Tο μικρό αφιέρωμα που ακολουθεί, αποτελεί μια σύντομη και ενδεικτική αναφορά στην εκδοτική δραστηριότητα του ΚΚΕ, μέσα στην ηρωική πορεία των 90 χρόνων του. Η ακριβής καταγραφή των εκδοτικών και των μηχανισμών έκδοσης θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο ευρύτερης μελέτης. Στο παρόν μικρό αφιέρωμα θα περιοριστούμε αποκλειστικά στη δραστηριότητα που αφορά εκδόσεις βιβλίων, χωρίς να επεκταθούμε στις εκδόσεις εφημερίδων και περιοδικών.
Την πορεία του Κόμματος και των στρατηγικών - προγραμματικών επεξεργασιών του ακολουθεί και η εκδοτική του δραστηριότητα. Οπως όλη η δράση του ΚΚΕ, έτσι και η εκδοτική του δραστηριότητα διέτρεξε όλες τις ιστορικές περιόδους και φάσεις του Κόμματος: Νομιμότητα, παρανομία, ένοπλη πάλη στον αγώνα του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ και του ΔΣΕ, πολιτική προσφυγιά. Σε όλη αυτή την πορεία, κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, δεν έπαψε να εκδίδει βιβλία - όπλα απαραίτητα στην ιδεολογικοπολιτική πάλη.
Σε σχέση με τον προσανατολισμό των εκδόσεων του Κόμματος, ήδη από τα πρώτα του βήματα επισημαίνεται η ανάγκη εξυπηρέτησης των προγραμματικών στόχων του, επομένως της διάδοσης του έργου των Μαρξ - Ενγκελς - Λένιν, έργου θεωρητικής θεμελίωσης του επαναστατικού εργατικού χαρακτήρα του ΚΚΕ.
Το ΣΕΚΕ(Κ) - ΚΚΕ αποτέλεσε οργανικό τμήμα της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Χαρακτηριστικός για τη σημασία της εκδοτικής δραστηριότητας των ΚΚ, ήταν ο πρώτος από τους 21 όρους ένταξής τους στην ΚΔ. Ανάμεσα στα άλλα διαβάζουμε:
«…Η καθημερινή προπαγάνδα και κίνηση πρέπει να ’χουν χαρακτήρα πραγματικά κομμουνιστικό και να συμμορφώνονται προς το πρόγραμμα και τις αποφάσεις της Τρίτης Διεθνούς. Ολα τα δημοσιογραφικά όργανα του Κόμματος πρέπει να συντάσσονται από βέβαιους κομμουνιστές, που έχουν αποδείξει την αφοσίωσή τους για την υπόθεση του προλεταριάτου. […] Ο περιοδικός ή οποιοσδήποτε άλλος Τύπος και όλες οι εκδοτικές υπηρεσίες πρέπει να είναι τελείως υποταγμένες στην Κεντρική Επιτροπή του Κόμματος, είτε νόμιμη είναι αυτή η Επιτροπή είτε παράνομη. Δεν πρέπει να επιτρέπεται ώστε τα δημοσιογραφικά όργανα να καταχρώνται την αυτονομία για να κάνουν πολιτική που δεν είναι σύμφωνη με την πολιτική του Κόμματος…»1.
Eκδοτικά του Κόμματος υπάρχουν από τα πρώτα χρόνια ύπαρξης του ΣΕΚΕ - ΚΚΕ. Στα πρώτα εξώφυλλα των εκδόσεων εμφανίζονται:Το «Εκδοτικό Τμήμα του ΣΕΚΕ» και το «Σοσιαλιστικό Βιβλιοπωλείο» τη δεκαετία του 1920, ενώ τη δεκαετία του 1930 το «Λαϊκό Βιβλιοπωλείο» και οι «Εκδόσεις Ριζοσπάστη».
Από τα πρώτα ακόμα χρόνια ζωής και δράσης του νεαρού ΣΕΚΕ εκδίδονται έργα των θεμελιωτών του επιστημονικού κομμουνισμού, όπως το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος των Μαρξ και Ενγκελς, μελέτες όπως «Η πάλη των τάξεων εν Ελλάδι» του Γ. Γεωργιάδη, αλλά και μεταφράσεις έργων που αναφέρονται στην Οκτωβριανή επανάσταση και στα πρώτα βήματά της, όπως «Η Εκπαίδευσις εις την Ρωσσίαν» του Α. Λουνατσάρσκη (Επιτρόπου επί της παιδείας της Σοβιετικής Ρωσσίας). Παράλληλα εκδίδονται έργα προλεταριακής λογοτεχνίας και ποίησης (ελληνικής και ξένης).
Την περίοδο της ΕΑΜικής αντίστασης και την πρώτη περίοδο μετά την απελευθέρωση εκδόθηκε μεγάλος αριθμός βιβλίων από τις Κομματικές Οργανώσεις Περιοχής και Αχτιδικές Οργανώσεις της Κομματικής Οργάνωσης Αθήνας (ΚΟΑ). Χαρακτηριστικές ήταν «Η Κόκκινη Σημαία» στη Θεσσαλία. Την περίοδο μετά το Δεκέμβρη του 1944 και μέχρι τη Συμφωνία της Βάρκιζας, η ΚΕ του ΚΚΕ εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλία. Τότε η «Κόκκινη Σημαία» τύπωνε υλικά της ΚΕ του ΚΚΕ, βιβλία και άλλα κεντρικά υλικά.
Την περίοδο μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και μέχρι την κήρυξη, από το αστικό κράτος, του ΚΚΕ εκτός νόμου, πολλά βιβλία εκδίδονταν από το εκδοτικό «Τα Νέα Βιβλία» ή «Νέα Βιβλία».
Την περίοδο του αγώνα του ΔΣΕ η εκδοτική δραστηριότητα δεν περιορίστηκε μόνο στο άμεσα ιδεολογικό, πολιτικό και λογοτεχνικό βιβλίο, αλλά κάλυψε και άλλες ανάγκες, όπως ήταν η στρατιωτική εκπαίδευση των στελεχών και μαχητών του ΔΣΕ, το σχολικό - εκπαιδευτικό βιβλίο για τους μαθητές στις ελεύθερες περιοχές, στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού προγράμματος της ΠΔΚ (Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης).
Το εκδοτικό «Ελεύθερη Ελλάδα» εξέδιδε βιβλία του ΚΚΕ και του ΔΣΕ την περίοδο του αγώνα του ΔΣΕ. Ενας αριθμός βιβλίων τυπωνόταν εκτός Ελλάδας (κυρίως στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας και στο Μποροβίτσι της Βουλγαρίας). Πολύ μεγάλος αριθμός βιβλίων και άλλων εντύπων (εφημερίδες, περιοδικά, τρικ, αφίσες) τυπώθηκε στην κυριολεξία στη φωτιά της μάχης στις περιοχές της Ελεύθερης Ελλάδας, χρησιμοποιώντας ποδοκίνητα τυπογραφεία που πλαισίωναν το Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ και τα αρχηγεία των περιοχών. Ανάμεσα σε πολλές εκδόσεις αυτής της περιόδου ξεχωρίζουμε το «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» των Μαρξ και Ενγκελς, σε μετάφραση του Μιλτιάδη Πορφυρογένη (ΜΠ), ως έκδοση αφιερωμένη στα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή του. Οπως γράφει στον κολοφώνα του βιβλίου, τυπώθηκε σε 3.000 αντίτυπα, στο τυπογραφείο της «Εξόρμησης»2 στην Ελεύθερη Ελλάδα, τον Ιούνιο του 1948.
Για τις ανάγκες του αγώνα του ΔΣΕ μεταφράστηκαν από τα ρώσικα και τυπώθηκαν σε χιλιάδες αντίτυπα βιβλία για τη ζωή και τη δράση ηρώων του εμφυλίου πολέμου (1918 - 1921) στη Σοβιετική Ρωσία και του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου (1941 - 1945). Την ίδια περίοδο τυπώθηκαν και άλλα βιβλία, όπως το «Ρωσσοελληνικό Λεξικό».
Για την περίοδο του αγώνα του ΔΣΕ έχουν ιδιαίτερη αξία οι ξενόγλωσσες εκδόσεις που είχαν στόχο τη διεθνή προβολή του ΔΣΕ, ανάμεσά τους και εκδόσεις με ιδιαίτερες τεχνικές απαιτήσεις, όπως το φωτογραφικό λεύκωμα αφιερωμένα του ΔΣΕ στην αγγλική, στη γαλλική και στη ρώσικη γλώσσα.
Το εκδοτικό «Νέα Ελλάδα» ξεκίνησε τη δραστηριότητά του το 1949 ενώ κάτω από τον τίτλο αυτό εμφανίζονται εκδόσεις μέχρι το 1954. Αρχικά λειτούργησε σε δικά του τυπογραφεία στη Ρουμανία και στη συνέχεια ως τμήμα κρατικού τυπογραφείου της Ρουμανίας. Εκείνα τα πρώτα χρόνια της πολιτικής προσφυγιάς πάρθηκαν από το Κόμμα και υλοποιήθηκαν σημαντικές αποφάσεις (δημοσιεύονται στο τέλος του αφιερώματος) για τη μετάφραση και έκδοση έργων όπως «Το Κεφάλαιο» του Κ. Μαρξ, «Απαντα» του Λένιν, «Διαλεχτά Εργα» των Μαρξ - Ενγκελς». Το ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, σε απόφασή του με ημερομηνία 28 Δεκεμβρίου 1951, διαπιστώνει ότι η ανάλογη απόφαση του Δεκεμβρίου του 1949 να εκδοθούν μέσα σε δύο χρόνια τα «Διαλεχτά Εργα» των Μαρξ, Ενγκελς, Λένιν και τα «Ζητήματα Λενινισμού» του Ι. Β. Στάλιν «πραγματοποιήθηκε κανονικά στην ταγμένη ημερομηνία». Η 2η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ στις 12 Οκτωβρίου 1951 είχε αποφασίσει: «Μέσα στο 1952 να αρχίσει η μετάφραση και η έκδοση του "Κεφαλαίου" του Κ. Μαρξ και των Απάντων του Λένιν και Στάλιν»3
Το εκδοτικό «Νέα Ελλάδα» διαδέχτηκαν οι «Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις» (ΠΛΕ) που συνέχισαν την εκδοτική δραστηριότητα του ΚΚΕ.
Σε όλη αυτή την περίοδο είναι εντυπωσιακός ο όγκος των βιβλίων που εκδόθηκαν και περιλαμβάνουν όλες τις κατηγορίες. Ακόμη εκδόθηκαν σχολικά βιβλία σε χιλιάδες αντίτυπα για τα παιδιά των πολιτικών προσφύγων, μεταξύ των οποίων έργα των Γ. Ρίτσου, Κ. Βάρναλη, Μ. Λουντέμη κ.ά.
Τα κριτήρια επιλογής εκδόσεων επηρεάστηκαν από τη δεξιά στροφή που συντελέστηκε με το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ, την επίδρασή της σε άλλα Κομμουνιστικά Κόμματα και στο ΚΚΕ, μέσω της 6ης Πλατειάς Ολομέλειας της ΚΕ του 1956 που συγκλήθηκε με την παρέμβαση Επιτροπής από τα έξη κομμουνιστικά κόμματα. Ως συνέπεια σταμάτησε η έκδοση σειράς έργων και ορισμένα αποσύρθηκαν, όπως «Τα οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού» του Ι. Στάλιν. Στη συνέχεια, στο πνεύμα της προγραμματικής Διακήρυξης του 1957, των αποφάσεων της 8ης Ολομέλειας του 1958 και του 8ου Συνεδρίου του 1961 περιορίστηκε η έκδοση έργων των Μαρξ - Ενγκελς - Λένιν και σταμάτησε η έκδοση έργων λογοτεχνικών και μελετητικών -ιστορικών για τον αγώνα του ΔΣΕ.
Μετά την 12η Ευρεία Ολομέλεια του 1968 το λογότυπο των ΠΛΕ συνέχισε να εμφανίζεται στις εκδόσεις μέχρι το Σεπτέμβριο του 1968. Στο μεσοδιάστημα η οπορτουνιστική ομάδα, με τον προβοκατόρικο τίτλο «Ενωτική Κεντρική Επιτροπή και ΚΚΕ Εσωτερικού», με τη στήριξη του ρουμάνικου κράτους και κόμματος, προσπάθησε να συνεχίσει στο ρουμάνικο κρατικό εκδοτικό την έκδοση βιβλίων με τον τίτλο ΠΛΕ.
Το επόμενο διάστημα οι εκδόσεις της ΚΕ του ΚΚΕ επανέρχονται με το παλιό λογότυπο «Νέα Ελλάδα» και τα εκπαιδευτικά βιβλία με τον τίτλο «Σχολικές Εκδόσεις».
Στη συνέχεια εμφανίζονται βιβλία με τον τίτλο «Νέα Βιβλία» που κυκλοφορούν κυρίως στους πολιτικούς πρόσφυγες.
Το 1973 με απόφαση της ΚΕ του ΚΚΕ ιδρύθηκε εκδοτικό με έδρα την Αθήνα. Ο πρώτος τίτλος που εξέδωσε ήταν: «Ο Λενινισμός και η Σύγχρονη Εποχή», απ’ όπου δόθηκε και ο τίτλος «Σύγχρονη Εποχή» στο εκδοτικό. Η «Σύγχρονη Εποχή» έχει εκδώσει έως σήμερα πάνω από 1.500 τίτλους σε διάφορες κατηγορίες βιβλίων: Ιδεολογία, με πληθώρα έργων των Μαρξ - Ενγκελς - Λένιν (μεταξύ των οποίων τα πολύτομα έργα «Το Κεφάλαιο» του Κ. Μαρξ και «Απαντα» του Β. Ι. Λένιν), πολιτική, οικονομία, κοινωνικές επιστήμες, λογοτεχνία, παιδικό βιβλίο, λευκώματα.
Συνολικά από το 1918 έως το 2008 υπολογίζονται (δίχως να υπάρχει ακριβής καταγραφή) σε χιλιάδες οι τίτλοι που έχουν εκδοθεί από εκδοτικά του ΚΚΕ.
