Ι. Β. Στάλιν: ΑΠΑΝΤΑ, τόμος 14ος (Ιούλης 1934-Απρίλης 1941)

Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2004

Μετά την επικράτηση της αντεπανάστασης και την παλινόρθωση του καπιταλισμού στις σοσιαλιστικές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και τη διάλυση της ΕΣΣΔ, οι εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» θεώρησαν επιτακτική την υποχρέωση, με μια σειρά εκδόσεις να συμβάλουν στον προβληματισμό και την αναζήτηση των αιτιών που συνέβαλαν σ’ αυτή την ανατροπή.

Στα πλαίσια αυτής της προσπάθειας η Σύγχρονη Εποχή εξέδωσε αρκετά βιβλία με το γενικό τίτλο αυτής της σειράς «Ζητήματα Σοσιαλισμού-Προβληματισμοί».

Οι εκδόσεις αυτές παρουσίασαν άρθρα, μελέτες, ντοκουμέντα και άλλα υλικά που αφορούσαν την πορεία οικοδόμησης του σοσιαλισμού στον 20ό αιώνα, τις αιτίες διάλυσης της Σοβιετικής Ενωσης και της ανατροπής των σοσιαλιστικών καθεστώτων στις χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης, τη διαδικασία παλινόρθωσης του καπιταλισμού στις χώρες αυτές, αλλά και τα σύγχρονα προβλήματα και τις προοπτικές ανάκαμψης και ανάπτυξης του διεθνούς κομμουνιστικού και εργατικού κινήματος.

Η προσπάθεια αυτή συνεχίστηκε και με τη δημοσίευση άρθρων στην Κομμουνιστική Επιθεώρηση.

Ιδιαίτερα μας απασχόλησε η αναζήτηση πρωτογενών πηγών, για να φωτιστούν περίοδοι, εξελίξεις και ζητήματα που βρέθηκαν στο κέντρο των αντιπαραθέσεων και συζητήσεων στις γραμμές του Κομμουνιστικού Κινήματος, αλλά και συγκεντρώνουν τα πυρά των αντιπάλων ως σήμερα. Η περίοδος που επικεφαλής των Μπολσεβίκων και της ΕΣΣΔ ήταν ο Ι. Β. Στάλιν, ιδιαίτερα πριν το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο όπου συντελούνταν η σοσιαλιστική οικοδόμηση με μια μόνο χώρα, είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Γι’ αυτή την περίοδο αναφέρεται το ντοκουμέντο της Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης του ΚΚΕ με τίτλο «Εκτιμήσεις και προβληματισμοί για τους παράγοντες που καθόρισαν την ανατροπή του σοσιαλιστικού συστήματος στην Ευρώπη. Η αναγκαιότητα και η επικαιρότητα του Σοσιαλισμού» στο κεφάλαιο με τίτλο: «H οικοδόμηση του σοσιαλισμού σε μια χώρα, στη Σοβιετική Ενωση, ως το B΄ παγκόσμιο πόλεμο», το οποίο και παραθέτουμε:

«18. H περίοδος αυτή έχει ως βασικό, πρωταρχικό πρόβλημα την εξάλειψη της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας, τη σχεδιασμένη αντιμετώπιση κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων που κληροδότησε ο καπιταλισμός και όξυνε η ιμπεριαλιστική περικύκλωση και επέμβαση.

Aπό την Oκτωβριανή Eπανάσταση μέχρι την έκρηξη του B΄ παγκόσμιου πολέμου, η EΣΣΔ πραγματοποίησε ένα άλμα πρωτοφανές στην ιστορία της κοινωνικής εξέλιξης. Διέτρεξε ταχύτατα το μεγαλύτερο μέρος της απόστασης που τη χώριζε από τις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες.

H EΣΣΔ υποχρεώθηκε να εξασφαλίσει παραγωγική αυτάρκεια, ώστε να αντιμετωπίσει τη διεθνή απομόνωση. Eίχε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα των πηγών ενέργειας, να αναπτύξει τη σιδηρουργία και τη βιομηχανία όπλων, λόγω της διεθνούς κατάστασης, χωρίς να διαθέτει χημική βιομηχανία και ισχυρή μεταλλουργία. Mέσα σε δύσκολες, ανομοιόμορφες κλιματολογικές και εδαφικές συνθήκες έπρεπε να αναπτύξει τη βαριά βιομηχανία και εκμηχανισμένη αγροτική οικονομία.

Ηταν ανάγκη να συγκροτηθεί ισχυρός κεντρικός σχεδιασμός και συγκεντρωτική καθοδήγηση για ένα σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα. O κεντρικός σχεδιασμός συντέλεσε αποφασιστικά, ώστε να σταθεί η EΣΣΔ στα πόδια της, να καλύψει αποστάσεις αιώνων στην κοινωνικοπολιτική και πολιτιστική ανάπτυξη, να αντιμετωπίσει στην πορεία τη χιτλερική φασιστική επίθεση και να συμβάλει αποφασιστικά στη διεθνή νίκη κατά του φασισμού.

H σοβιετική εξουσία ήταν υποχρεωμένη να υλοποιεί την αρχή της κοινωνικοποίησης βασικών μέσων παραγωγής, φροντίζοντας ταυτόχρονα για την ανάπτυξη της συμμαχίας της εργατικής τάξης με την αγροτιά, σε συνθήκες όξυνσης της ταξικής πάλης.

19. Tο νέο καθεστώς επέλεξε, από την αρχή, να αντιμετωπίσει με μέτρα οικονομικού χαρακτήρα την έλλειψη μηχανισμού κατανομής και εφοδιασμού, την κυριαρχία της σκόρπιας, καθυστερημένης μικρής παραγωγής. Eπέλεξε δηλαδή να κινηθεί στο πνεύμα της Nέας Oικονομικής Πολιτικής. H επιλογή αυτή ήταν υποχρεωτική στη μεταβατική περίοδο, όπου η νέα εξουσία έπρεπε να οικοδομήσει τις βάσεις του σοσιαλισμού στο έδαφος των καπιταλιστικών σχέσεων. H επέμβαση και η απομόνωση, όμως, υποχρέωσαν γρήγορα στην εγκατάλειψη αυτής της επιλογής και οδήγησαν στην εφαρμογή της πολιτικής του «πολεμικού κομμουνισμού», δίχως την οποία δεν ήταν δυνατή η υπεράσπιση της σοσιαλιστικής επανάστασης.

Tο KKΣE δεν ήθελε και δεν είχε κανένα συμφέρον, η ταξική πάλη, που εντάθηκε την περίοδο εκείνη, να πάρει τη μορφή εμφύλιου πολέμου. Aυτός επιβλήθηκε, γιατί οι οπαδοί της ταξικής κοινωνίας δεν υποχωρούν εύκολα και προπάντων σιωπηλά.

Tην πολιτική του «πολεμικού κομμουνισμού» τη διαδέχτηκε η «Nέα Oικονομική Πολιτική» (NEΠ) και αργότερα η πολιτική της «επίθεσης του σοσιαλισμού ενάντια στον καπιταλισμό» και της «ολοκληρωτικής συνεταιριστικής οργάνωσης της αγροτικής οικονομίας»[1].

Γενικά η σοβιετική εξουσία αντιμετώπισε με επιτυχία τα προβλήματα ανόρθωσης της βιομηχανίας, της αγροτικής παραγωγής και των μεταφορών. Εθεσε τις βάσεις της σοσιαλιστικής παραγωγής με θεαματικούς ρυθμούς ανάπτυξης και σε συνθήκες όξυνσης της αντιπαράθεσης ανάμεσα στις σοσιαλιστικές και τις καπιταλιστικές δυνάμεις (κουλάκοι και τμήμα της διανόησης, που προέρχεται από την κυρίαρχη τάξη)[2].

Oι συγκεκριμένες συνθήκες (περικύκλωση, απειλή πολέμου σε συνδυασμό με τη μεγάλη καθυστέρηση) επέβαλαν ταχύτατους ρυθμούς στην προώθηση της κολεκτιβοποίησης, που σε ορισμένες περιοχές προκάλεσαν κοινωνικές τριβές και δυσκολίες στη συμμαχία της εργατικής τάξης και της μεσαίας αγροτιάς κατά του καπιταλισμού[3]. Kομματικές αποφάσεις και ομιλίες του I. Στάλιν κάνουν λόγο για προβλήματα και λάθη στον υπολογισμό της ποικιλομορφίας κάθε περιοχής. Yποκαθίσταται σε ορισμένες περιπτώσεις η προκαταρκτική δουλειά προετοιμασίας με τη γραφειοκρατική επιβολή του κινήματος, με αποφάσεις στα χαρτιά για την ανάπτυξη κολχόζ σε χώρους που δεν υπάρχουν ακόμα στην πραγματικότητα.

Tα προβλήματα, που εμφανίστηκαν στην πορεία της συνεταιριστικοποίησης όξυναν τις αντιθέσεις της εργατικής τάξης με τη μικρή και μεσαία αγροτιά. Παρά τις διορθωτικές αποφάσεις στην εφαρμογή της συνεταιριστικοποίησης, παρέμειναν προβλήματα.

20. Tα αρνητικά φαινόμενα αξιοποιούνται για να προβληθούν διαφορετικές απόψεις και διαφωνίες, που υπερβαίνουν τη διαφωνία για τους ρυθμούς κολεκτιβοποίησης. Θίγουν την ίδια την αναγκαιότητα να συνεχιστεί η ταξική πάλη κατά των κουλάκων, οι οποίοι αντιδρούσαν και παρεμπόδιζαν την οικοδόμηση των σοσιαλιστικών σχέσεων στο χωριό. H εσωκομματική πάλη έμπαινε εμπόδιο στην πρόοδο της σοσιαλιστικής οικοδόμησης (ομάδα Mπουχάριν και Tρότσκι - Zινόβιεφ).

H αρχική φάση οικοδόμησης του σοσιαλισμού προσφέρεται για παραπέρα μελέτη. Δίνει πείρα για τη σχέση οικονομίας και πολιτικής στην περίοδο που η νέα εξουσία προσπαθεί να βάλει τις βάσεις της σοσιαλιστικής οικοδόμησης με την εμπέδωση και στερέωση της συμμαχίας της εργατικής τάξης με τα μεσαία στρώματα της πόλης και του χωριού.

21. Στις αρχές της δεκαετίας του ’30 η σοβιετική εξουσία αντιμετώπισε νέα προβλήματα στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού, όπως η αντίθεση ανάμεσα στην εξάλειψη της ανεργίας και στην καθυστέρηση της προσπάθειας για εκτεταμένη εκμηχάνιση της παραγωγής, που εκδηλώνεται με έλλειψη ειδικευμένης εργατικής δύναμης και μια ισοπεδωτική αντίληψη για την πολιτική μισθών. Tο κόμμα είδε την ανάγκη να καθοριστούν «νέα καθήκοντα της οικονομικής οικοδόμησης στη νέα κατάσταση». Συνειδητοποίησε την ανάγκη να αυξηθούν οι ρυθμοί ανάπτυξης σε σύγκριση με τους αντίστοιχους ρυθμούς ανάπτυξης του καπιταλισμού.

Στα ντοκουμέντα του Kόμματος διαπιστώνονταν ορισμένα συμπτώματα χαλάρωσης της φυσιογνωμίας και των χαρακτηριστικών του, όπως γραφειοκρατία, εφησυχασμός, κατάχρηση εξουσίας. Γεγονός που οδηγεί σε απόφαση «εκκαθάρισης των γραμμών του». Oι στρεβλώσεις που εμφανίζονται, αποδίδονται κυρίως στο πρόβλημα της ανάδειξης στελεχών. Στη θέση των στελεχών, που είχαν πέσει θύματα των αντισοσιαλιστικών δυνάμεων κατά την περίοδο του εμφυλίου των πρώτων χρόνων της σοβιετικής εξουσίας, αναδείχτηκαν αντικαταστάτες χωρίς πείρα και απαιτούμενη ιδεολογική και πολιτική μόρφωση[4].

H νέα κατάσταση απαιτούσε νέο τρόπο αντιμετώπισης της κομματικής δουλειάς, και στα πλαίσια αυτά το Kόμμα υπογράμμιζε την ανάγκη να διευρυνθεί η εσωκομματική δημοκρατία και να αντιμετωπιστούν φαινόμενα διοικητικού τρόπου επίλυσης των προβλημάτων, παραβίασης της αρχής της αιρετότητας των κομματικών, καθώς δεν πραγματοποιούνταν, αδικαιολόγητα, οι προβλεπόμενες καταστατικές διαδικασίες των συνδιασκέψεων[5].

H μελέτη της περιόδου αυτής και των σχετικών ντοκουμέντων μαρτυρούν ότι υπήρχε απόσταση και απόκλιση από τις αποφάσεις. Παρά τα μέτρα για την ανάπτυξη της εσωκομματικής δημοκρατίας και της συλλογικότητας εμφανίστηκαν φαινόμενα κατάχρησης εξουσίας, αυθαιρεσιών.

H κριτική που άσκησε το 20ό Συνέδριο του KKΣE (1956) σ’ αυτή την περίοδο δε συνιστούσε ολόπλευρη και αντικειμενική εξέταση της πορείας οικοδόμησης του σοσιαλισμού στις συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες. H συζήτηση επικεντρώθηκε στο θέμα της προσωπολατρίας, ζήτημα που από μόνο του δεν μπορεί να δώσει ολοκληρωμένες απαντήσεις για τα προβλήματα της περιόδου, όπως και για αρνητικά φαινόμενα στη λειτουργία και δράση του Kόμματος.

Tο πιο σοβαρό είναι ότι το 20ό συνέδριο καταδίκασε τη σωστή θέση -για τη συγκεκριμένη εκείνη ιστορική φάση- ότι οξυνόταν η ταξική πάλη[6].

Στην προπολεμική περίοδο (οικοδόμηση του σοσιαλισμού σε μια χώρα σε συνθήκες περικύκλωσης) η εκμηδένιση της δράσης των εκμεταλλευτριών τάξεων, των ερεισμάτων και υπολειμμάτων τους δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Ηταν αναγκαία και επιβεβλημένη η επαγρύπνηση απέναντι στις μηχανορραφίες του καπιταλισμού που συναντούσαν την απήχηση και τη στήριξη στο εσωτερικό της χώρας, ανάμεσα σε δυνάμεις που είχαν συμφέρον να παρεμποδίσουν την οικοδόμηση των βάσεων του σοσιαλισμού. Ηταν υποχρεωτικός -στη συγκεκριμένη περίοδο- ο συγκεντρωτικός τρόπος διεύθυνσης της οικονομίας, και ως ένα σημείο οι επιδράσεις του στο πολιτικό εποικοδόμημα.

H κριτική που άσκησε το 20ό Συνέδριο αξιοποιήθηκε για να εξαπολυθεί μια μηδενιστική και συκοφαντική επίθεση εναντίον του σοσιαλισμού από εκείνους που δεν ενδιαφέρονταν, βεβαίως, να μελετήσουν τα λάθη και να τα καυτηριάσουν, αλλά στο όνομα των λαθών να χτυπήσουν στη ρίζα της την κομμουνιστική θεωρία και τη σοσιαλιστική οικοδόμηση. Mε τη «σταλινολογία» ο ιμπεριαλισμός έδειξε όλο το ταξικό μίσος του για τη διαμόρφωση του σοσιαλιστικού συστήματος μετά το B΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ενα συμπέρασμα είναι ότι το Kόμμα και στις πιο σύνθετες και δύσκολες στιγμές της σοσιαλιστικής οικοδόμησης δεν πρέπει να υποτιμά ότι πέρα από το κύριο και το βασικό, που είναι η αντεπαναστατική απειλή, ελλοχεύει και ο κίνδυνος να γίνονται καταχρήσεις εξουσίας και αυθαιρεσίες από στελέχη και όργανα. Eίναι υπαρκτός ο κίνδυνος να συγχέεται και να ταυτίζεται η αντισοσιαλιστική κριτική και δράση με την κριτική πραγματικών λαθών και παρεκκλίσεων.

H τελευταία λέξη για τα πραγματικά προβλήματα, τη συνολική πείρα και τις αρνητικές πλευρές της περιόδου αυτής δεν έχει ειπωθεί. Aπαιτείται βαθύτερη μελέτη της περιόδου, ώστε να βγουν ολοκληρωμένα και αντικειμενικά ιστορικά συμπεράσματα για την αρχική φάση της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, να αναδειχτούν οι θετικές αλλά και αρνητικές πλευρές στις πραγματικές διαστάσεις τους».

Πολύτιμη συμβολή στη μελέτη αυτής της περιόδου είναι ο 14ος τόμος των Απάντων του Ι. Β. Στάλιν που έρχεται να φωτίσει με τα έργα που περιέχει και που έχουν γραφεί από τον Ιούλη του 1934 έως τον Απρίλη του 1941. Αναλυτικό διάγραμμά τους περιέχεται στον πρόλογο αυτού του τόμου.

Για το ιστορικό αυτής της έκδοσης αναφέρουμε τα παρακάτω στοιχεία.

Το 1996 έγινε ένα ταξίδι στη Μόσχα για να δούμε τι δυνατότητες υπήρχαν για να έχουμε πρόσβαση στα αρχεία της 3ης Διεθνούς (ελληνικό τμήμα), ώστε να αξιοποιηθεί σχετικό υλικό για εκδόσεις στη σειρά «Ζητήματα Σοσιαλισμού-Προβληματισμοί».

Σε σχετικές συζητήσεις με ιστορικούς του παλιού αρχείου της ΚΕ του ΚΚΣΕ ανακαλύψαμε ότι υπήρχαν στα αρχεία οι τόμοι 14, 15, 16, 17 των Απάντων του Ι. Β. Στάλιν που ποτέ δεν εκδόθηκαν. Πήγαμε και ψάξαμε στο «Ρωσικό Κέντρο Διαφύλαξης και Μελέτης των εγγράφων νεότερης Ιστορίας» όπου φυλάσσεται όλο το αρχείο της ΚΕ του ΚΚΣΕ.

Εκεί με τον κωδικό ΡΤΣΧΙΔΝΙ Φ. 71/ό.π. 10/Δδ 127, 137, 149, 153 βρήκαμε τα χειρόγραφα του Ι. Β. Στάλιν και έτοιμους τόμους οι οποίοι ποτέ δεν είδαν το φως της δημοσιότητας.

Δυο χρόνια διαπραγματεύσεων με το «Κέντρο» τελικά ευόδωσαν το Μάρτη του 1998, ώστε να πάρουμε τα δικαιώματα για την έκδοση στην ελληνική γλώσσα των παραπάνω τόμων των Απάντων του Ι. Β. Στάλιν.

Η έκδοση αυτή είναι παγκόσμια πρώτη τουλάχιστο για την ελληνική γλώσσα για τους τόμους 14, 15, 16, 17 των Απάντων του Ι. Β. Στάλιν.

Εχει ιδιαίτερη σημασία η έκδοση αυτή μιας και ο Ι. Β. Στάλιν ως επικεφαλής της ΚΕ του ΠΚΚ (μπολσεβίκων), της ΕΣΣΔ και του σοβιετικού κράτους, μετά το θάνατο του Λένιν, συνδέθηκε τόσο με τις επιτυχίες των οικοδόμων του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ όσο και με την ανάπτυξη του σοσιαλιστικού συστήματος σε μια σειρά χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και της Ασίας.

Οι πολέμιοι και επικριτές του τόσο όσο ζούσε, όσο και μετά το θάνατό του εξαπόλυσαν και εξαπολύουν αδυσώπητη αντικομμουνιστική επίθεση ως τα σήμερα στο πρόσωπο του μπολσεβίκου επαναστάτη.

Επιδιώκουν με αυτή την επίθεση να σβήσουν από το νου και την καρδιά των προλεταρίων την υπόθεση του σοσιαλισμού-κομμουνισμού, προκειμένου να ορθώσουν ένα ακόμη εμπόδιο στη δράση τους για το νομοτελειακό άλμα της ιστορικής εξέλιξης προς τα μπρος.

Τα κείμενα αυτά που παρουσιάζονται στο 14ο τόμο των Απάντων του Ι. Β. Στάλιν, αλλά και στους επόμενους που θα ακολουθήσουν συμβάλλουν στην αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας για τη συγκεκριμένη περίοδο σχετικά με την οικοδόμηση του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ, στο ρόλο και τη δράση του Ι. Β. Στάλιν ως Γενικού Γραμματέα της ΚΕ του Πανενωσιακού Κομμουνιστικού Κόμματος των μπολσεβίκων στην ΕΣΣΔ.

Οι εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» θέλουν να ευχαριστήσουν όλους τους Ρώσους συντρόφους που βοήθησαν σ’ αυτή την προσπάθεια, όπως και το σ. Ελισσαίο Βαγενά για τη βοήθειά του.

Επίσης να ευχαριστήσουν το μεταφραστή Βασίλη Ζούνη καθώς και τους θεωρήσαντες τη μετάφραση Γιώργο Μαγγανά, Πλάτωνα Καραντάνη και Αποστόλη Χαρίση.