφορες δικαιολογίες.

Ετσι, στις 12.4.1961 πραγματοποιείται το πρώτο ανθρώπινο διαστημικό ταξίδι με τον Γιούρι Γκαγκάριν. Στις 3.6.1961 έχουμε τη συνάντηση Χρουστσιόφ - Κέννεντυ στη Βιέννη και στις 17.10.1961 γίνεται το 22ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ, όπου η έννοια της δικτατορίας του προλεταριάτου αντικαταστάθηκε από αυτήν του «παλλαϊκού κράτους». Ερχεται στη συνέχεια η ρήξη με τη Λ.Δ της Κίνας. Τον Οκτώβρη-Νοέμβρη 1962 ξεσπάει η κρίση των πυραύλων στην Κούβα που λύνεται με την απόσυρσή τους και την παράλληλη απόσυρση των αμερικανικών πυραύλων από την Τουρκία[6]. Ακολουθεί η συμφωνία με τον Τίτο και στις 5.8.1963 υπογράφεται στη Μόσχα η συμφωνία απαγόρευσης των πυρηνικών δοκιμών (πλην των υπογείων) με τις ΗΠΑ και την Αγγλία. Η Γαλλία και η Κίνα αρνούνται να την υπογράψουν.

Στις 14.10.1964 ανατρέπεται ο Χρουστσιόφ και τη θέση του παίρνει ο Μπρέζνιεφ. Ο Α. Κοσύγκιν γίνεται πρωθυπουργός[7] και το 1965 κάνει τις περίφημες «μεταρρυθμίσεις» με τις οποίες καθορίστηκαν τα λεγόμενα «οικονομικά ερεθίσματα»: α) η χρηματιστική αυτονομία των επιχειρήσεων, β) η αύξηση των δικαιοδοσιών των διαχειριστών, γ) η καθιέρωση του κέρδους ως κριτηρίου οικονομικής αποτελεσματικότητας. Σύμφωνα με αρκετούς μαρξιστές οικονομολόγους, οι μεταρρυθμίσεις αυτές άνοιξαν, νομοθετικά πια, το δρόμο για την ανάπτυξη της «σκιώδους οικονομίας».

Στην περίοδο αυτή οι εξελίξεις ήταν ακόμη φαινομενικά αμφίρροπες. Τόσο στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές επίπεδο έγιναν προσπάθειες αναχαίτισης της καπιταλιστικής πίεσης[8]. Οι διαμαρτυρίες στο εσωτερικό της χώρας πλήθαιναν σε τέτιο βαθμό, ώστε ο επίσημος τύπος να καταδικάζει επί αρκετούς μήνες τη «μαύρη αγορά».

Στο διεθνές επίπεδο ενεργοποιήθηκε πιο έντονα, η αντίσταση στις καπιταλιστικές επεμβάσεις (Βιετνάμ, Πράγα, Αγκόλα, Αιθιοπία κλπ.). Ομως η διάβρωση στο διοικητικό μηχανισμό κέρδιζε συνεχώς έδαφος ενώ, ταυτόχρονα, αναπτυσσόταν έντονα η παραοικονομία και, μαζί της, μια κατηγορία παράνομων - ακόμη - αλλά δυναμικών στελεχών.

Το Μάρτιο του 1965, το 23ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ εγκρίνει τις «Μεταρρυθμίσεις» Κοσύγκιν και ανακηρύσσει τον Λ. Μπρέζνιεφ Γενικό Γραμματέα του ΚΚΣΕ[9]. Τον Ιούνιο του 1967 ο Κοσύγκιν συναντά τον Τζόνσον στο Γκλάσμπορο. Το Μάη του 1972 έρχεται ο Νίξον στη Μόσχα και υπογράφεται η συμφωνία μερικού περιορισμού των ατομικών όπλων. Το εμπόριο μεταξύ ΕΣΣΔ και ΗΠΑ αυξάνεται από 200 εκατομμύρια δολάρια σε 2 δισ. Από το 1973 άρχισε η προμήθεια φυσικού αερίου και άλλων ορυκτών υδρογονανθράκων από την ΕΣΣΔ σε διάφορες καπιταλιστικές χώρες[10].

Η ΦΙΑΤ, η ΡΕΝΩ, η ΜΑΝΕΣΜΑΝ, η ΠΕΠΣΙ-ΚΟΛΑ και άλλα διεθνικά μονοπώλια εγκαθίστανται στην ΕΣΣΔ και, σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές, δικτυώνονται με παράγοντες της «παραοικονομίας»[11].

Στο εξωτερικό ο ευρωκομμουνισμός στη Δυτική Ευρώπη και η ρήξη με τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας διέσπασαν το διεθνές εργατικό κίνημα. Στο 25ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ (Μάρτης 1976) ο Λ. Μπρέζνιεφ στιγματίζει τα κομμουνιστικά κόμματα που κάνουν υποχωρήσεις στον οπορτουνισμό.

Η διαμάχη στα ανώτερα κλιμάκια του κρατικού μηχανισμού συνεχίζεται. Το 1979 η ΕΣΣΔ αποφασίζει να στηρίξει τη δημοκρατική κυβέρνηση του Αφγανιστάν που αντιμετωπίζει τις καπιταλιστικές επιθέσεις των ΗΠΑ μέσω του Πακιστάν. Το 1980 οι ΗΠΑ σαμποτάρουν τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Μόσχας. Τον Οκτώβρη της ίδιας χρονιάς παραιτείται ο Κοσύγκιν και γίνεται πρωθυπουργός ο Ν. Τίχονοφ. Το Γενάρη του 1982 πεθαίνει ο Μ. Σουσλόφ και τον Ιούνη ο Λ. Μπρέζνιεφ. Τον διαδέχεται ο Κουζνετσόφ (προσωρινά) και ύστερα εκλέγεται ο Γιούρι Αντρόποφ, ο οποίος πεθαίνει έξη μήνες αργότερα (από τις 5.5.1983 ως τις 9.2.1984). Κατόπιν αναλαμβάνει ο Τσερνιένκο και στο τέλος του 1986, με πρόταση του Αντρέι Γκρομύκο ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο οποίος υπέγραψε - το 1991- τη διάλυση του ΚΚΣΕ και της ΕΣΣΔ[12].

Σύμφωνα με το Πρόγραμμα του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ, η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων στο χώρο της γεωργίας όφειλε να πραγματοποιήσει δυο κύρια καθήκοντα: α) να παράγει άφθονα τρόφιμα υψηλής ποιότητας, β) να εξασφαλίσει το βαθμιαίο πέρασμα της αγροτικής οικονομίας σε κομμουνιστικές σχέσεις.

Η εφαρμογή αυτού του προγράμματος στη διάρκεια της πρώτης περιόδου της πορείας της σοβιετικής οικονομίας (1917-1955) ολοκλήρωσε τη δημιουργία γερής και γόνιμης βάσης για την ανάπτυξη της γεωργικής παραγωγής της ΕΣΣΔ.

Τα προβλήματα που αντιμετωπίστηκαν ήταν πολλά και πολλών ειδών. Πρώτα-πρώτα οι γεωγραφικές και κλιματολογικές συνθήκες που διέπουν στην ΕΣΣΔ τις αγροτικές δραστηριότητες και περιορίζουν αυστηρά την χρονική περίοδο που είναι αναγκαία στο βιολογικό κύκλο πολλών καλλιεργειών. Τα δεδομένα αυτά δυσκόλευαν πολύ την αναζήτηση δυνατοτήτων επέκτασης της καλλιεργήσιμης επιφάνειας. Αλλού υπήρχε έλλειμμα βροχοπτώσεων και χρειάζονταν σημαντικά αρδευτικά έργα. Αλλού υπήρχε ανάγκη πραγματοποίησης αποξηραντικών έργων για την αξιοποίηση βαλτωδών εκτάσεων. Τέλος, έπρεπε η βιολογική έρευνα και η τεχνολογία μηχανοποίησης να λύσουν πολλά προβλήματα (σμίκρυνσης του κύκλου βλάστησης, ανθεκτικότητα στο κρύο, επιτάχυνση εργασιών καλλιέργειας κλπ.), ώστε να καλλιεργηθούν αποδοτικά καινούργιες εκτάσεις σε περιθωριακές αγροτικές περιοχές.

Τεχνικά, το σοσιαλιστικό αγροτικό σύστημα ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις αυτές και, μάλιστα, με γοργό ρυθμό. Η συγκρότηση νέων δομών (συνεταιριστικών - κολχόζ και κρατικών-σοβχόζ) σε μεγάλες γεωργικές εκτάσεις επέτρεψε την καλύτερη μηχανοποίηση των εργασιών καλλιέργειας και συγκομιδής, πράγμα που έκανε την εκτέλεσή τους πιο σύντομη και περισσότερο αποτελεσματική. Διευκόλυνε, επίσης, την πραγματοποίηση εναλλασσόμενων καλλιεργειών που δίνουν τη δυνατότητα εντατικότερης χρησιμοποίησης της γης και καλύτερης διαφύλαξης του παραγωγικού δυναμικού.

Οι νέες δομές, με τις αυξανόμενες προμήθειες γεωργικών μηχανών και εργαλείων από την αντίστοιχη βιομηχανία, έκαναν -επιπλέον- δυνατή τη γοργή επέκταση καλλιεργήσιμης γης σε καινούργιες περιοχές[13].

Χάρη στην επίμονη επιστημονική και τεχνική εργασία των πεδολόγων[14], των δασολόγων και των ειδικών για τα υδραυλικά έργα, μετατράπηκαν 115 εκατομμύρια στρέμματα βαλτικών εκτάσεων σε εύφορα καλλιεργημένα χωράφια. Επιπλέον, σε αυτήν την κατεύθυνση αξιοποίησης μεγάλο ρόλο έπαιξε η περίφημη πρακτική των δασικών φραγμάτων. Περιορίζοντας τις βλαβερές επιπτώσεις των ανέμων που αποξηραίνουν τις στέπες και δημιουργώντας μια πρόσθετη συμπύκνωση υγρασίας της ατμόσφαιρας, η πρακτική των δασικών φραγμάτων κατέγραψε μια μεγάλη επιτυχία, καθιστώντας εύφορες και παραγωγικές μεγάλες εκτάσεις στεπών στις νότιες ευρωπαϊκές περιοχές της ΕΣΣΔ[15].

Είναι χαρακτηριστικό ότι αυτή η επιτυχημένη πρακτική δεν εφαρμόστηκε στην περίπτωση εκχέρσωσης μεγάλων παρθένων εκτάσεων που έγινε στο Καζακστάν και στη Δυτική Σιβηρία (1954-1958) και παρουσίασε, σε λίγα χρόνια, αμφιλεγόμενα αποτελέσματα[16].

Οι θεαματικές αυτές απόπειρες έγιναν στα πλαίσια των πολιτικών επιλογών που εφαρμόστηκαν στη δεύτερη περίοδο εξέλιξης της σοβιετικής οικονομίας. Πράγματι, η κινητοποίηση γι’ αυτές τις εκχερσώσεις έγινε με χρηματικά ερεθίσματα (πριμ) χωρίς μακροπρόθεσμη οικονομική προοπτική και, φυσικά, πολλές σπατάλες.

Ο πίνακας που ακολουθεί, παρουσιάζει την εξέλιξη της σοβιετικής αγροτικής έκτασης[17].

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΚΤΑΣΗΣΣε εκατομμύρια Ηα (1)

Σημειώσεις: (1) Ενα Ηα = 10 στρέμματα. (2) Στα μεταπολεμικά διαμορφωμένα σοβιετικά σύνορα.ΠΗΓΗ: «L' Economie de URSS» de Pierre Carriere, Editions MASSON, Paris 1984, page 119.

Οπως προκύπτει, η αύξηση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων, σε πενήντα περίπου χρόνια, ξεπερνά το ένα δισεκατομμύριο στρέμματα (217 εκατ. Ηα μείον 113 εκατ. Ηα το 1928). Η αύξηση ήταν πολύ πιο ραγδαία στα 12 πρώτα χρόνια της σοσιαλιστικοποίησης της γεωργίας. Τέλος, ο πίνακας δείχνει ανάγλυφα τις καταστροφικές επιπτώσεις των πολέμων (εμφύλιος 1918-1920 και παγκόσμιος - χιτλερική εισβολή 1941-1945).

Με στόχο την αύξηση παραγωγής στο εθνικό επίπεδο, τα κολχόζ και τα σοβχόζ διέθεταν, από το 1935, στους συνεταιρισμένους αγρότες και τους εργάτες γεωργούς για ιδιωτική εκμετάλλευση, αγροτεμάχια καλλιεργήσιμης γης, επιφάνειας περίπου 10 στρεμμάτων (1Ηα). Το μέτρο αυτό επέτρεπε στις γεωργικές οικογένειες να αυξήσουν τα έσοδά τους με την πρόσθετη εργασία τους. Φυσικά, το μέτρο αυτό αντανακλούσε τότε μια ευέλικτη προσωρινή πολιτικο-κοινωνική υποχώρηση, που δεν επηρέαζε όμως τη γενική σοσιαλιστική πορεία της ΕΣΣΔ[18]. Η παραγωγικότητα, όμως, των αγροτεμαχίων αυτών (που είχαν επιλεχθεί από τις καλύτερες εκτάσεις γης) παρέμεινε σε χαμηλά επίπεδα, σε σχέση με τη συλλογική παραγωγή. Στη συνέχεια, με το ανέβασμα του βιοτικού επιπέδου πολλοί αγρότες εγκατέλειψαν την εκμετάλλευσή τους. Εξάλλου, η συντριπτική πλειοψηφία των αγροτών, βλέποντας την πρόοδο στην ύπαιθρο, στήριζε συνεχώς ένθερμα τις σοσιαλιστικές δομές της γεωργικής παραγωγής[19].

Οι πίνακες ΙΙ και ΙΙΙ που ακολουθούν, παρουσιάζουν την εξέλιξη των κυρίων δεδομένων για τις δύο βασικές δομές της σοβιετικής γεωργίας.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΚΥΡΙΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΚΟΛΧΟΖ

* Εως την εποχή εκείνη ο μηχανικός εξοπλισμός ανήκε στους Μηχανοτρακτερικούς Σταθμούς.ΠΗΓΗ: «L’ Economie de l’ URSS», de Pierre Carriere, Editions Masson, Paris 1984, page 128.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙΚΥΡΙΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΣΟΒΧΟΖ

ΠΗΓΗ: ό.π, σελ. 131.

Μέσα σε αυτά τα πλαίσια οι διάφορες γεωργικές παραγωγές γνώρισαν μια σταθερή άνοδο. Από το 1928 η παραγωγή των σιτηρών πολλαπλασιάστηκε επί 2,8, των ζαχαρότευτλων επί 8,8 και του μπαμπακιού επί 12,7.

Η τεχνολογική πρόοδος που επέφερε η σοσιαλιστική οργάνωση της οικονομίας στον αγροτικό τομέα παραγωγής της ΕΣΣΔ είχε αποφασιστική επίδραση στην αύξηση της παραγωγικότητας, αλλά και στην καλυτέρευση των συνθηκών εργασίας και διαβίωσης των αγροτών.

Η μηχανοποίηση πολλών κλάδων εργασίας, οι χωροταξικές διαμορφώσεις, η οικοδόμηση ειδικά σχεδιασμένων δομών για κάθε αγροτική παραγωγή (βουστάσια, χοιροτροφεία, ορνιθοτροφεία, σιλό και άλλες παραγωγικές εγκαταστάσεις), καθώς και η χρησιμοποίηση των επιλεγμένων ποικιλιών, λιπασμάτων, φαρμακευτικών ειδών και σύνθετων ολοκληρωμένων ζωοτροφών, αποτέλεσαν το αντικείμενο επίμονων προσπαθειών που εκτιμήθηκαν παντού, και πρώτα-πρώτα από τους αγρότες της ΕΣΣΔ. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι ταυτόχρονα με τα πρωτόγνωρα αυτά αποτελέσματα (επέκταση της καλλιεργήσιμης επιφάνειας, αύξηση της παραγωγικότητας και των γεωργικών παραγωγών), πραγματοποιήθηκε ο εξηλεκτρισμός της υπαίθρου και η οικοδόμηση σύγχρονων γεωργικών κατοικιών και διαφόρων κοινωνικο-πολιτιστικών δομών (βιβλιοθήκες, θέατρα, παιδικοί σταθμοί, στάδια κλπ.) πέρα από τα εκπαιδευτικά κτίρια, τις συγκοινωνιακές και άλλες δομές βιωσιμότητας.

Ετσι η εφαρμογή σχεδιασμού και κανόνων της σοσιαλιστικής οικονομίας στον τομέα της αγροτικής παραγωγής αναδείχτηκε ικανή να τον αναπτύξει ραγδαία και στη Σοβιετική Ενωση. Το σύνολο των ως τώρα αναφερθέντων παραγωγικών δεδομένων στους διάφορους στατιστικούς πίνακες δείχνει τη σταθερή ανοδική πορεία, εξηγώντας παράλληλα την εξέχουσα θέση που είχε καταλάβει η ΕΣΣΔ μεταξύ των μεγάλων αγροτικών δυνάμεων[20].

Είναι, επίσης, αποδεδειγμένο ότι η σοσιαλιστική οικονομία προώθησε σ’ αυτόν τον τομέα της με κάθε τρόπο τις τεχνολογικές καινοτομίες και τις εφάρμοσε, σε κάθε περίπτωση, άμεσα, χωρίς κανενός είδους αναστολή.

Ευθύς εξ αρχής, η σοσιαλιστική οικονομία της ΕΣΣΔ στηρίχθηκε στις παραγωγικές δυνάμεις που απελευθέρωσε η Οκτωβριανή Επανάσταση. Αντιμετωπίζοντάς τες επιστημονικά, αναζήτησε έντονα σε όλες, τις επιπτώσεις τις τεχνολογικές καινοτομίες και τις εφάρμοσε κάθε φορά που ήταν δυνατόν, σε κάθε τομέα παραγωγής και σε κάθε σταθμό της εξέλιξής της.

Στην κατεύθυνση αυτή, η σοβιετική οικονομία δεν εμποδίστηκε από κανέναν οργανικό ή θεσμικό περιορισμό. Αντίθετα, στοχεύοντας στη συνεχή ανάπτυξη όλων των παραγωγικών δυνάμεων που αποτελούσαν ουσιαστικά την έκφραση της δικής της ανάπτυξης, η σοβιετική οικονομία ανέδειξε την αντικειμενική επίδραση των τεχνολογικών καινοτομιών στην ανατροπή των σχέσεων και του ρόλου των εργαζομένων ως πυρήνα των παραγωγικών δυνάμεων. Ετσι, με γνώμονα τη μαρξιστική-λενινιστική θεώρηση και εφαρμόζοντας τις ενδείξεις της τεχνολογίας, η σοβιετική οικονομία συνέχισε την ανοδική της πορεία προς το σοσιαλισμό, όσο χρονικό διάστημα της επέτρεψε ο συσχετισμός των πολιτικών δυνάμεων στην ΕΣΣΔ.

Ο βιομηχανικός τομέας συγκέντρωσε το μεγαλύτερο μέρος των προσπαθειών του σοβιετικού λαού και αποτέλεσε το κύριο μέτωπο, που κερδήθηκε η μάχη της ανάπτυξης της σοβιετικής οικονομίας και, στην τελευταία ανάλυση, της επιβίωσης της ΕΣΣΔ απέναντι στις καπιταλιστικές επιθετικές επιδιώξεις.

Ο πρώτος όρος της επιτυχίας ήταν η δημιουργία μιας βιομηχανίας παραγωγής μέσων παραγωγής, ικανής να συγκριθεί με αυτές των καπιταλιστικών δυνάμεων. Ο δεύτερος όρος ήταν η δημιουργία μαζικών εργαλείων παραγωγής, ώστε να αντικαταστήσουν τα ατομικά εργαλεία παραγωγής στο γεωργικό τομέα, όπως, επίσης και στον τομέα των καταναλωτικών προϊόντων. Αυτοί οι δύο όροι τηρήθηκαν από το ξεκίνημα της εκβιομηχάνισης της χώρας που ήταν, ουσιαστικά, μια περίοδος βιομηχανικών εξοπλισμών. Οι αρχικές αυτές βιομηχανικές επενδύσεις αποτέλεσαν το εφαλτήριο της βιομηχανικής ανάπτυξης της ΕΣΣΔ που εγκαινιάστηκε με τα πρώτα πεντάχρονα πλάνα στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και αναπτύχθηκε με πρωτόγνωρους ρυθμούς, τη στιγμή ακριβώς που οι βιομηχανίες των χωρών του καπιταλιστικού κόσμου γνώριζαν σοβαρότατες κρίσεις. Η διαφορά των δυο αυτών καταστάσεων έγκειται στο γεγονός, ότι στη σοσιαλιστική οικονομία οι βιομηχανικές δημιουργίες καθορίζονται από την ικανοποίηση των συλλογικών (κοινωνικών και ατομικών) αναγκών, οι οποίες αυξάνουν συνεχώς. Στο σοσιαλιστικό οικονομικό πλαίσιο, λοιπόν, το ανώτατο όριο της βιομηχανοποίησης μετατίθεται συνεχώς, γιατί αντιστοιχεί στις λαϊκές ανάγκες.

Ο ρυθμός της βιομηχανικής παραγωγής καθοριζόταν από αυτόν των προμηθειών σε εργαλεία και σε πρώτες ύλες. Αλλά η βιομηχανική παραγωγή στην ΕΣΣΔ δε νοείται σαν ένας μηχανισμός στο σύνολο του οποίου ο άνθρωπος θα αποτελεί ένα γρανάζι. Αντί να φυλακίζεται μέσα σε πειθαρχικά πλαίσια, όπως στο σύστημα των Ταίυλορ και Φορντ, ο εργαζόμενος καλείται να συμμετάσχει με τη συνειδητή δράση του, στην πρόοδο της «δικής» του βιομηχανίας, στον καλύτερο εξοπλισμό της και άρα, ταυτόχρονα, στην προσωπική του ευμάρεια[21]. Με αυτά τα δεδομένα η σοβιετική βιομηχανία αναπτύχθηκε θεαματικά. Μέσα σε 10 χρόνια, το 1938, πριν ακόμα τελειώσει το 3ο Πεντάχρονο πλάνο, αντιπροσώπευε περίπου τα 2/3 της παραγωγικής δύναμης της βιομηχανίας των ΗΠΑ[22]. Πριν ακόμα τερματιστεί το 2ο Πεντάχρονο πλάνο, η ΕΣΣΔ απελευθερώθηκε ήδη από τις εισαγωγές τεχνικής, γιατί η σοβιετική μεταλλουργία εξασφάλιζε τους αναγκαίους εξοπλισμούς για τη βιομηχανία, τη γεωργία, τον ηλεκτρικό τομέα και τον τομέα μεταφορών[23].

Με τη συσσώρευση εμπειρίας, στη συνέχεια, η ανάπτυξη της σοβιετικής μεταλλουργίας χαρακτηριζόταν από σωρεία τεχνολογικών καινοτομιών[24]. Οι τεχνολογικές καινοτομίες χαρακτήρισαν, επίσης, την ανάπτυξη πολλών άλλων κλάδων της σοβιετικής βιομηχανίας. Είναι παγκόσμια γνωστά τα τεχνολογικά επιτεύγματα στους τομείς των ναυπηγείων (τα με πυρηνική ενέργεια κινούμενα παγοθραυστικά τύπου «Λένιν»), της αεροναυτικής βιομηχανίας (με πρωτοποριακά υπερηχητικά αεροσκάφη πολιτικής και στρατιωτικής αεροπορίας), της διερεύνησης του διαστήματος (με ό,τι βιομηχανικές χρησιμότητες συνεπάγεται αυτή), του τομέα της διερεύνησης και εξόρυξης των ορυκτών πόρων, του τομέα της οικοδόμησης (κατοικιών, φραγμάτων, λιμένων κλπ.), του τομέα της οργανικής χημείας, φαρμακευτικών προϊόντων, υφαντουργίας, λιπασμάτων, ρομποτικής, πληροφορικής[25] και άλλων τομέων.

Η αφθονία και η ποικιλία φυσικών πόρων που υπάρχουν στις απέραντες εκτάσεις της Σοβιετικής Ενωσης είναι γνωστές. Στην αρχή, η πρόσβαση για την εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου ήταν δυσκολότερη στις δυτικές περιοχές (Ντουμπάς) απ’ ό,τι στα ορυχεία των άλλων βιομηχανικών χωρών. Αλλά με την πείρα και τη σοσιαλιστική οργάνωση παραγωγής, η δυσκολία αυτή ξεπεράστηκε. Εξάλλου ανακαλύφθηκαν κατόπιν πολλοί νέοι χώροι εκμετάλλευσης άφθονων αποθεμάτων.

Ωστόσο, πέρα από τις φυσικές αυτές δυσκολίες, το μεγαλύτερο μειονέκτημα στον τομέα της παραγωγής προερχόταν από το γεγονός ότι η χώρα ήταν, στην περίοδο που ξεκίνησε η σοσιαλιστική πορεία, πολύ καθυστερημένη σε πολλούς παραγωγικούς τομείς.

Το πρόβλημα τεχνικής κατάρτισης του ενεργού πληθυσμού ήταν πολύ οξυμένο. Χρειάστηκε, λοιπόν, να λυθεί ταυτόχρονα το θέμα της οργάνωσης και των δομών αναπαραγωγής των παραγωγικών δυνάμεων (παιδεία, κλπ.).

Ενα άλλο, πολύ μεγάλο επίσης, μειονέκτημα για την ανάπτυξη της σοσιαλιστικής οικονομίας της ΕΣΣΔ, προήλθε από τις τρομερές καταστροφές που πλάκωσαν τη χώρα στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου και των ξένων επεμβάσεων (1918-1920). Αξίζει, επίσης, να σημειωθεί ότι η ίδια δυσμενής δοκιμασία τεραστίων πολεμικών καταστροφών επαναλήφθηκε 20 χρόνια αργότερα, με τη φασιστική εισβολή, στο Β΄ παγκόσμιο πόλεμο.

Τέλος, έχει μεγάλη σημασία το γεγονός ότι η πορεία της σοσιαλιστικής οικονομίας στην ΕΣΣΔ πραγματοποιήθηκε κάτω από εχθρικές διεθνείς συνθήκες εμπορικού και οικονομικού αποκλεισμού που, για πολλά χρόνια, ήταν εντελώς ολοκληρωτικός.

Παρ’ όλα αυτά η προτεραιότητα που δίνει η σοσιαλιστική οικονομία στην παραγωγή και που συνεπάγεται την ενδογενή ανάπτυξή της, της επέτρεψε να αντιμετωπίσει όλες αυτές τις δυσκολίες και να φθάσει σε υψηλά επίπεδα αποτελεσματικότητας με πρωτόγνωρους ρυθμούς.

Οι πίνακες που ακολουθούν καταγράφουν το χρονικό της εξέλιξης της παραγωγής και διάφορους οικονομικούς δείκτες με στατιστικές για κάθε τομέα.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙVΔΕΙΚΤΕΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΤΗΣ ΕΣΣΔ (1953 = 100)

ΠΗΓΗ: Ετήσια Εκδοση Στατιστικών των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) Ετος 1961, σελ. 80.1. Συμπεριλαμβανομένων των δασών, της Αλιείας, ατμού θέρμανσης κινητικής δύναμης, ψυκτικές αποθήκες. 2. Με τις ψυκτικές αποθήκες. 3. Με το λάστιχο, τα μέταλλα για τη χημεία. 4. Μαζί με την εξόρυξη. 5. Μαζί με την εξόρυξη. 6. Συμπεριλαμβανομένων των εργαλείων ακριβείας.

ΠΙΝΑΚΑΣ VΕΤΗΣΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΩΝ ΚΑΙ ΕΛΑΦΡΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ

ΠΗΓΗ: In Genese et Economie de URSS A. Gauthier et A. Reynand, Editions Breal 1989, page 156 et 200.

ΠΙΝΑΚΑΣ VΙΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΣΣΔ

ΠΗΓΗ: Ετήσια Εκδοση Στατιστικών των Ηνωμένων Εθνών, έτη 1976, 1987 - ΄98, σελ. 154 και «Images Economiques du Monde» 1974, (Εκδοση S.E.D.E.S - Paris) par J. Beaujeu - Garnier, A. Gamblinet A. Delobe, page, 247.

ΠΙΝΑΚΑΣ VΙΙΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΥ ΕΤΗΣΙΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΕΡΓΑΤΩΝ ΚΑΙ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟΥΣ ΔΙΑΦΟΡΟΥΣ ΚΛΑΔΟΥΣ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ(Σε χιλιάδες άτομα)

ΠΗΓΗ: L’ Economie de l’ URSS, Pierre Carriere, Editions MASSON, Paris 1984, page 163.

ΠΙΝΑΚΑΣ VΙΙΙΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟΥΣ ΜΕΓΑΛΟΥΣ ΚΛΑΔΟΥΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ(Μέσοι ετήσιοι αριθμοί σε εκατομμύρια)

ΠΗΓΗ: L' Economie de l' URSS, Pierre Carriere, Editions MASSON, Paris 1984, page 109.

ΠΙΝΑΚΑΣ IΧΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΤΩΝ ΣΟΒΙΕΤΙΚΩΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΠΗΓΗ: ό.π., σελ. 208.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΕΣΣΔ: ΡΥΘΜΟΙ ΑΥΞΗΣΗΣ ΜΕΓΑΛΩΝ ΚΛΑΔΩΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΠΗΓΗ: In Genese et Economie de l' URSS. A. Gauthier et A. Reynand Edition Breal Paris 1989, page 159.