Στα συνέδρια που ακολούθησαν την ανασυγκρότηση του ΚΚΕ (ιδιαίτερα στο 15ο Συνέδριο) έγιναν απόπειρες επαναδιατύπωσης του σοσιαλιστικού προτάγματος και ανάδειξής του στο κέντρο του σύγχρονου προβληματισμού.
Το όνειδος της ανατροπής του σοσιαλισμού στις Ανατολικές χώρες, διαδέχτηκε την ελπίδα της πλέριας οικοδόμησής του. Ετσι, τα Θέσφατα των απολογητών της σοβιετικής περεστρόϊκας, άρχισαν να αμφισβητούνται. Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, άλλοτε εξέχουσα προσωπικότητα του διεθνούς προλεταριάτου, μετατράπηκε σε προδότη και σε πράκτορα του ιμπεριαλισμού.
Οι παρωπίδες είχαν επιτέλους πέσει! Στην Ελλάδα οι Θεραπαινίδες της σοβιετικής ηγεσίας (Ανδρουλάκης, Δαμανάκη κ.ά.), ξεκίνησαν να φτύνουν εκεί που προσκυνούσαν. Ωστόσο, οι έντιμοι κομμουνιστές δεν παρασύρθηκαν από τη φαιδρότητα των όψιμων πολέμιων της γραφειοκρατίας. Αφού συνέλεξαν τα δάκρυά τους, έσπευσαν να κρατηθούν από τα ιδανικά του κομμουνισμού. Πώς λοιπόν; Ηταν ψέματα όλα; Ο Ελυάρ, ο Μαγιακόφσκι, ο Λειβαδίτης μας ξεγέλασαν; Μας πλάνεψε και το φιλότιμό μας; Οχι, κραύγασαν και στάθηκαν όρθιοι, όταν έπεσε και η ύστατη κατηγορία: «Ο σοσιαλισμός στον οποίο πιστέψατε δεν υπήρξε ποτέ». Κάποιοι από αυτούς τους κομμουνιστές παρέμειναν στο ΚΚΕ και το οδήγησαν στην ανασυγκρότησή του.
Το 17ο Συνέδριο του ΚΚΕ θα λάβει χώρα σε εσωκομματικές συνθήκες σαφώς καλύτερες από τις αντίστοιχες της περασμένης δεκαετίας. Η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την περίοδο της πτώσης του σοσιαλισμού και της συνακόλουθης υποχώρησης του κομμουνιστικού κινήματος, μας επιτρέπει να αναπτύξουμε μια κριτική προσέγγιση του σοβιετικού σχηματισμού. Το ζητούμενο είναι ένα αρμονικό σύνολο θέσεων, όπως αυτό θα προκύπτει μέσω της διαλεκτικής σύγκρουσης και σύνθεσης των διαφόρων υποκειμενικών γνωμών. Η φύση αυτή καθαυτή όμως των Θέσεων, οφείλει να πραγματεύεται τόσο θεωρητικά όσο και πρακτικά διακυβεύματα της σοσιαλιστικής προοπτικής.
Ενα από τα κρίσιμα ζητήματα του αγώνα για την κοινωνική απελευθέρωση, παραμένει βέβαια το μαγικό μέσο που θα μας οδηγήσει σ' αυτή. Αποδεχόμενοι τον επαναστατικό δρόμο, φτάνουμε στην ιδέα της δικτατορίας του προλεταριάτου. Αν ακολουθήσουμε όμως την ενδεχόμενη κατάκτηση της κρατικής εξουσίας, μέσω εκλογών, καταλήγουμε στην επεξεργασία άλλων προτάσεων. Μια μορφή εξουσίας που προτείνεται σε αυτήν την περίπτωση είναι η λαϊκή εξουσία. Ο σκοπός είναι πάντα ο ίδιος, ενώ τα μέσα που διερχόμαστε προς αυτόν διαφέρουν. Φυσικά, υπάρχει και η επίδραση που ασκούν τα μέσα επί του σκοπού. Ως εκ τούτου όταν δεν καταλήγουμε στην πραγμάτωση ενός ιδεατού τέλους, πρέπει να αναρωτηθούμε σχετικά με την ορθότητα της διαδρομής που επιλέξαμε.
Η δικτατορία του προλεταριάτου δεν κατέληξε δυστυχώς στη δημιουργία της αταξικής κομμουνιστικής κοινωνίας. Αυτό όμως σημαίνει ότι πρέπει να την απορρίψουμε ολοκληρωτικά ή να τη διορθώσουμε; Αν την πετάξουμε στον Καιάδα της Ιστορία (όπως έπραξαν αρκετοί νεροκουβαλητές των καπιταλιστικών συμποσίων), η συζήτηση σταματά αυτόχρημα. Αν αντιθέτως εξακολουθούμε να αποδεχόμαστε τη δικτατορία του προλεταριάτου σαν τη μοναδική μορφή εξουσίας που οδηγεί στο σοσιαλισμό (όπως πιστεύει η πλειονότητα των μελών του ΚΚΕ), είμαστε υποχρεωμένοι να εξηγήσουμε αυτή τη βεβαιότητά μας, δείχνοντας παράλληλα τα λάθη κατά την ιστορική εφαρμογή της.
Θα προταθούν παρακάτω μερικές ιδέες πάνω στη θεωρία και την εφαρμογή της δικτατορίας του προλεταριάτου. Ως γνωστόν, στη Σοβιετική Ενωση, οι σφαίρες της κρατικής εξουσίας (εκτελεστική, νομοθετική, δικαστική και σε ένα διακριτό πλαίσιο η στρατιωτική) είχαν διαφοροποιηθεί εν γένει σε σχέση με τους αντίστοιχους κρατικούς μηχανισμούς της αστικής δημοκρατίας και της μιλιταριστικής αστικής δικτατορίας. Ετσι η εκτελεστική και η νομοθετική εξουσία ασκούνταν από τα ίδια κρατικά όργανα (τα Σοβιέτ, κυρίως των εργατών). Υπάρχει η άποψη πως η συγκεκριμένη ένωση των δύο εξουσιών, είναι λανθασμένη, επειδή δημιουργεί ισχυρό κέντρο εξουσίας. Επειτα, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι στρατηγικός στόχος της δικτατορίας του προλεταριάτου, είναι η απονέκρωση του κράτους. Επομένως το κράτος δε θα έπρεπε επ' ουδενί να ισχυροποιηθεί θεσμικά.
Γενικότερα το σοβιετικό κράτος δεν έτεινε στην απονέκρωση σε όλες τις περιόδους της σύντομης ύπαρξής του. Θεωρητικά αυτή η διαδικασία θα προέκυπτε και θα εξελισσόταν μέσω της συμμετοχής της πλειονότητας των εργατών, αγροτών και στρατιωτών στα αντίστοιχα Σοβιέτ. Ομως στην πορεία δημιουργήθηκαν δομές εξουσίας, οι οποίες ήταν δύσκολα προσβάσιμες για τους σοβιετικούς πολίτες. Επιπλέον θα πρέπει να αναλυθεί περαιτέρω η όλη διαδικασία εκλογής των αντιπροσώπων στα σοβιέτ και το κατά πόσον αυτοί λογοδοτούσαν στη βάση που τους εξέλεξε. Σε αυτό το πλαίσιο είναι αναγκαία η δικαιολόγηση της λίστας των ονομάτων (νομενκλατούρας), η οποία σαφώς επηρέαζε την κρίση της βάσης. Ποιος ο λόγος λοιπόν της ύπαρξης αυτής της λίστας;
Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι οι συγκεκριμένες δομές της κρατικής εξουσίας συνέβαλαν στην ανάδειξη στα ηγετικά κλιμάκια της ΕΣΣΔ ανθρώπων σαν τον Γκορμπατσόφ. Και φυσικά ότι ίδιες δομές υπήρχαν και στο εσωτερικό του ΚΚΣΕ. Η αιρετότητα και η ανακλησιμότητα των οργάνων (στοιχειώδης αρχή του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού) είχε παύσει να ισχύει. Το τραγικότερο μάλιστα, στελέχη του ΚΚΣΕ χρησιμοποιούσαν την κομματική τους ιδιότητα για να καταλάβουν κρατικές θέσεις. Η γραφειοκρατία ήταν μια πραγματικότητα που αν την αρνηθούμε θα ήταν σαν να εθελοτυφλούμε. Οπως επίσης, δεν πρέπει ν' αρνηθούμε πως στο βωμό της, ουκ ολίγοι μαρτύρησαν.
Κλείνοντας τη σύντομη αναφορά μου στη δικτατορία του προλεταριάτου, θα καταθέσω μια σημειολογική ένσταση. Νομίζω ότι ο συγκεκριμένος όρος δεν μπορεί πλέον να εμπνεύσει τους ίδιους τους προλετάριους. Ας σημειωθεί εδώ, ότι αυτός ο όρος χρησιμοποιήθηκε αρχικά σε αντιπαραβολή με την αστική δικτατορία. Η ιστορία αποδεικνύει ότι τότε ενέπνευσε τις λαϊκές μάζες. Σήμερα όμως, η πλειονότητα του κόσμου αγνοεί εντελώς τη συγκεκριμένη έννοια (αν δεν αντιδρά αρνητικά στο άκουσμά της). Εκτός αυτού, υπάρχει τεράστια σύγχυση (ακόμα και ανάμεσα σε μαρξιστές) σχετικά με τον ορισμό του σύγχρονου προλεταριάτου και των διαστρωματώσεών του.
Η λαϊκή εξουσία συναντάται περισσότερο από τη δικτατορία του προλεταριάτου στα κείμενα του ΚΚΕ. Δεν ξέρω αν αυτή η επιλογή φανερώνει κάποια βούληση, ωστόσο, δε γίνεται σαφής η διάκρισή της από τη δικτατορία του προλεταριάτου. Θα πρέπει να τονιστούν συγκεκριμένες αντιλήψεις, οι οποίες διαφοροποιούν τους δύο όρους. Ταυτόχρονα να διευκρινιστούν οι τομές που θα επιφέρει το κράτος της λαϊκής εξουσίας πάνω στη φύση του προηγούμενου αστικού κρατικού μηχανισμού.
Ορισμένα ερωτήματα που αφορούν στη λαϊκή εξουσία είναι τα παρακάτω:
Θα υπάρξει τακτική προώθησης της επαναστατικής λύσης;
- Ποια θα είναι η σχέση των συνιστωσών του μετώπου με το κράτος της λαϊκής εξουσίας; Τα όργανα της λαϊκής εξουσίας θα λειτουργούν αυτόνομα από τους πολιτικούς φορείς που θα απαρτίζουν το μέτωπο;
- Στο νέο κράτος θα ηγεμονεύει η εργατική τάξη; Τι θα σημαίνει στην πράξη αυτή η ενδεχόμενη ηγεμονία;
- Ποιες δομικές αλλαγές θα γίνουν πάνω στο νέο κράτος;
Υπάρχει πληθώρα άλλων ζητημάτων, τα οποία θα έπρεπε απαραιτήτως να τεθούν και εν συνεχεία να συζητηθούν. Είναι θετικό το γεγονός ότι γεννιούνται διαρκώς καινούργιοι προβληματισμοί. Ελπίζουμε στο μέλλον να εφαρμοστούν εμπνευσμένες λύσεις. Ούτως ή άλλως, η ίδια η κοινωνία τελικά θα αποφασίσει ποιους δρόμους θα ακολουθήσει ή θα χαράξει. Πάντως το δίλημμα «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» κρέμεται πλέον σαν Δαμόκλειος σπάθη πάνω από το κοινωνικό σώμα. Ας φροντίσουμε να επικρατήσει τελικώς η λογική και η ηθική των ανθρώπων που οραματίστηκαν, μάτωσαν και εκτελέστηκαν για τον κομμουνισμό.
Προσβλέποντας σε ένα γόνιμο συνέδριο.