Σύμφωνα με τα στοιχεία των ετήσιων εκθέσεων της ΕΕ και του ΔΝΤ, που δημοσιεύθηκαν τον Οκτώβρη του 2009, διαφαίνεται μια αναιμική ανάκαμψη της κρίσης στις ΗΠΑ στο τελευταίο τρίμηνο του 2009 και προοπτική συνέχισής της κατά το 2010, καθώς και μια αναμενόμενη ανάκαμψη στην ΕΕ το 2010 (βλ. Πίνακες 1-3).

Αν και οι πρόσφατες (Γενάρης 2010) εκτιμήσεις στη βάση προσωρινών στοιχείων παρουσιάζονται πιο αισιόδοξες (ανάπτυξη 2,7% αντί της προηγούμενης 1,52% για το 2010 στις ΗΠΑ, 1% αντί 0,33% για την Ευρωζώνη, βλ. Πίνακα 4), τα ιμπεριαλιστικά κέντρα δε φαίνονται αισιόδοξα για τη σταθερότητα και τη δυναμική της τάσης ανάκαμψης.

Προβληματίζει και σε αρκετές περιπτώσεις προκαλεί διχογνωμίες το γεγονός ότι επεκτατικά κρατικά διαχειριστικά μέτρα οξύνουν τα δημοσιονομικά προβλήματα, (με την κοπή χρήματος ή το δανεισμό) κι έτσι ενεργοποιούν όχι μόνο πληθωριστική τάση, αλλά και τους μηχανισμούς της αγοράς στην κατεύθυνση του αποπληθωρισμού.

Προκειμένου για τις οικονομίες της λεγόμενης ομάδας BRIC (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα) σημειώθηκε τάση επιτάχυνσης του ρυθμού ανάπτυξης.

Οι εξελίξεις του τελευταίου οκταμήνου επιβεβαιώνουν βασικά συμπεράσματα που διατυπώσαμε στην ημερίδα της ΚΕ του ΚΚΕ για την κρίση και στη συνέχεια σε αφιέρωμα της ΚΟΜΕΠ¹. Κωδικοποιημένα υπενθυμίζουμε:

α) Τη συνεχιζόμενη τάση αποδυνάμωσης της διεθνούς θέσης των ΗΠΑ σε συνδυασμό με την τάση ενίσχυσης της θέσης της Κίνας, με δείκτες το ρυθμό ανάπτυξης του ΑΕΠ και την τάση ενίσχυσης του μεριδίου της στο Παγκόσμιο Ακαθάριστο Προϊόν, στις εξαγωγές εμπορευμάτων, στα αποθεματικά. Η Κίνα αποτελεί σήμερα το μεγαλύτερο πιστωτή των ΗΠΑ. Σε σύγκριση με το προηγούμενο εξάμηνο, προώθησε το στόχο της για ενίσχυση της διεθνούς θέσης του νομίσματός της.

Οι ΗΠΑ στηρίζουν με μεγάλα πακέτα κρατικής χρηματοδότησης την προσπάθεια ανάκαμψης του ρυθμού καπιταλιστικής ανάπτυξης, προχωρώντας σε εκτεταμένη κοπή χρήματος. Αντιμετωπίζουν σημαντική διόγκωση του ελλείμματος και του δημόσιου χρέους σε ποσοστά του ΑΕΠ περίπου τάξης ανάλογης με εκείνα της Ιταλίας και της Ελλάδας. Μια μεταβολή της συνεχιζόμενης αγοράς κρατικών αμερικανικών ομολόγων από την Κίνα θα πυροδοτήσει νέα εκδήλωση της κρίσης με αναμφίβολες συνέπειες στην ΕΕ και άλλες διεθνούς σημασίας αγορές. Παράλληλα, στο πρώτο δίμηνο του 2010 σημειώθηκε όξυνση των σχέσεων ΗΠΑ - Κίνας, με αφορμή την πρόθεση των ΗΠΑ για αναβάθμιση των πωλήσεων οπλικών συστημάτων στην Ταϊβάν, τη συνάντηση του προέδρου Ομπάμα με τον εξόριστο ηγέτη του Θιβέτ Δαλάι Λάμα, την πρόταση επιβολής κυρώσεων σε βάρος του Ιράν και την αμερικανική πίεση προς την Κίνα για να ανατιμηθεί η ισοδυναμία του γουάν έναντι του δολαρίου.

Επίσης οξύνεται ο ανταγωνισμός μεταξύ δολαρίου και ευρώ στο ρόλο του διεθνούς νομίσματος (αποτίμησης διεθνών εμπορικών συναλλαγών, αποθησαύρισης κλπ.).

β) Επιβεβαιώνεται η εκτίμησή μας ότι τα ιμπεριαλιστικά κέντρα και κυρίως οι ΗΠΑ υποδαυλίζουν περιφερειακές εστίες έντασης, ώστε να αξιοποιήσουν την πολιτική και στρατιωτική τους υπεροχή, για τη διατήρηση θέσεων και προώθηση νέων στη διεθνή καπιταλιστική αγορά. Επιβεβαιώθηκαν οι «προβλέψεις» της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών των ΗΠΑ σχετικά με τα «γεωγραφικά τόξα αστάθειας» το 2008 (Αφγανιστάν - Πακιστάν, Ιράν, Υεμένη).

Αυξάνει σε μαζικότητα η έξοδος στρατιωτικών δυνάμεων εκτός συνόρων στο πλαίσιο των ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων (π.χ. δυνάμεις ΗΠΑ-Γερμανίας στο Αφγανιστάν).

Το 2009 συνεχίστηκε η σημαντική αύξηση των δαπανών για στρατιωτικούς εξοπλισμούς και η αναθεώρηση σχεδίων διασφάλισης στρατιωτικής ισχύος (στην κατεύθυνση του «προληπτικού» πολέμου) στους ιμπεριαλιστικούς άξονες και συμμαχίες. Σε αυτό το πλαίσιο, στο πρώτο δίμηνο του 2010, ο ΓΓ του ΝΑΤΟ Α. Φ. Ρασμούσεν πρότεινε τη μετεξέλιξη της ιμπεριαλιστικής ατλαντικής συμμαχίας σε «Παγκόσμιο Φόρουμ Ασφάλειας», ενώ ο πρόεδρος της Ρωσίας Ντ. Μεντβέντιεφ ενέκρινε το νέο Στρατιωτικό Δόγμα της Ρωσίας, που δίνει έμφαση στην Οργάνωση του Συμφώνου Συλλογικής Ασφάλειας (ΟΣΣΑ), η οποία περιλαμβάνει την Αρμενία, το Καζαχστάν, το Τατζικιστάν, το Ουζμπεκιστάν, τη Λευκορωσία και την Κιργισία.

Από διαφορετικές αστικές πηγές επιβεβαιώνεται ότι έχει ενταθεί ο ανταγωνισμός για την παραγωγή και τον έλεγχο τεχνολογικά νέων οπλικών συστημάτων, από την πορεία των οποίων θα εξαρτηθούν και προσαρμογές στις στρατιωτικοπολιτικές συμμαχίες όπως στο ΝΑΤΟ.

γ) Στην όξυνση των ενδοϊμεριαλιστικών αντιθέσεων συμβάλλουν ορισμένα κράτη είτε με αυξημένο περιφερειακό ρόλο (π.χ. Τουρκία) είτε με γεωπολιτική σημασία στον ενεργειακό τομέα (π.χ. Τουρκμενιστάν), που διαπραγματεύονται με όλα τα ιμπεριαλιστικά κέντρα. Η πρόσφατη ενεργειακή συμφωνία Τουρκμενιστάν - Κίνας, η προσέγγιση Ρωσίας - Τουρκίας και η μεταβολή των σχέσεων Τουρκίας - Ισραήλ, οι πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις στην Ουκρανία αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Το αποτέλεσμα των πρόσφατων εκλογών στην Ουκρανία επιβεβαίωσε την εκτίμησή μας για αλλαγή του συσχετισμού στη χώρα αυτή προς όφελος της ρωσικής επιρροής και σε βάρος του τμήματος της αστικής τάξης που επιδιώκει την άμεση ενσωμάτωση της χώρας στο ΝΑΤΟ.

δ) Στον έναν ή άλλο βαθμό αποκαλύπτεται ότι η πολυδιαφημιζόμενη «πράσινη ανάπτυξη» δεν μπορεί να διαμορφώσει ισχυρή επενδυτική ώθηση στην καπιταλιστική ανάπτυξη και ιδιαίτερα στη μείωση της ανεργίας. Η υπερχρέωση σημαντικών καπιταλιστικών κρατών, η επέκταση της σχετικής και απόλυτης εξαθλίωσης δρουν επίσης ανασταλτικά. Είναι σημαντική η πιθανότητα να μην περάσουν άμεσα σε ουσιαστική φάση ανάκαμψης σημαντικές καπιταλιστικές οικονομίες, όπως των ΗΠΑ και μελών της ΕΕ. Ιδιαίτερα για τις ΗΠΑ ισχυροποιείται η τάση να πάρει η κρίση τη μορφή εκείνης στην Ιαπωνία την τελευταία δεκαετία.

ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΟ ΑΕΠ, ΣΤΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΣΥΝΑΛΛΑΓΩΝ, ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ, ΣΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ, ΣΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ, ΣΤΟ ΕΙΣΟΔΗΜΑ

Οπως είναι γνωστό, βασικός δείκτης που αποτυπώνει την εκδήλωση μιας κρίσης υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου είναι η αρνητική μεταβολή του ΑΕΠ στο διάστημα ενός χρόνου. Προάγγελός της είναι η αρνητική μεταβολή του ΑΕΠ σε δύο συνεχόμενα τρίμηνα, αλλά και η αρνητική μεταβολή στη Μεταποίηση και στα κεφαλαιουχικά προϊόντα. Με την εκδήλωση της κρίσης πραγματοποιείται απαξίωση κεφαλαίου σε όλες τις μορφές του (βιομηχανική, εμπορευματική, χρηματική), μειώνονται οι επενδύσεις, αυξάνεται ο αριθμός επιχειρήσεων που κλείνουν και η ανεργία.

Τα πρόσφατα στοιχεία για το α΄ 9μηνο του 2009 επιβεβαιώνουν τις προβλέψεις μας για την εξέλιξη της κρίσης που εκδηλώθηκε στην Ελλάδα ετεροχρονισμένα σε σχέση με την Ευρωζώνη, με προοπτική επιδείνωσής της το 2010.

Σύμφωνα με πρώτες εκτιμήσεις των Eurostat/EΣΥΕ, για το 2009 καταγράφεται μείωση του ΑΕΠ κατά 1,1% έναντι 4,6% στη Ζώνη του ευρώ (Πίνακας 1). Ωστόσο, νέα εκτίμηση του Υπουργείου Οικονομικών προβλέπει ότι η μείωση θα είναι τελικά μεγαλύτερη και θα φτάσει το 2% για το 2009 και θα συνεχιστεί αρνητικά το 2010. Η συνολική βιομηχανική παραγωγή εμφάνισε σημαντική συρρίκνωση με ετήσιο ρυθμό μείωσης κατά 9,4% κατά τους πρώτους δέκα μήνες του 2009, ενώ η συρρίκνωση της μεταποιητικής παραγωγής ήταν ακόμη μεγαλύτερη, κατά 11,2%. Αντίστοιχα καταγράφεται τάση μείωσης του δείκτη παραγγελιών και του δείκτη κύκλου εργασιών στη βιομηχανία. Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι υπάρχουν κλάδοι της μεταποίησης (κλωστοϋφαντουργία, ένδυση, ξύλο, έπιπλα, δέρμα, οικιακές συσκευές, μεταφορικά μέσα), που βρίσκονται σε κρίση από το 2001. Βέβαια υπάρχουν και κλάδοι με δυναμική πορεία την τελευταία 7ετία, οι εξής: τρόφιμα - ποτά, διυλιστήρια, χημική βιομηχανία, ιατρικά όργανα, τελικά προϊόντα μετάλλου, ανακύκλωση. Διευκρινίζουμε ότι η ΕΣΥΕ δεν περιλαμβάνει στη βιομηχανική παραγωγή τους κλάδους τηλεπικοινωνιών και μεταφορών, τους οποίους καταγράφει στις υπηρεσίες. Για το 2009, μεταποιητικοί κλάδοι όπως της κλωστοϋφαντουργίας, της ένδυσης, των μηχανημάτων και ειδών εξοπλισμού, των μη μεταλλικών ορυκτών, των ηλεκτρονικών υπολογιστών, καταγράφουν συρρίκνωση που ξεπερνά το 20%. Ο δείκτης παραγωγής κεφαλαιουχικών αγαθών παρουσιάζει μείωση κατά 23% και ο αντίστοιχος των ενδιάμεσων αγαθών επίσης μείωση κατά 19,2%. Ο μόνος κλάδος που παρουσιάζει αύξηση, κατά 16,2%, είναι των φαρμακευτικών προϊόντων.

Μεγάλη μείωση καταγράφεται στην ιδιωτική οικοδομική δραστηριότητα, όμως δεν καταγράφεται ανάλογη τάση στα δημόσια έργα και γενικότερα στα μεγάλα τεχνικά έργα. Ο δείκτης παραγωγής στην ιδιωτική οικοδομική δραστηριότητα καταγράφει πορεία ύφεσης από το 2003. Στο πρώτο 11μηνο του 2009 η μείωση φτάνει στο 28,1%. Ομως αντίστροφη τάση στα δημόσια και γενικότερα μεγάλα έργα έχει ως αποτέλεσμα η πορεία του γενικού δείκτη παραγωγής στις κατασκευές να είναι ανοδική.

Με βάση τα στοιχεία του α΄ εξαμήνου του 2009 τάση μείωσης παρουσιάζει ο δείκτης κύκλου εργασιών στις τηλεπικοινωνίες (για τρίτη χρονιά) και ο αντίστοιχος των μεταφορών. Ιδιαίτερα στο γ΄ τρίμηνο του 2009 η συγκεκριμένη τάση ενισχύθηκε (τηλεπικοινωνίες -11,7% έναντι 1,8% για το αντίστοιχο του 2008, χερσαίες μεταφορές -45,1% έναντι 2,9% το 2008, θαλάσσιες μεταφορές -24,1% έναντι 12,9% και εναέριες μεταφορές -19,5% έναντι 5,3%).

Ο όγκος λιανικού εμπορίου παρουσιάζει μείωση 8% σε σχέση με το 2008. Η μείωση είναι πολύ μεγάλη σε είδη οικιακού εξοπλισμού και έπιπλα (15%), ενώ είναι μικρότερη για τα είδη διατροφής (4,7%). Αυτό δείχνει γιατί υπάρχει προβληματισμός εκ μέρους τμήματος της κυβέρνησης για αύξηση του ΦΠΑ σε τέτοια είδη κατανάλωσης που έχουν χαμηλότερο συντελεστή ΦΠΑ. Τα προηγούμενα χρόνια είχαμε αύξηση του όγκου λιανικού εμπορίου κατά 2,3% το 2007 και μείωση 1,4% το 2008.

Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών μειώθηκε κατά 5,9 δισ. ευρώ και διαμορφώθηκε στα 19,2 δισ. ευρώ (πτώση 26,2%) στο α΄ δεκάμηνο του 2009. Μεγάλη μείωση κατά 32,6% σημειώνει το εμπορικό ισοζύγιο. Η μείωση οφείλεται στη συγκριτικά μεγαλύτερη μείωση των εισαγωγών σε σχέση με τις εξαγωγές και στη μείωση των τιμών πετρελαίου.

Καταγράφεται μείωση των εισαγωγών, εκτός καυσίμων πλοίων, κατά 25,8% ενώ η μείωση των αντίστοιχων εξαγωγών ήταν 19,6% (σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2008). Το έλλειμμα του ισοζυγίου καυσίμων μειώθηκε κατά 40,4%. Από την άλλη καταγράφεται μείωση του πλεονάσματος κατά 27% στο ισοζύγιο υπηρεσιών που οφείλεται κυρίως στη μείωση των εισπράξεων από τον τουρισμό κατά 11,4% (με αύξηση 3,1% για την αντίστοιχη περίοδο του 2008) και μείωση 36,2% του πλεονάσματος του ισοζυγίου μεταφορών (ναυτιλία).

Πτώση καταγράφεται επίσης στο πλεόνασμα του ισοζυγίου τρεχουσών και κεφαλαιακών μεταβιβάσεων. Επισημαίνουμε:

• Την εισροή ΑΞΕ στην Ελλάδα, ύψους 2,3 δισ. το 10μηνο του 2009 (έναντι 2,5 δισ. το αντίστοιχο διάστημα του 2008) και τη μείωση της εκροής ΑΞΕ που έφτασαν στα 955 εκ. (έναντι 1,8 δισ. το αντίστοιχο διάστημα του 2008).

• Τη μεγάλη αύξηση των καθαρών εισροών κεφαλαίων για επενδύσεις χαρτοφυλακίου στα 32,6 δισ. (έναντι 17,8 δισ. το αντίστοιχο 10μηνο του 2008). Η αύξηση του δανεισμού του ελληνικού δημοσίου και η άνοδος της απόδοσης των κρατικών τίτλων εξηγεί αυτή την τάση.

• Τη σημαντική εκροή κεφαλαίου ύψους 6,01 δισ. για τοποθετήσεις και καταθέσεις σε repos στο εξωτερικό.

Αυτό το στοιχείο είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για να κατανοηθεί ότι «πατρίδα» του κεφαλαίου είναι εκεί που υπάρχει μεγαλύτερο ποσοστό κέρδους, ότι χρηματικά κεφάλαια εκτός της ελληνικής αγοράς εξάγονται την ίδια στιγμή που άλλα εισάγονται με δυσμενέστερους όρους όταν παίρνουν τη μορφή επένδυσης σε κρατικά ομόλογα.

Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις της ΤτΕ (Δεκέμβρης 2009), η εγχώρια ζήτηση μειώθηκε το 2009 μετά από στασιμότητα το 2008, ενώ οι επενδύσεις πάγιου κεφαλαίου θα παρουσιάσουν πτώση 17%. Η πτώση των επενδύσεων σε κατασκευές ιδιωτικών κατοικιών και σε εξοπλισμό μεταφορών θα ξεπεράσει το 20% το 2009 (στο α΄ 9μηνο παρουσιάζουν μείωση 21,4% και 23,8% αντίστοιχα). Η ιδιωτική κατανάλωση θα μειωθεί περίπου 1% για το 2009, έναντι αύξησης 2,3% το 2008. Αντίθετα, η δημόσια κατανάλωση θα παρουσιάσει άνοδο κατά 12,5% το 2009, ένα μέρος της οποίας οφείλεται σε κρατικές δαπάνες των δυο εκλογικών αναμετρήσεων του 2009.

Στον Πίνακα 5 του Παραρτήματος (με βάση προηγούμενα στοιχεία του α΄ εξαμήνου του 2009) αποτυπώνεται η πτωτική πορεία της μεταβολής των ακαθάριστων επενδύσεων και της λαϊκής κατανάλωσης την τελευταία τριετία.

Η μείωση της ιδιωτικής κατανάλωσης σχετίζεται με τη μείωση του πραγματικού εισοδήματος για σημαντικό τμήμα εργαζομένων. Το καταγεγραμμένο ποσοστό της επίσημης ανεργίας έφτασε το 10,6% το Νοέμβρη του 2009 έναντι 7,8% το Νοέμβρη του 2008. Ο επίσημος αριθμός των ανέργων ξεπερνά πλέον τους 530.000. Το ποσοστό ανεργίας των γυναικών ξεπέρασε το 13%. Στις ηλικίες 15-29 ετών ξεπέρασε το 18% αλλά και στις ηλικίες 45-65 ετών φτάνει πλέον το 5%. Ιδιαίτερη όξυνση καταγράφεται στην Ανατολική Μακεδονία - Θράκη και στην Κεντρική Μακεδονία. Οι μακροχρόνια άνεργοι αποτελούν το 43,6% του συνόλου των ανέργων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η αύξηση της ανεργίας είναι στην Ελλάδα αναλογικά μεγαλύτερη από την Ευρωζώνη, αν ληφθεί υπόψη το μεγαλύτερο βάθος της κρίσης στην Ευρωζώνη. Παράλληλα εμφανίζεται η τετραήμερη εβδομάδα και επεκτείνονται η εκ περιτροπής εργασία, η διαθεσιμότητα κλπ.

Καταγράφεται επίσης επιβράδυνση του ρυθμού πιστωτικής επέκτασης, τόσο των στεγαστικών δανείων (Οκτώβρης 2009: 4% - Δεκέμβρης 2008: 11,5%), όσο και των καταναλωτικών δανείων (Οκτώβρης 2009: 2,4% - Δεκέμβρης 2008: 16%), γεγονός που θα επιδράσει στο επίπεδο της ζήτησης το επόμενο διάστημα.

Η ΤτΕ επισημαίνει ότι η «αύξηση του κίνδυνου εισοδήματος είναι μεγαλύτερη απ’ ό,τι τελικά αναμενόταν», εκφράζοντας ανησυχία όχι για το ύψος του πραγματικού διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών στο επόμενο διάστημα, αφού σταθερά εισηγείται μέτρα λιτότητας, αλλά ανησυχώντας για τις επιπτώσεις μιας μαζικής μη ανταπόκρισης των νοικοκυριών στις δανειακές τους υποχρεώσεις.

Οι πρόσφατες εξελίξεις επιβεβαιώνουν για μια ακόμη φορά ότι την περίοδο της κρίσης σημαντικό τμήμα του κεφαλαίου συνεχίζει την πορεία κερδοφορίας του, ενώ παράλληλα επιταχύνεται η τάση συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου.

Σύμφωνα με στοιχεία της ΤτΕ, τα κέρδη προ φόρων του συνόλου των επιχειρήσεων υποχώρησαν κατά 51,5% στο α΄ εξάμηνο του 2009, ενώ ο κύκλος εργασιών περιορίστηκε κατά 27%.

Διαφορετική είναι η εικόνα για τις μεγάλες επιχειρήσεις που είναι εισηγμένες στο ΧΑΑ. Σύμφωνα με τα στοιχεία του 9μήνου 2009 για τις εισηγμένες στο ΧΑΑ επιχειρήσεις, τα λειτουργικά κέρδη (προ φόρων - αποσβέσεων) μειώθηκαν μόλις κατά 2,8% σε σχέση με τα αντίστοιχα του 9μήνου του 2008 και έφτασαν τα 8,55 δισ. ευρώ. Η συγκεκριμένη κερδοφορία θα πρέπει να συσχετιστεί με τις ΑΞΕ και άλλες εκροές έμμεσων επενδύσεων, στις οποίες αναφερθήκαμε προηγουμένως.

ΑΛΛΑΓΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΩΝ, ΚΕΡΔΟΦΟΡΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΤΩΝ ΜΟΝΟΠΩΛΙΩΝ ΣΕ ΒΑΣΙΚΟΥΣ ΚΛΑΔΟΥΣ

Με βάση τα στοιχεία του α΄ 9μηνου του 2009 από τους εισηγμένους στο ΧΑΑ ομίλους και εταιρείες, 166 στις 273 ήταν κερδοφόρες, ενώ μόνο 55 από αυτές κατέγραψαν αύξηση κερδών σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του 2008.

Το 46% των συνολικών κερδών εξακολουθεί να προέρχεται από τον τραπεζικό κλάδο. Ο ρυθμός μεταβολής της κερδοφορίας κατά το 2009 ελαφρώς περιορίστηκε συγκριτικά με το 2008. Δεν εκδηλώθηκε σημαντική μεταβολή, γιατί είχε ήδη εκδηλωθεί στο δ΄ τρίμηνο του 2008 και είχε καταγραφεί στα συνολικά αποτελέσματα του 2008. Ετσι στο κλείσιμο του 2009 δεν αναμένεται να καταγραφεί σημαντική υποχώρηση της κερδοφορίας των εισηγμένων σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Αναμένεται ότι τα καθαρά κέρδη θα προσεγγίσουν τα 6 δισ. ευρώ.

Η εκδήλωση της κρίσης επιταχύνει την πορεία συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου και προκαλεί ανακατατάξεις μεταξύ των καπιταλιστών, ακόμη και στο εσωτερικό του πιο ισχυρού τμήματός τους.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν η αλλαγή συσχετισμών και η όξυνση του ανταγωνισμού σε ορισμένους κλάδους, όπως:

α) Ενέργεια

Οι συμφωνίες ΕΛΠΕ (Λάτσης) με BP και Motor Oil (Βαρδινογιάννης) με Shell ενισχύουν τη συγκεντροποίηση στην αγορά πετρελαιοειδών. Στη μεταφορά φυσικού αερίου η συνεργασία Μυτιληναίου - Βαρδινογιάννη για τη μεταφορά υγροποιημένου αερίου δημιουργούν ανταγωνιστικό πόλο στη ΔΕΠΑ, που βρίσκεται σε πορεία μερικής αποκρατικοποίησης. Στη διανομή φυσικού αερίου οι ιταλικοί όμιλοι (ΕΝΙ, Edison κλπ.), που ελέγχουν ήδη την ΕΠΑ Θεσσαλονίκης και Θεσσαλίας, ετοιμάζονται να εξαγοράσουν το ποσοστό της αμερικανικής Duke Energy Corp που φαίνεται να αποχωρεί από την ΕΠΑ Αττικής.

Η ΔΕΗ αποτελεί το μεγάλο κερδισμένο του 9μηνου με αύξηση κερδών 362,7%. Για το μέλλον της ΔΕΗ σημασία έχει το χρονοδιάγραμμα διαχωρισμού της διαχείρισης του δικτύου διανομής που θα παρουσιαστεί στην ΕΕ το Φλεβάρη, η έκταση που θα πάρει η διακοπή λειτουργίας παλαιών λιγνιτικών μονάδων ηλεκτροπαραγωγής και η «απελευθέρωση» της αγοράς της οικιακής κατανάλωσης.

Ο όμιλος ΕΛΠΕ παρουσιάζει αύξηση καθαρών κερδών 10% για το 9μηνο του 2009 σε σχέση με το αντίστοιχο του 2008. Ο όγκος πωλήσεων και τα μερίδια στις αγορές του εξωτερικού ενισχύθηκαν σε σχέση με την περσινή περίοδο.

β) Κατασκευές

Οι εισηγμένες εταιρείες του κλάδου εμφανίζουν το α΄ εννεάμηνο του 2009 μείωση κερδών κατά 61,3% σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του 2008.

Διαμορφώνονται 3 πόλοι με ισχυρότερο τον άξονα Ελλάκτωρ (Μπόμπολας) - J&P / Αβαξ (Ιωάννου - Παρασκευαΐδης), τη ΓΕΚ/Τερνα σε συμμαχία με ξένους ομίλους και τον άξονα INTRACOM ΚAT - νέα ΑΕΓΕΚ. Σημαντικότερη αύξηση κερδοφορίας στο 9μηνο 2009 είχαν η ΓΕΚ - ΤΕΡΝΑ (325%) και INTRACOM ΚΑΤ (274%).

Το ανεκτέλεστο υπόλοιπο των ήδη υπογεγραμμένων συμβάσεων του ομίλου Ελλάκτωρ φτάνει τα 3,5 δισ. ευρώ και της J&P / Αβαξ τα 2,1 δισ. ευρώ, ενώ της ΓΕΚ - ΤΕΡΝΑ ανέρχεται σε 1,8 δισ. ευρώ (κυρίως Βαλκάνια - Μέση Ανατολή).

γ) Τηλεπικοινωνίες - Ευρυζωνικότητα

Η συνολική εικόνα δείχνει μικρή μείωση του συνολικού κύκλου εργασιών και υποχώρηση καθαρών κερδών κατά 19,9% το 2009 σε σύγκριση με το 2008.

Στις συνδρομητικές ευρυζωνικές υπηρεσίες η HOL και η Forthnet απέσπασαν μερίδια σε βάρος του ΟΤΕ. Επίσης σε αντίθεση με τον ΟΤΕ εμφανίζουν αύξηση κερδοφορίας. Η NOVA έχει ενσωματωθεί στον όμιλο Forthnet. Από τις θυγατρικές του ΟΤΕ στα Βαλκάνια αύξηση συνδρομητών καταγράφεται μόνο στη Ρουμανία το 2009.

Στη σταθερή τηλεφωνία καταγράφηκε η συγχώνευση On Telecoms και Vivodi και στη συνέχεια η εξαγορά της On Telecoms από το Fund (ΜΤ&Τ).

Στην κινητή τηλεφωνία σημειώνουμε τη σημαντική αύξηση του μεριδίου αγοράς της Cosmote που έφτασε το 43,9%, τη μείωση της Wind που βρίσκεται στο 25,8% και τη μικρότερη αύξηση της Vodaphone στο 30,2%. Η Wind βρίσκεται σε διαδικασία πώλησης και με υψηλές δανειακές υποχρεώσεις.

Νέο πεδίο ανταγωνισμού στην ευρυζωνικότητα θα είναι οι άδειες της ψηφιακής τηλεόρασης, όπου για το μοίρασμα της σχετικής αγοράς ανταγωνίζονται οι τηλεπικοινωνιακοί όμιλοι και οι όμιλοι των τηλεοπτικών καναλιών. Τα μεγάλα ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια (MEGA, ANT1, Alpha, STAR, ΣΚΑΪ, ΑLTER) έχουν συγκροτήσει την κοινοπραξία παροχής ψηφιακού περιεχομένου Digea.

δ) Τραπεζικοί όμιλοι

Το α΄ εξάμηνο του 2009 η κερδοφορία των τραπεζών υποχώρησε, ενώ η κεφαλαιακή τους επάρκεια ενισχύθηκε, κυρίως με αύξηση μετοχικού κεφαλαίου. Το μερίδιο των διεθνών δραστηριοτήτων στα συνολικά κέρδη (προ φόρων) των τραπεζικών ομίλων διαμορφώθηκε σε 22,8% στο α΄ εξάμηνο του 2009 έναντι 26,5% το αντίστοιχο εξάμηνο του 2008.

Ενδεικτικά ενώ η Εθνική Τράπεζα παρουσιάζει μείωση καθαρών κερδών 9μηνου κατά 17%, τα κέρδη της θυγατρικής της Financebank στην Τουρκία εμφανίζονται αυξημένα κατά 12% και αποτελούν το 33% των φετινών συνολικών κερδών του ομίλου.

Επίσης στον όμιλο της Τράπεζας Πειραιώς, ενώ το ενεργητικό σε αγορές εκτός Ελλάδος αποτελεί το 17% του ομίλου, το αντίστοιχο ποσοστό συμμετοχής των καθαρών λειτουργικών εσόδων φτάνει το 35% του συνόλου.

Οι προβλέψεις καθαρών κερδών ως σύνολο για το 9μηνο φτάνουν τα 3,9 δισ. ευρώ.

Στη συγκεντροποίηση του κεφαλαίου αξιοπρόσεκτος είναι ο ρόλος του ομίλου MIG που εκτός της Marfin Bank και της Λαϊκής Τράπεζας Κύπρου ελέγχει τη Vivartia (γάλα - τρόφιμα) και έχει επεκταθεί στον κλάδο Υγείας με τη συμμετοχή στα Νοσοκομεία «Υγεία» και «Μητέρα», στην Ακτοπλοΐα (Attica Group) και στις Αερομεταφορές. Στη διάρκεια της κρίσης εξαγόρασε την Ολυμπιακή, επενδύοντας και κέρδη από την πώληση του μεριδίου μετοχών του ΟΤΕ που είχε αποκτήσει το 2008. Ο όμιλος πιέζεται ανταγωνιστικά στην ακτοπλοΐα από τον ιταλικό όμιλο Γκριμάλντι και στα τρόφιμα από τον ολλανδικό όμιλο Νουνού.

Διείσδυση στον τραπεζικό χώρο επιδιώκει και η συνεργασία Λαυρεντιάδη - Κυριακίδη με εξαγορά της Proton.

Σε επίπεδο κυβερνητικής πολιτικής σημειώνουμε τη διάψευση για συγχώνευση Αγροτικής Τράπεζας και Ταχυδρομικού Ταμιευτηρίου και την αντικατάσταση των επικεφαλής στην Εθνική Τράπεζα και στην Αγροτική, με την τοποθέτηση του Α. Ταμβακάκη (στελέχους της Eurobank - Λάτση) και του Θ. Πανταλάκη (στελέχους της Τράπεζας Πειραιώς - Βαρδινογιάννη).

Σημαντική αύξηση κερδών παρουσιάζουν το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο και η Αγροτική, που συνεχίζουν να αποτελούν πόλους συγκεντροποίησης.

ε) Αερομεταφορές

Το προηγούμενο διάστημα εκδηλώθηκε ο ανταγωνισμός Olympic Air και Aegean, τόσο για τον έλεγχο των επιδοτούμενων άγονων γραμμών όσο και για το διαγωνισμό για τις άδειες επίγειας εξυπηρέτησης σε 34 από τα 39 περιφερειακά αεροδρόμια της χώρας. Στη συνέχεια ανακοινώθηκε το σχέδιο συγχώνευσης των δύο εταιρειών, με το οποίο αποκαλύπτεται με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο το πραγματικό πρόσωπο της κοινοτικής πολιτικής «απελευθέρωσης» στρατηγικών τομέων της οικονομίας, που προωθούν οι κυβερνήσεις ΠΑΣΟΚ και ΝΔ.

Εμφανής είναι η όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων, μετά τις εκλογές σε Βουλγαρία και Ελλάδα που ανέδειξαν κυβερνήσεις φιλικότερες σε σχέδια των ΗΠΑ για την ευρύτερη περιοχή. Ο ανταγωνισμός και η συνεργασία ανάμεσα στα ιμπεριαλιστικά κέντρα μεταβάλλεται ανάλογα και με το συγκεκριμένο πεδίο αναφοράς στο επίπεδο της οικονομίας. Οξύνεται ο ανταγωνισμός ΗΠΑ - Γερμανίας/Ρωσίας, καθώς και ΗΠΑ - Κίνας. Συγκεκριμένα:

α) Στον τομέα Ενέργειας

Η κυβέρνηση της Βουλγαρίας επαναδιαπραγματεύεται και καθυστερεί την υλοποίηση του αγωγού πετρελαίου Μπουργκάς - Αλεξανδρούπολη. Ζητάει να μετάσχουν στο επενδυτικό σχήμα και άλλοι επενδυτές (πέραν των ομίλων Ρωσίας, Βουλγαρίας, Ελλάδας). Στην πρόσφατη συνάντηση Παπανδρέου με τον βούλγαρο ομόλογό του στην Ξάνθη, στις 15 Γενάρη 2010, ο έλληνας πρωθυπουργός αναφέρθηκε στην άριστη συνεργασία των δύο χωρών, χωρίς καμιά σχετική δημόσια κριτική παρατήρηση. Αντίστοιχα η υπουργός Τ. Μπιρμπίλη έχει αναφέρει στις προγραμματικές δηλώσεις της κυβέρνησης την πρόθεση επαναδιαπραγμάτευσης των περιβαλλοντικών όρων και της σύστασης κοινής επιτροπής με Βουλγαρία για περιβαλλοντικά - διασυνοριακά προβλήματα του αγωγού. Ωστόσο, πριν μεταβεί στη Μόσχα ο πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου, η ελληνική κυβέρνηση εμφανίστηκε να ζητάει από τη βουλγαρική την επίλυση θεμάτων που εκκρεμούν, σχετικά με την κατασκευή του αγωγού Μπουργκάς - Αλεξανδρούπολη (καθυστέρηση περιβαλλοντικής μελέτης, καταβολή οφειλών 4,8 εκατ. ευρώ στη διεθνή εταιρία διαχείρισης του έργου). Στη Μόσχα ο πρωθυπουργός επανέλαβε την πρόθεση της Ελλάδας να προχωρήσει και ο αγωγός φυσικού αερίου South Stream, που είναι ανταγωνιστικός του αμερικανικού σχεδίου αγωγού Ναμπούκο. Ομως το κύριο ενδιαφέρον της Ρωσίας εστιάζεται πλέον στα νέα σχέδια αγωγών με κόμβο την Τουρκία (π.χ. ο αγωγός πετρελαίου Σαμψούντα - Τσεϊχάν).

Στον αντίποδα, η Τουρκία διαμορφώνει πρόταση ευρύτερης συνεργασίας με τη Ρωσία με εναλλακτικές λύσεις μεταφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου που δεν απαιτούν συμβολή της Βουλγαρίας και της Ελλάδας (π.χ. αγωγός Σαμψούντα - Τσεϊχάν για το πετρέλαιο και Μπλου Στριμ 2 για το φυσικό αέριο).

Στον τομέα της εξόρυξης πετρελαίου και φυσικού αερίου, η Τουρκία έχει ήδη ανακοινώσει επίσημα και δρομολογήσει δραστηριότητες εκτός των χωρικών της υδάτων (π.χ. ανοιχτά της Ιμβρου για φυσικό αέριο, νότια του Καστελόριζου για πετρέλαιο το 2008).

Οι επιστολές Παπανδρέου – Ερντογάν αποδεικνύουν ότι τα ζητήματα της υφαλοκρηπίδας - θαλάσσιων συνόρων στο Αιγαίο και της μειονότητας της Θράκης βρίσκονται στο επίκεντρο.

Για τα πιθανά μεγάλα κοιτάσματα του Β. Αιγαίου έχει ήδη εκδηλωθεί το ενδιαφέρον ισχυρών διεθνικών ομίλων (π.χ. αίτημα της Shell στην ελληνική κυβέρνηση το 2005) και ενεργή εμπλοκή των ιμπεριαλιστικών κέντρων, κυρίως των ΗΠΑ.

β) Σχετικά με τις άμεσες ξένες επενδύσεις

Μετά τη σημαντική κίνηση αποχώρησης του γερμανικού ομίλου Thyssen Krupp από τα Ναυπηγεία Σκαραμαγκά, εμφανίστηκαν δύο επενδυτικές προτάσεις με εκπροσώπους τους Σ. Εμμανουήλ και Ν. Ταβουλάρη. Ο πρώτος είχε διατελέσει παλιότερα διευθύνων σύμβουλος των Ναυπηγείων Σκαραμαγκά, ενώ ο δεύτερος είναι επικεφαλής των Ναυπηγείων Ελευσίνας. Η πρόταση του Εμμανουήλ απορρίφθηκε ήδη από την κυβέρνηση ως απαράδεκτη. Στη συνέχεια το ΤΕΕ και η ΓΣΕΕ κατέθεσαν πρόταση για δημιουργία Ενιαίου Φορέα, στον οποίο θα εντάσσονταν και τα τρία ναυπηγεία της χώρας, με τη συμμετοχή τόσο του δημοσίου όσο και ιδιωτικών ομίλων. Ενδιαφέρον έχει εκδηλωθεί και από αραβικά κεφάλαια.

Σχετικά με το μέλλον των λιμανιών, η κινεζική Cosco, αφού ήδη διασφάλισε την παραχώρηση των προβλητών 2 και 3 του ΟΛΠ, κινείται τώρα για να διασφαλίσει και άλλες σημαντικές λιμενικές υποδομές και γενικότερα να προωθήσει νέες επενδύσεις, π.χ. την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής που θα φτάνει μέχρι το Σταθμό Εμπορευματοκιβωτίων (ΣΕΜΠΟ) στον ΟΛΠ. Σε εκκρεμότητα παραμένει και η κατασκευή από τη Ρωσία των δύο μεγάλων υδροηλεκτρικών έργων στο Πευκόφυτο και τη Συκιά, που σχετίζονται με την εκτροπή του Αχελώου για την οποία η θέση της νέας κυβέρνησης παραμένει ασαφής.

Από την αμερικανική πλευρά έχουν πυκνώσει οι επισκέψεις και συζητήσεις ισχυρών ομίλων και φορέων, όπως η επίσκεψη του Σόρος με πρόσκληση του επιχειρηματία Στ. Ζαβού (στενού φίλου του Γ. Παπανδρέου), η επίσκεψη Στ. Τάλμποτ, προέδρου του Ινστιτούτου BrooKings, η επίσκεψη Τζιμ Γιαννόπουλου διευθύνοντος συμβούλου της Fox Filmed Entertainment με πρόσκληση της αμερικανικής πρεσβείας και του Ιδρύματος Fulbright κλπ., χωρίς να έχουν δημοσιοποιηθεί αναλυτικά επενδυτικά σχέδια. Σχετική Κινητικότητα υπάρχει στο πεδίο της «πράσινης ανάπτυξης» (ΑΠΕ, ποιοτικός τουρισμός κλπ.).

γ) Σχετικά με την αγορά οπλικών συστημάτων

Εντείνεται ο ανταγωνισμός ΗΠΑ, Γερμανίας, Γαλλίας και Ρωσίας για την πώληση μαχητικών αεροσκαφών (Eurofighter, Rafale, F18 - F35), καθώς και υποβρυχίων, φρεγατών κλπ. Σημαντική η συνάντηση του υπουργού Μπεγκλίτη με το βοηθό υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Αντριου Σαπίρο. Διαφαίνεται προτίμηση της κυβέρνησης σε γαλλικά οπλικά συστήματα έναντι των γερμανικών και των ρωσικών συστημάτων (π.χ. η πρόταση του ΓΕΝ για μετατροπή δύο εκ των τεσσάρων ρωσικών αερόστρωμνων Zubr σε ανταλλακτικά, η προτεινόμενη κατασκευή των γαλλικών φρεγατών τύπου FREMM από τα ελληνικά ναυπηγεία).

δ) Στη σφαίρα της κυκλοφορίας του (χρηματικού) κεφαλαίου

Σε αυτό το πεδίο εκδηλώθηκαν οι πιο ισχυρές αντιθέσεις με αιχμή τα λεγόμενα «κερδοσκοπικά παιχνίδια» κατά τη διαδικασία πώλησης ελληνικών κρατικών ομολόγων. Ο τελευταίος δανεισμός του κράτους, ύψους 8 δισ. ευρώ, με πολύ υψηλό επιτόκιο 6,2% και η μεγάλη προσφορά που υπήρξε από ισχυρούς ομίλους του χρηματοπιστωτικού συστήματος, έγινε σε συνθήκες έντονων καταστροφολογικών εκτιμήσεων εκ μέρους τραπεζών που είχαν το ρόλο αναδόχου στην πώληση των ελληνικών κρατικών ομολόγων.

Παρά τις πληροφορίες που έχουν ήδη δει το φως της δημοσιότητας, οι αντιθέσεις και αντιφάσεις που έχουν αποκαλυφθεί δεν είναι παρά η «κορυφή του παγόβουνου».

Μεταξύ των δημοσιευμάτων αξιοπρόσεκτα είναι των Financial Times, σχετικά με πρόταση της αμερικανικής επενδυτικής τράπεζας Goldman Sachs για πώληση μεριδίου της Εθνικής Τράπεζας σε κινεζική τράπεζα και για πώληση ελληνικών ομολόγων ύψους 25 δισ. ευρώ στην Κίνα, τα οποία διέψευσε η κυβέρνηση. Παρά τις διαψεύσεις, τα δημοσιεύματα παρουσιάζουν τρία συγκεκριμένα στοιχεία:

1) Τις επισκέψεις του Διοικητή της Goldman Sachs 2 φορές στην Αθήνα το Νοέμβρη του 2009 και την επαφή με το Γ. Παπανδρέου. Η Goldman Sachs σχεδίασε την προαναφερόμενη πώληση ελληνικών ομολόγων ύψους 8 δισ. και οργάνωσε μαζί με την Deutsche Bank την παρουσίαση της ελληνικής κυβέρνησης στο Λονδίνο για ξένους επενδυτές.

2) Το ρόλο διαμεσολάβησης του εφοπλιστή Κωνσταντακόπουλου, ο οποίος αφενός έχει τοποθετηθεί στο νέο ΔΣ της Εθνικής Τράπεζας και αφετέρου ναυλώνει κοντέινερ στην Cosco και προώθησε την επένδυση στον ΟΛΠ.

3) Στα δημοσιεύματα η Κίνα φέρεται να κατέχει ήδη ένα σημαντικό μέρος των κρατικών ομολόγων της Ελλάδας.

Σημειώνουμε επίσης την αύξηση της γερμανικής πίεσης προς την ελληνική κυβέρνηση, με κορυφαίο παράδειγμα τις δηλώσεις Μέρκελ τον Ιανουάριο, ότι τα δημοσιονομικά προβλήματα δημιουργούν κινδύνους για το Ευρώ. Ταυτόχρονα και αμερικανο-βρετανικά δημοσιεύματα καταστροφολογούν σχετικά με την πορεία της ελληνικής οικονομίας. Αξιοσημείωτες είναι οι αναφορές του Διοικητική της ΤτΕ για την ανάγκη παραμονής της χώρας στην Ευρωζώνη, η προβολή από τον πρωθυπουργό ως προτύπου της Δανίας (που δε συμμετέχει στην Ευρωζώνη), η παρέμβαση Στίγκλιτς κατά του γαλλογερμανικού άξονα.

Ι. Πέρα από τις προφανείς κερδοσκοπικές πιέσεις διαφόρων ομίλων, διαφαίνεται όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων και πιέσεις σχετικά με βασικές επιλογές της άρχουσας τάξης ως προς τη στήριξη-συμμαχία με κεφάλαια και κέντρα μεταξύ των οποίων ενισχύεται ο ανταγωνισμός, όπως ήδη αναφέραμε.

Τα συμφέροντα ορισμένων τμημάτων του βιομηχανικού και εμπορικού κεφαλαίου υπηρετούνται καλύτερα από το γαλλογερμανικό άξονα. Το εφοπλιστικό κεφάλαιο έχει αντικειμενικά προνομιακές σχέσεις με ΗΠΑ αλλά και με άλλα κέντρα, π.χ. Κίνα.

Ωστόσο η διαπάλη δεν αφορά μόνο την Ελλάδα αλλά και γενικότερα την Ευρωζώνη. Δεν πρέπει να μας διαφύγει το αντίστοιχο κλίμα για Ισπανία, Πορτογαλία.

Η πίεση σχετίζεται και με την επιδείνωση της θέσης του δολαρίου ως αποθεματικού νομίσματος. Αυτή την περίοδο αποτελεί αντικείμενο σκληρής διαπάλης το νόμισμα στο οποίο θα αποταμιευθούν υπερσυσσωρευμένα κεφάλαια της Κίνας και ορισμένων αραβικών κρατών - πετρελαιοπαραγωγών.

Το καταστροφολογικό κλίμα σε σχέση με τη δημοσιονομική κατάσταση της ελληνικής οικονομίας (π.χ. εκτιμήσεις της Moody’s για «αργό θάνατο», προοπτική νέας υποβάθμισης, συζήτηση για «εκτοπισμό της Ελλάδας από την Ευρωζώνη»), ενώ έχει το στοιχείο της υπερβολής και του εκβιασμού του εργατικού και λαϊκού κινήματος, ταυτόχρονα αντανακλά την επίδραση των εξής παραγόντων: Μετακινήσεις κεφαλαίων που προκαλούν τη συγκυριακή κερδοφορία μέσω των λεγόμενων «επενδυτικών προϊόντων υψηλού ρίσκου» (ασφάλιστρα κρατικών ομολόγων κλπ.). Αντίδραση της ΕΚΤ στη «διαχρονική απόκρυψη στοιχείων από την Ελλάδα», ιδιαίτερα από πλευράς Γερμανίας. Πιέσεις κεφαλαίων για άμεσες επενδύσεις που ενδιαφέρονται να προχωρήσουν στην Ελλάδα οι λεγόμενες αναδιαρθρώσεις (ασφαλιστικό, άνοιγμα επαγγελμάτων κλπ.), ώστε να επενδύσουν με καλύτερους όρους. Οξυνση των αντιθέσεων ανάμεσα στα ιμπεριαλιστικά κέντρα, στην οποία ήδη αναφερθήκαμε, π.χ. όξυνση ανταγωνισμού μεταξύ αμερικανικών και αραβικών, κινεζικών, ρώσικων κεφαλαίων που έχουν αναπτύξει θέσεις στην ελληνική οικονομία με προοπτική τη διεθνή αγορά, ανταγωνισμός μεταξύ δολαρίου και ευρώ ως διεθνή νομίσματα, παράγοντας με ειδικό βάρος.

Εκ των πραγμάτων η θέση της ελληνικής οικονομίας διασυνδέεται όλο και περισσότερο με το ανατολικό τμήμα της ΕΕ, την Ευρασία, ακόμη και την Απω Ασία, γίνεται κόμβος σύνδεσής τους με τη χερσαία δυτική Ευρώπη κι από αυτή την άποψη μπαίνει στην αντίθεση ΗΠΑ - Ρωσίας / Κίνας, που εξελίσσεται σε όλα τα πεδία, οικονομικό - στρατιωτικό - πολιτικό / διπλωματικό.

II. Οι προβλέψεις για αύξηση του δημόσιου χρέους ως ποσοστού του ΑΕΠ, ακόμα και αν κλιμακωθεί περαιτέρω η τριετής μείωση του ελλείμματος της γενικής κυβέρνησης σύμφωνα με τους κυβερνητικούς σχεδιασμούς στο Σύμφωνο Σταθερότητας, αυξάνουν τις διαχειριστικές δυσκολίες της αστικής πολιτικής (πρόβλεψη δημόσιου χρέους 2010: 120,8% του ΑΕΠ και 2011: 123,6% του ΑΕΠ). Σημειώνουμε επίσης ότι οι κρατικοί τίτλοι που αντιπροσωπεύουν το δημόσιο χρέος βρίσκονται σε ελληνικές τράπεζες κατά 29%. Σύμφωνα με δημοσιεύματα που αναφέρονται σε εκτιμήσεις του Υπ. Οικονομικών, ένα μεγάλο μέρος των τίτλων κατέχουν Fund managers και Hedge Funds, δηλαδή επενδυτικά χρηματικά κεφάλαια μεγάλου ρίσκου.

Φυσικά, η ελλειμματική δημοσιονομική θέση της ελληνικής οικονομίας είναι μακροχρόνια, αλλά δεν αποτελεί ελληνική ιδιομορφία. Η διόγκωση του δημόσιου χρέους δεν οφείλεται στην έλλειψη διαχειριστικής ικανότητας της προηγούμενης κυβέρνησης, όπως βολεύει να την παρουσιάζει η σημερινή κυβέρνηση. Βεβαίως αντανακλά όχι μόνο τις συνέπειες της σημερινής κρίσης, αλλά και τη σταδιακή και μακροχρόνια επιδείνωση της θέσης της εγχώριας μεταποίησης και αγροτικής παραγωγής, με την όξυνση του ανταγωνισμού στο πλαίσιο της «απελευθερωμένης» αγοράς της ΕΕ.

Εκείνοι οι βιομηχανικοί κλάδοι που αναπτύχθηκαν, π.χ. ενέργειας, τηλεπικοινωνιών ή και κλάδων της μεταποίησης, είχαν μικρό μερίδιο στο ΑΕΠ, με αποτέλεσμα να μην αντισταθμίσουν τη μακρόχρονη συρρίκνωση άλλων κλάδων και συνολικά της Μεταποίησης.

Αυτή την πραγματικότητα εν μέρει αναγκάζονται να παραδεχθούν αντιδραστικές πολιτικές δυνάμεις μιλώντας για «διαρθρωτικά» προβλήματα της ελληνικής οικονομίας, για ανάγκη τόνωσης της βιομηχανικής παραγωγής. Τα δημοσιονομικά ελλείμματα αντανακλούν αυτή την επιδείνωση, ενώ σε συνθήκες κρίσης γίνεται πιο δύσκαμπτη η αστική διαχείριση, αφού στερείται αφενός την αυτοτέλεια στη διαμόρφωση εγχώριας νομισματικής πολιτικής, αφετέρου τη δυνατότητα ανοχής στα ελλείμματα. Ετσι η φάση της ανάκαμψης γίνεται πιο δύσκολη για την ελληνική οικονομία, ακόμη και αν σταθεροποιηθεί για την Ευρωζώνη.

Οπωσδήποτε η πορεία της ελληνικής οικονομίας σχετίζεται και με την πορεία της οικονομίας στα άλλα κράτη της ΝΑ Ευρώπης, στα ηγετικά ευρωπαϊκά κράτη, καθώς και με την πορεία του διεθνούς εμπορίου (σε γενική κατεύθυνση σχετίζεται ανάλογα).

Η αναιμική και ασταθής πορεία εξόδου της διεθνούς καπιταλιστικής οικονομίας από την κρίση εξηγεί επίσης την ανησυχία της άρχουσας τάξης στην Ελλάδα για τις μελλοντικές εξελίξεις (συνέπειες σε ναυτιλία, τουρισμό, εξαγωγές κλπ.). Ολα αυτά επιβεβαιώνουν τις προβλέψεις ότι η εκδήλωση της κρίσης στην ελληνική οικονομία θα συνεχιστεί και θα βαθύνει τουλάχιστον κατά το 2010.

Το βάθος της κρίσης της ελληνικής οικονομίας στο έτος 2009 θα είναι μεγαλύτερο από την επίσημη πρόβλεψη, αν και δε φαίνεται με τα σημερινά δεδομένα, να ξεπερνά το αντίστοιχο της Ευρωζώνης. Είναι άλλο ζήτημα η επιδείνωση της θέσης της ελληνικής οικονομίας από την άποψη της δημοσιονομικής της θέσης και της θέσης της βιομηχανικής (και της αγροτικής) παραγωγής της, που μπορούν κάτω από προϋποθέσεις να προκαλέσουν μεγαλύτερη όξυνση στην αστική διαχείριση, σε αυτό που λέμε «οι πάνω να μη μπορούν να ελέγχουν τους κάτω». Δεν είναι τυχαίες οι ήδη εκφρασμένες διαφορετικές γνώμες μεταξύ υπουργών και άλλων κυβερνητικών στελεχών για ζητήματα διαχείρισης (ποιοι έμμεσοι φόροι, ποια κατώτερα όρια φορολόγησης ακινήτων, όροι συναλλαγής δανειοδοτών - δανειοληπτών, αύξηση της φορολογίας «μεσαίων εισοδημάτων», πώς θα περικοπούν οι μισθοί των δημοσίων υπαλλήλων και γενικότερα).

Η συρρίκνωση της Μεταποίησης και γενικότερα της βιομηχανικής παραγωγής δύσκολα μπορεί ουσιαστικά να ανακάμψει, δηλαδή να έλθει στα επίπεδα πριν το 2007.

ΜΕ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Η κυβέρνηση κλιμακώνει την αντιλαϊκή επίθεση, προβάλλοντας το φόβητρο του «δημοσιονομικού εκτροχιασμού», της αναγκαιότητας «εθνικής ομοψυχίας» για τη διάσωση του εθνικού κύρους στις αγορές και μέσα στη συμμαχία της ΕΕ, ενώ το απατηλό επιχείρημά της για φιλολαϊκή διέξοδο από την κρίση με το «νέο πρότυπο της πράσινης ανάπτυξης» έχει ήδη αμφισβητηθεί. Η καπιταλιστική κρίση αξιοποιείται από την κυβέρνηση ως αφορμή για να επιταχυνθούν και να επεκταθούν οι καπιταλιστικές αναδιαρθρώσεις, να αυξηθεί ο βαθμός εκμετάλλευσης, να επιταχυνθεί η συγκέντρωση και η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου. Σε αυτή την κατεύθυνση διαμορφώθηκε το επικαιροποιημένο Πρόγραμμα Σταθερότητας και τα νομοσχέδια που αφορούν την εισοδηματική πολιτική στο δημόσιο τομέα, την ασφαλιστική μεταρρύθμιση, το φορολογικό², το πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων, την απελευθέρωση των «κλειστών επαγγελμάτων» σύμφωνα με την Κοινοτική οδηγία, το χωροταξικό στην κατεύθυνση της «πράσινης ανάπτυξης» για τα δάση, τις ΑΠΕ, τα κτήρια.

Εχουμε τοποθετηθεί αναλυτικά στα παραπάνω με ανακοινώσεις του ΠΓ της ΚΕ, σημειώματα των Τμημάτων της ΚΕ και αρθρογραφία.

Οπωσδήποτε παρακολουθούμε την εξέλιξή τους, οξύνουμε το ιδεολογικό-πολιτικό μέτωπο με αποκαλύψεις των επιμέρους αντιθέσεων που εκφράζονται στη συζήτηση επιλογής εναλλακτικών μέτρων και στην ταχύτητα της λήψης και εφαρμογής τους.

Το κύριο είναι να οξύνουμε την ιδεολογική-πολιτική πάλη μέσα στις διαδικασίες του εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος με στόχο ν’ απεγκλωβίζονται εργατικές δυνάμεις από τις παγίδες εξαπάτησης - ενσωμάτωσης, όπως ο ταξικός προσανατολισμός του «νέου προτύπου της πράσινης ανάπτυξης» και γενικότερα της απατηλής προβολής των επενδύσεων ως μέτρων αντιμετώπισης της ανεργίας. Να φωτίζεται η πείρα από την κρατική στήριξη προηγούμενων επενδύσεων (αναπτυξιακοί νόμοι, μειώσεις φορολογικών συντελεστών, Γ΄ ΚΠΣ κλπ.), που οδήγησαν σε επιδείνωση των εργασιακών σχέσεων και του αριθμού των εργαζομένων μετά την υλοποίηση των επενδύσεων. Να αποκαλύπτεται η αντίστοιχη πορεία επιδείνωσης των εργασιακών σχέσεων και της κρίσης σε κράτη που προβάλλονται ως πρότυπα της πράσινης ανάπτυξης (Δανία, Γερμανία, Ισλανδία κλπ.).

Ιδιαίτερη επικαιρότητα και βαρύνουσα αναγκαιότητα αποκτά η αποκάλυψη των πραγματικών αιτιών της διόγκωσης του δημόσιου χρέους, η αποκάλυψη της ψευδεπίγραφης αντιπαράθεσης ΠΑΣΟΚ - ΝΔ. Αποκαλύπτουμε ότι πίσω από την αύξηση του δημόσιου χρέους βρίσκονται υπέρογκες φοροελαφρύνσεις και κρατική χρηματοδότηση του μεγάλου κεφαλαίου, υπέρογκες δαπάνες εξοπλισμού για σχέδια του ΝΑΤΟ, αντιπαραγωγικές δαπάνες των Ολυμπιακών Εργων, οι συνέπειες της έκθεσης της εγχώριας παραγωγής στον ανταγωνισμό της «απελευθερωμένης» αγοράς της ΕΕ, από την οποία επωφελούνται μονοπωλιακοί όμιλοι. Χαρακτηριστική είναι η απώλεια τουλάχιστον 1,2 δισ. ευρώ με την πλήρη απαλλαγή από τον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης (ΕΦΚ) στα καύσιμα των ναυτιλιακών, ακτοπλοϊκών και αεροπορικών εταιρειών, μετά την αντίστοιχη εναρμόνιση του ελληνικού με το κοινοτικό δίκαιο.

Ενα τμήμα του ΠΑΣΟΚείναι περισσότερο προσανατολισμένο στην πολιτική τόνωσης του ρυθμού καπιταλιστικής ανάπτυξης. Αυτή η αντίληψη συμπυκνώνεται σε προηγούμενη τοποθέτηση της υπ. Λ. Κατσέλη «όσους φόρους και αν βάλεις, αν η οικονομική δραστηριότητα μειώνεται θα έχεις και λιγότερα έσοδα. Αρα είναι προτεραιότητα να ενισχυθεί η οικονομική δραστηριότητα». Ωστόσο, η ίδια υπουργός σε ελάχιστο χρονικό διάστημα έκανε δηλώσεις στήριξης των νέων «περιοριστικών» αντιλαϊκών μέτρων που προανήγγειλε ο πρωθυπουργός με διάγγελμά του.

Επίσης τμήμα της αστικής τάξης προβληματίζεται σχετικά με την επιδείνωση της θέσης της ελληνικής βιομηχανίας (συζήτηση περί «παραγωγικού μοντέλου», περί «ελλείμματος στην έρευνα, στις καινοτομίες, στην εκπαίδευση - κατάρτιση», περί «επιδοτήσεων που δεν οδηγούν σε παραγωγικές επενδύσεις» κλπ.). Τέτοιες πλευρές απασχολούν και την κυβέρνηση (π.χ. εξορθολογισμός στις αγροτικές επιδοτήσεις, αλλά χωρίς να χάσει τη στήριξη - συναίνεση των αγροτικών μαζών).

Ο προβληματισμός της κυβέρνησης για το πρότυπο ανάπτυξης δεν γίνεται κυρίως για προπαγανδιστικούς λόγους. Αρκετές αστικές μελέτες (ΙΟΒΕ/Στουρνάρας, Γιανίτσης κ.ά.) αναδεικνύουν το γεγονός ότι η Ευρωζώνη στον τομέα της μεταποίησης εξειδικεύεται στην παραγωγή προϊόντων μέσης και υψηλής τεχνολογίας σε αντίθεση με την Ελλάδα. Εστιάζουν στο έλλειμμα τεχνολογίας και καινοτομίας της Ελλάδας και στο χαμηλό ποσοστό προϊόντων υψηλής και μέσης τεχνολογίας σε σχέση με το σύνολο των εξαγωγών της. Το «αναπτυξιακό μοντέλο» της κυβέρνησης δεν υποτιμά το ζήτημα αλλά το αντιμετωπίζει στην κατεύθυνση των λεγόμενων «διαχρονικών συγκριτικών πλεονεκτημάτων» (ως ενεργειακού, μεταφορικού κόμβου, επαγγελματικό πέρασμα - τουρισμός, αναβαθμισμένες υπηρεσίες - εκπαίδευση για προσέλκυση από χώρες της Ασίας και της Αφρικής κλπ.), της «πράσινης ανάπτυξης», η οποία σχετίζεται και με το δημοσιονομικό πρόβλημα, δηλαδή την ανάγκη μείωσης του ελλείμματος του ισοζυγίου πετρελαίου και παραγώγων του.

ΜΕ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ

Η νέα ηγεσία της ΝΔξεκίνησε ασκώντας κριτική στην κυβέρνηση για την αύξηση της φορολογικής επιβάρυνσης των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων που φρενάρει τη δυναμική της καπιταλιστικής ανάπτυξης, συνέχισε με πιο φανερή στήριξη της αντιλαϊκής στρατηγικής του κυβερνητικού προγράμματος. Εστιάζει στη διαχειριστική αδυναμία του ΠΑΣΟΚ να αξιοποιήσει τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της ελληνικής οικονομίας, καθώς και στην «τεχνητή διόγκωση» του ελλείμματος από τη νέα κυβέρνηση. Επισημαίνει σωστά ότι η κυβέρνηση καταχώρησε στον προϋπολογισμό του 2009 το σύνολο των ανοιχτών υποχρεώσεων του δημόσιου (π.χ. έναντι προμηθευτών νοσοκομείων, εργολάβων δημοσίων έργων) και δεν ασχολήθηκε με βεβαιωμένες απαιτήσεις του Δημοσίου, οι οποίες διογκώθηκαν. Υποστηρίζει ότι υπάρχει το «πακέτο» Καραμανλή, το οποίο ήταν πιο αποδοτικό και λιγότερο οδυνηρό, χωρίς φορολογική επιβάρυνση των νοικοκυριών και ζήτησε έκτακτη αποζημίωση στα χαμηλά εισοδήματα των δημοσίων υπαλλήλων. Πρόσφατα προσάρμοσε την κριτική της εστιάζοντας στην καθυστέρηση λήψης εφαρμογής μέτρων.

Τις αναζητήσεις της άρχουσας τάξης για εναλλακτικά πολιτικά - κυβερνητικά σχήματα χειραγώγησης των λαϊκών αντιδράσεων μπροστά σε μία αποφασιστική, γρήγορη προώθηση των αναδιαρθρώσεων (π.χ. στο ασφαλιστικό) εκφράζουν οι προτάσεις Μητσοτάκη, Ανδρουλάκη κ.ά. για το σχηματισμό κυβέρνησης «έκτακτης ανάγκης», με στόχο την ευρύτερη κοινωνική στήριξή της. Είναι χαρακτηριστική η κριτική του Ανδρουλάκη στη «νεοκεϋνσιανή αυταπάτη ότι το κράτος μπορεί απεριόριστα να δανείζεται».

ΟΣΥΡΙΖΑ με τις τοποθετήσεις Δραγασάκη - Λαφαζάνη προβάλλει ως συγκεκριμένα στοιχεία του «εναλλακτικού προοδευτικού μείγματος οικονομικής πολιτικής» τα γνωστά σημεία: Την αναθεώρηση και σωστή αξιοποίηση του ΕΣΠΑ, την αναδιανομή του εισοδήματος, τη διαμόρφωση δημόσιου πυλώνα με επίκεντρο την Εθνική Τράπεζα στο χρηματοπιστωτικό τομέα και την αλλαγή του Συμφώνου Σταθερότητας.

Διεκδικεί το ρόλο της συνεπούς δύναμης της «επεκτατικής πολιτικής» (κεϋνσιανής, σοσιαλδημοκρατικής). Οι θέσεις του δε θίγουν ούτε τις κυρίαρχες σχέσεις ιδιοκτησίας ούτε το καθεστώς της ΕΕ.

Ο ΛΑΟΣ αναδεικνύει τη «λαθρομετανάστευση» ως έναν από τους βασικούς παράγοντες διόγκωσης του δημόσιου χρέους (φοροδιαφυγή, εισφοροδιαφυγή κλπ.). Αναφέρεται σε προβλήματα της εγχώριας παραγωγής, παρουσιάζοντάς τα αποσυνδεδεμένα από τις συνέπειες της ένταξης στην ΕΕ και της όξυνσης του ανταγωνισμού στη διεθνή καπιταλιστική αγορά, δίνοντας έμφαση σε «αντισταθμιστικά» μέτρα στις συμφωνίες.

Συμπερασματικά επισημαίνουμε τον αποπροσανατολιστικό, ψευδεπίγραφο χαρακτήρα του διλήμματος «περιοριστική ή επεκτατική» οικονομική πολιτική, «αναπτυξιακή ή όχι», από τη σκοπιά ικανοποίησης των λαϊκών αναγκών, αν δε θίγονται τα συμφέροντα της μετοχικής καπιταλιστικής ιδιοκτησίας και εξουσίας της.

Πρόκειται για τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, του ίδιου δρόμου ανάπτυξης με κριτήριο τη θωράκιση της ανταγωνιστικότητας του μεγάλου κεφαλαίου, που εναλλάσσουν απλώς τις δοσολογίες στην ίδια στρατηγική πλεύση.

Η όποια διαφορά τους αφορά τις προτεραιότητες, το διαφορετικό τρόπο και χρόνο που θα πληρώσει η εργατική τάξη και ο λαός για να τονωθεί ο ρυθμός της καπιταλιστικής ανάπτυξης, ενώ δεν μπορούν να αναιρέσουν την αιτία της καπιταλιστικής κρίσης ούτε τους παράγοντες που διαμορφώνουν την ανισόμετρη καπιταλιστική ανάπτυξη και επομένως τη θέση μιας οικονομίας στο διεθνές ιμπεριαλιστικό σύστημα. Και οι δύο δοκιμάστηκαν ιστορικά και αποδείχθηκαν αντιλαϊκές και αδιέξοδες.

ΓΡΑΜΜΗ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ - ΛΑΪΚΗΣ ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗΣ ΣΤΙΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

Οι συνέπειες της κρίσης ήδη εκδηλώνονται με συρρίκνωση του πραγματικού εισοδήματος όλων των μισθωτών και αυτοαπασχολούμενων, λόγω αύξησης της έμμεσης φορολογίας. Ταυτόχρονα επεκτάθηκαν τα τμήματα που πλήττονται από την ανεργία, τις νέες απολύσεις ή από τον αναγκαστικό περιορισμό του εβδομαδιαίου - ημερήσιου χρόνου εργασίας. Οξυμένα εμφανίζονται στον αγροτικό τομέα, σε κλάδους της μεταποίησης (κλωστοϋφαντουργία, ένδυση, δέρμα, ναυπηγεία κλπ.), στις κατασκευές όπου επεκτείνεται η απόλυτη εξαθλίωση (απλήρωτοι, απολυμένοι κλπ.), αλλά και στους μισο-αγρότες / μισο-εργάτες, ακόμα και σε τμήματα μεσαίων. Η μείωση του πραγματικού εισοδήματος αφορά και δημοσίους υπαλλήλους, αρκετά τμήματα μεσαίων στρωμάτων με υψηλότερα εισοδήματα, για τα οποία η κυβέρνηση αυξάνει την άμεση φορολογία και μειώνει το εισόδημα.

Η προώθηση των αναδιαρθρώσεων σε συνδυασμό με την επίδραση της κρίσης αμβλύνει ορισμένες σημαντικές διαφορές σε τμήματα της εργατικής τάξης (μισθός, εργασιακές σχέσεις, ασφαλιστικά δικαιώματα κλπ.) και αυξάνει τις δυνατότητες ριζοσπαστικοποίησης της συνείδησης, ενότητας της εργατικής τάξης σε κατεύθυνση ρήξης με τα μονοπώλια και την εξουσία τους, παρά τη γενικευμένη ανασφάλεια.

Ολα τα κοινωνικά προβλήματα, της παιδείας, της υγείας - πρόνοιας, της κοινωνικής ασφάλισης, της σταθερής δουλειάς γίνονται πεδία συνάντησης εργατοϋπαλλήλων, μικρομεσαίων αγροτών, αυτοαπασχολούμενων σε κοινούς στόχους πάλης στον άλλο, το λαϊκό δρόμο ανάπτυξης, ανοίγουν δρόμο για τη συγκρότηση της αντιμονοπωλιακής - αντιιμπεριαλιστικής συμμαχίας της εργατικής τάξης με τους αυτοαπασχολούμενους και τη φτωχή αγροτιά.

Σε αυτή την κατεύθυνση χρειάζεται πρωτοβουλία πολύμορφης αυτοτελούς προβολής - ζύμωσης των θέσεων του Κόμματος για την κρίση και το Σοσιαλισμό (βιβλιοπαρουσιάσεις, εκδηλώσεις κλπ.), ιδιαίτερα στις νεώτερες ηλικίες, αλλά και πρωτοβουλίες δράσης προσέλκυσης και κινητοποίησης νέων δυνάμεων. Με την πρωτοπόρα σκέψη και δράση μας, σε επικοινωνία με νεώτερης ηλικίας εργατικές και λαϊκές δυνάμεις, μπορούμε να γκρεμίσουμε τα τείχη των προκαταλήψεων που έστησε η αντικομμουνιστική συκοφαντία και προπαγάνδα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: