Οι εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» έχουν ξεκινήσει από το 2004 μια σημαντική προσπάθεια ολοκλήρωσης της έκδοσης στα ελληνικά των Απάντων του επαναστάτη ηγέτη Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς Στάλιν. Τα Άπαντα περιλαμβάνουν κείμενα του ίδιου, αλλά και κομματικά ντοκουμέντα της περιόδου που ήταν ΓΓ της ΚΕ του Μπολσεβίκικου Κόμματος. Αποτελούν πολύτιμο αρχειακό υλικό μιας σημαντικής περιόδου της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, αναγκαίο για να γνωρίσει κανείς από τις πηγές την πορεία της και τη διαπάλη που αναπτύχθηκε.

Η εκδοτική αυτή προσπάθεια περιλαμβάνει την έκδοση (για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα) των τόμων 14-16, αλλά και την επανέκδοση (σε αντίστροφη σειρά) των 13 τόμων των Απάντων, που είχαν εκδοθεί παλιότερα από το Εκδοτικό της ΚΕ του ΚΚΕ και είναι εδώ και πολύ καιρό εξαντλημένοι. Μέχρι σήμερα έχουν εκδοθεί οι τόμοι 14 (Ιούλης 1934 - Απρίλης 1941), 15 (Ιούλης 1941 - Σεπτέμβρης 1945), 16 (Φλεβάρης 1946 - Μάρτης 1953) κι έχουν επανεκδοθεί οι τόμοι 8-13.

Η προσπάθεια αυτή για να γνωριστεί το εργατικό κίνημα στη χώρα μας με το βιβλιογραφικό έργο και τη σοσιαλιστική οικοδόμηση επί της ηγεσίας του Στάλιν έρχεται από παλιά, από τα πρώτα χρόνια της ύπαρξης του ΚΚΕ. Το 1927 εκδόθηκε από το Σοσιαλιστικό Βιβλιοπωλείο το έργο «Ο Λένιν, αναμνήσεις». Στη συνέχεια εκδόθηκαν τα έργα «Ο Στάλιν για τον αγώνα ενάντια στον κεντρισμό», «Τ’ αποτελέσματα του πρώτου πεντάχρονου πλάνου» και «Η έκθεση του σ. Στάλιν στο XVII Συνέδριο του Κόμματος». Το 1946-1947, εκδόθηκαν μεταξύ άλλων τα έργα «Διαλεκτικός και Ιστορικός Υλισμός» και «Ο μεγάλος πόλεμος για την πατρίδα», και αργότερα, στην πολιτική προσφυγιά, τα έργα «Ο Μαρξισμός και το Εθνικό Ζήτημα» και «Ο Μαρξισμός και τα ζητήματα της γλωσσολογίας». Το 1950 εκδόθηκε από το Εκδοτικό της ΚΕ του ΚΚΕ η γνωστή συλλογή κειμένων με τίτλο «Ζητήματα Λενινισμού»1 και το 1952 η μπροσούρα «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ».

Τα Άπαντα Στάλιν άρχισαν να εκδίδονται στην ΕΣΣΔ μετά από τον πόλεμο με απόφαση της ΚΕ του Κομμουνιστικού Κόμματος (μπολσεβίκων) και ο αρχικός σχεδιασμός2 προέβλεπε την έκδοση 16 τόμων. Μετά από το θάνατο του Στάλιν (Μάρτης 1953) και τη δεξιά οπορτουνιστική στροφή στο 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ, που συνοδεύτηκε από μια γενικευμένη και κατασκευασμένη συκοφαντική επίθεση ενάντια στο πρόσωπο του Στάλιν και την πολιτική γραμμή της περιόδου που ήταν ΓΓ του Κόμματος, η έκδοση των Απάντων σταμάτησε. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο τόμος 14 των Απάντων ήταν ήδη ολοκληρωμένος και η επικείμενη έκδοσή του είχε δημοσιοποιηθεί πριν το 20ό Συνέδριο.

Οι τόμοι 1-13 εκδόθηκαν στα ελληνικά την περίοδο 1952-1953 από το Εκδοτικό της ΚΕ του ΚΚΕ, με απόφαση της 2ης Ολομέλειας της ΚΕ (Οκτώβρης 1951). Μετά από το 20ό Συνέδριο και τις αντίστοιχες εξελίξεις στο ΚΚΕ (6η Ολομέλεια 1956 - καθαίρεση Ν. Ζαχαριάδη), η έκδοση των Απάντων έμεινε ανολοκλήρωτη και στην ελληνική γλώσσα.

Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1990 η αναζήτηση αρχειακών πηγών σχετικά με τις σχέσεις ΚΚΕ και Κομμουνιστικής Διεθνούς οδήγησε στην ανακάλυψη φακέλων με ανέκδοτο υλικό για επιπλέον τόμους των Απάντων Στάλιν στο «Ρωσικό Κέντρο Διαφύλαξης και Μελέτης των εγγράφων νεότερης Ιστορίας», όπου φυλάσσεται μετά από τις ανατροπές όλο το αρχείο της ΚΕ του ΚΚΣΕ. Μετά από διαπραγματεύσεις δύο χρόνων, εξασφαλίστηκαν τα δικαιώματα έκδοσης του παραπάνω υλικού στα ελληνικά και ξεκίνησε η αναγκαία μεταφραστική δουλειά. Εκδόθηκαν ως τόμοι 14-16 όλα τα υλικά της περιόδου Ιούλης 1934 - Φλεβάρης 1953.

Αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι το περιβόητο Ινστιτούτο Χούβερ του πανεπιστημίου Στάνφορντ, ένα από τα κορυφαία κέντρα της λεγόμενης «σοβιετολογίας», προχώρησε το 1967 στην έκδοση των τόμων 14 (1934-1940), 15 (1941-1945) και 16 (1945-1953) των Απάντων Στάλιν3. Είναι σημαντικό ότι οι τρεις αυτοί τόμοι εκδόθηκαν στη ρωσική γλώσσα, καθώς (όπως υποστηρίζεται από τους εκδότες) «είναι σημαντικό να υπάρχουν τα ακριβή κείμενα και αρκετοί Αμερικανοί μελετητές γνωρίζουν πια τη ρωσική γλώσσα». Αποδεικνύεται ότι η αστική τάξη μπορεί να είναι πολύ πιο διορατική στην επιλογή των όσων δημοσιεύει, όταν πρόκειται για την ολοκληρωμένη προετοιμασία των μελετητικών της επιτελείων για την αντιμετώπιση του ταξικού της αντιπάλου.

Μετά από τις ανατροπές, ο Ρώσος καθηγητής Ρίτσαρντ Κοσολάποφ, ένας από τους πιο γνωστούς και πολυγραφότερους παράγοντες της κομμουνιστικής διανόησης της Ρωσίας, αρχισυντάκτης του περιοδικού «Κομμουνίστ» που εξέδιδε η ΚΕ του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ) και, από τις πρώτες κιόλας μέρες της καπιταλιστικής παλινόρθωσης, δραστήριο στέλεχος στη διαδικασία ανασυγκρότησης του ρωσικού κομμουνιστικού κινήματος, προχώρησε σε μια εντατική προσπάθεια ολοκλήρωσης και συμπλήρωσης των Απάντων Στάλιν στη ρωσική γλώσσα.

Την περίοδο 1997-2007 εκδόθηκαν οι εξής τόμοι:4

1) Τόμος 14 (1934-1940)

2) Τόμος 15 (1941-1945)

3) Τόμος 16 (1946-1953)

4) Τόμος 17 (κείμενα από την περίοδο 1895-1932 που δεν είχαν περιληφθεί σε προηγούμενους τόμους).

5) Τόμος 18 (κείμενα έως το 1953 που δεν είχαν περιληφθεί σε προηγούμενους τόμους).

Έχει σημασία ν’ αναφέρουμε ότι η επανέκδοση των τόμων 1-13 των Απάντων Στάλιν στα ελληνικά, που βρίσκεται σε εξέλιξη και θα ολοκληρωθεί τα επόμενα χρόνια, προσθέτει μια σημαντική διευκόλυνση για τους μελετητές της σοσιαλιστικής οικοδόμησης στην ΕΣΣΔ επί ηγεσίας Ι. Β. Στάλιν. Όλες οι παραπομπές που υπάρχουν στο έργο του Β. Ι. Λένιν δίνονται με βάση την 5η έκδοση των Απάντων Λένιν στα ελληνικά (εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή») και όχι με βάση παλιότερες εκδόσεις των Απάντων Λένιν. Αυτό διευκολύνει την ευκολότερη αναζήτηση και μελέτη των πηγών που χρησιμοποιούνται από τον Στάλιν.

Η έκδοση των Απάντων Στάλιν δεν αποτελεί μια ακόμα πηγή για ιστοριοδίφες και «ποντικούς των αρχείων». Έχει στόχο να βοηθήσει τους επαναστάτες εργάτες, ιδιαίτερα τη νέα βάρδια της εργατικής τάξης, να σκύψουν, με ζωντανό και αυθεντικό τρόπο, πάνω από την ένδοξη και βασανιστική πορεία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης και να βγάλουν πολύτιμα επίκαιρα διδάγματα για το μέλλον της ταξικής πάλης.

Μια τέτοια προσπάθεια οφείλει φυσικά να στηρίζεται στην κατανόηση ότι η σοσιαλιστική οικοδόμηση είναι μια σχετικά μακρόχρονη διαδικασία μετατροπής ολόκληρης της παραγωγής σε άμεσα κοινωνική παραγωγή, με κοινωνική ιδιοκτησία πάνω στο σύνολο των μέσων παραγωγής και με κατανομή του συνόλου της εργασίας στην κοινωνία διαμέσου του Κεντρικού Σχεδιασμού. Κομβική σημασία στην εξέλιξη της σοσιαλιστικής οικοδόμησης έχει η πολιτική των καθοδηγητικών οργάνων του Κόμματος και του κράτους, που πρέπει να επιλύουν έγκαιρα και σωστά, σε κάθε καμπή της οικοδόμησης, τις υπάρχουσες αντιθέσεις, να βαθαίνουν τις κομμουνιστικές σχέσεις παραγωγής, φέρνοντάς τις σε αντιστοιχία με τις παραγωγικές δυνάμεις που «αναντίρρητα, και στο σοσιαλισμό, προηγούνται από τις σχέσεις παραγωγής»5.

Για το λόγο αυτό, το διάβασμα των έργων του Στάλιν δεν πρέπει να γίνεται έξω από τις συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες γράφτηκε το κάθε έργο. Πρέπει να συνυπολογίζονται οι αναγκαιότητες που έθετε η σοσιαλιστική οικοδόμηση στην κάθε φάση της, αλλά και οι πιέσεις του ιμπεριαλιστικού περίγυρου και του ταξικού αντιπάλου. Οι σύντομοι πρόλογοι στους τόμους των Απάντων δίνουν ένα τέτοιο περίγραμμα, που μπορεί να βοηθήσει σ’ έναν αρχικό προσανατολισμό. Στην ίδια κατεύθυνση βοηθούν και οι αναλυτικές σημειώσεις του κάθε τόμου.

Το όνομα του Ι. Β. Στάλιν συνδέθηκε αναπόσπαστα με τις πιο λαμπρές σελίδες, αλλά και δύσκολες στιγμές στην ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης και της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, δεδομένου ότι ο ίδιος ηγήθηκε της σοβιετικής εξουσίας και του ΚΚ για μια περίοδο 30 χρόνων, από το 1924 έως το 1953. Πρόκειται για μια περίοδο που, ξεκινώντας από το τέλος του εμφυλίου, συμπεριλαμβάνει τα προβλήματα κατά την εφαρμογή της πολιτικής της ΝΕΠ, την αντιμετώπιση των οπορτουνιστικών ταλαντεύσεων και παρεκκλίσεων σε σχέση με το αν μπορούσε να οικοδομηθεί ο σοσιαλισμός στην ΕΣΣΔ, την εκβιομηχάνιση της παραγωγής και την κολεκτιβοποίηση της αγροτικής παραγωγής, την όξυνση της ταξικής πάλης και τη συντριβή των δυνάμεων της «πέμπτης φάλαγγας» στο εσωτερικό της χώρας τη δεκαετία του 1930, το Β΄ Παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό Πόλεμο και τη νίκη ενάντια στο φασισμό, το νέο αντιφατικό συσχετισμό, αφενός με τη διεύρυνση των δυνάμεων της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, αφετέρου με την ισχυροποίηση των ΗΠΑ και την ταχύτατη μεταπολεμική καπιταλιστική ανασυγκρότηση.

Ο Ι. Β. Στάλιν είχε καθοριστική συμβολή τόσο στο πεδίο της πρακτικής της σοσιαλιστικής οικοδόμησης όσο και σε ζητήματα της κοσμοθεωρίας του μαρξισμού-λενινισμού. Συνέβαλε αποφασιστικά στο ν’ ανοίξουν, με ευθύνη του ΚΚ (μπ), συζητήσεις σε σχέση με θεωρητικά ζητήματα της πολιτικής οικονομίας του Σοσιαλισμού, για το εθνικό ζήτημα, για τα ζητήματα της γλωσσολογίας, της φιλοσοφίας, της βιολογίας και άλλα. Σε αυτήν την κατεύθυνση, καθοριστικής συμβολής είναι τα έργα του «Ο Μαρξισμός και το εθνικό ζήτημα» (1913, τόμος 2), «Ο Μαρξισμός και τα ζητήματα της γλωσσολογίας» (1950, τόμος 16) και «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ» (1952, τόμος 16).

Ως ηγέτης, με πίστη στις δυνατότητες και την ιστορική αποστολή της εργατικής τάξης, με πνεύμα ιδεολογικοπολιτικής ετοιμότητας στη διεξαγωγή της ταξικής πάλης σε συνθήκες σοσιαλιστικής οικοδόμησης, πρωτοστατώντας στην αντιπαράθεση με το «αγοραίο» ρεύμα της οικονομικής σκέψης στην ΕΣΣΔ, έστω και ανολοκλήρωτα, υποστηρίζοντας την πολιτική κατεύθυνση επέκτασης των κομμουνιστικών σχέσεων παραγωγής και κατανομής, έγινε το επίκεντρο της οπορτουνιστικής επίθεσης μετά από το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ το 1956.

Οι σωστές θέσεις και κατευθύνσεις του Στάλιν και των «αντι-αγοραίων» οικονομολόγων και στελεχών του ΚΚΣΕ κατάφεραν για ένα διάστημα να επικρατήσουν στην εσωκομματική διαπάλη, να βάλουν φρένο στην εφαρμογή και μέτρων πρακτικής πολιτικής που είχε προωθήσει το «αγοραίο» ρεύμα6. Δεν μπόρεσαν όμως «να οδηγήσουν στη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης θεωρητικής επεξεργασίας και αντίστοιχης πολιτικής γραμμής ικανής ν’ αντιμετωπίσει τις αγοραίες θεωρητικές θέσεις και πολιτικές επιλογές που ενισχύονταν. Σε αυτό συνέβαλαν οι ισχυρές κοινωνικές πιέσεις, αλλά και οι αντινομίες, ανεπάρκειες, ταλαντεύσεις που υπήρχαν στο αντι-αγοραίο ρεύμα […] Με την εσωκομματική διαπάλη στις αρχές της δεκαετίας του 1950 εκφράστηκε, σε ιδεολογικό και πολιτικό επίπεδο, η κοινωνική αντίσταση (κολχόζνικοι αγρότες, διευθυντικά στελέχη στην αγροτική παραγωγή και στη βιομηχανία) στην ανάγκη επέκτασης κι εμβάθυνσης των σοσιαλιστικών σχέσεων παραγωγής […]. Οι δυνάμεις αυτές εκφράστηκαν πολιτικά μέσα από τις θέσεις που υιοθετήθηκαν στις αποφάσεις του 20ού Συνεδρίου του KKΣE, που τελικά αποτέλεσε συνέδριο κυριαρχίας της δεξιάς οπορτουνιστικής παρέκκλισης. Σταδιακά υιοθετήθηκαν πολιτικές επιλογές που διεύρυναν τις εμπορευματοχρηματικές (δυνάμει καπιταλιστικές) σχέσεις, στο όνομα της διόρθωσης των αδυναμιών του Κεντρικού Σχεδιασμού και της διεύθυνσης των σοσιαλιστικών παραγωγικών μονάδων. Για τα προβλήματα που ανέκυπταν στην οικονομία, χρησιμοποιήθηκαν ως λύσεις τρόποι και μέσα που ανήκαν στο παρελθόν […] Mε τις αγοραίες μεταρρυθμίσεις, με την απόσπαση της σοσιαλιστικής παραγωγικής μονάδας από τον Κεντρικό Σχεδιασμό, αποδυναμώθηκε ο σοσιαλιστικός χαρακτήρας της ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής. Παραβιάστηκε η κατανομή “ανάλογα με την εργασία”»7.

Με πρόσχημα τη λεγόμενη «προσωπολατρία» επιχειρήθηκε η συκοφάντηση του ρόλου του Ι. Β. Στάλιν ως ηγέτη του ΚΚ (μπ) της ΕΣΣΔ. Βεβαίως, στόχος αυτής της επίθεσης δεν ήταν το πρόσωπο, αλλά οι πολιτικές επιλογές στις οποίες πρωτοστάτησε και ηγήθηκε ο Ι. Β. Στάλιν. Η σκουριά της οπορτουνιστικής αντίληψης και πρακτικής, που υπονόμευσε από τα μέσα την πορεία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης και οδήγησε στις αντεπαναστατικές ανατροπές του 1989-1991, έμοιαζε για δεκαετίες να καλύπτει τα πάντα. Το καθάρισμα αυτής της παλιάς σκουριάς της Ιστορίας είναι έργο μακρόχρονο κι επίπονο.

Δε φτάνει άλλωστε η αναγνώριση του Στάλιν και της συμβολής του, ούτε η αντιπαράθεση με τον αντισταλινισμό, παρόλο που και αυτά αποτελούν αδήριτη αναγκαιότητα. Χρειάζεται η εξαγωγή ολοκληρωμένων συμπερασμάτων από την πορεία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης στην ΕΣΣΔ για τον εμπλουτισμό της αντίληψης για το σοσιαλισμό-κομμουνισμό. Σε αυτήν την κατεύθυνση προσπαθεί να συμβάλλει το ΚΚΕ, σκύβοντας θαρρετά και αντλώντας διδάγματα από τη θετική και αρνητική πείρα της σοσιαλιστικής οικοδόμησης και του παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος, προχωρώντας πιο αποφασιστικά με τον επαναστατικό, κριτικό και αυτοκριτικό, βηματισμό. Τα τελευταία συνέδρια του ΚΚΕ βάθυναν παραπέρα τα συμπεράσματα από τη σοσιαλιστική οικοδόμηση κι εμπλούτισαν την προγραμματική μας αντίληψη για το σοσιαλισμό, ενισχύοντας την επαναστατική στρατηγική του Κόμματός μας με τη διαμόρφωση του νέου του Προγράμματος.