Το 18ο Συνέδριο του ΚΚΕ έχει αποφασίσει τη διεξαγωγή Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης για την αποτίμηση της κομματικής ιστορίας στην περίοδο 1949-1968. Ως συμβολή στη διαδικασία διεξαγωγής της Συνδιάσκεψης του ΚΚΕ, κυκλοφορούν από τη Σύγχρονη Εποχή δυο νέες εκδόσεις: «Η 3η Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ, 10 -14 Οκτώβρη 1950» και η «Η 6η Πλατιά Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, 11-12 Μάρτη 1956».

Υπενθυμίζουμε ότι με αφορμή τα 90 χρόνια ΚΚΕ έχουν ήδη εκδοθεί ανάλογα υλικά, όπως τα πρακτικά της 12ης Ολομέλειας της ΚΕ του ΚΚΕ το 1968, καθώς και τα προγραμματικά κείμενα (σχέδια προς συζήτηση και αποφάσεις) του Κόμματος στην έκδοση με τίτλο «ΚΚΕ, Προγραμματικά Ντοκουμέντα».

Μέσα από τη μελέτη των υλικών που περιλαμβάνονται στις δυο εκδόσεις αναδεικνύεται η διαπάλη στο ΚΚΕ σε σχέση με ζητήματα στρατηγικής.

Και οι δύο αυτές εκδόσεις αποτελούν αναπαραγωγή των σχετικών ντοκουμέντων, όπως φυλάσσονται στο Αρχείο της ΚΕ του ΚΚΕ, σε σχέση μάλιστα με το πρωτότυπο υλικό έχει γίνει ελάχιστη ορθογραφική επιμέλεια.

Και στις δύο εκδόσεις υπάρχει εισαγωγή του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, όπου επιχειρείται η ανάδειξη του ιστορικού πλαισίου διεξαγωγής των δύο σωμάτων.

Η 3η Συνδιάσκεψη πραγματοποιήθηκε μετά από απόφαση της 7ης Ολομέλειας της ΚΕ του ΚΚΕ το Μάη του 1950. Οι εργασίες της 3ης Συνδιάσκεψης έγιναν στη Ρουμανία. Η Συνδιάσκεψη πραγματοποιήθηκε έναν περίπου χρόνο μετά την ήττα του ΔΣΕ και σε συνθήκες που οι δυνάμεις του ΚΚΕ στην Ελλάδα δρούσαν σε συνθήκες παρανομίας, διώξεων και εκτελέσεων. Οι περισσότεροι αντιπρόσωποι στη Συνδιάσκεψη ήταν από τις κομματικές οργανώσεις των πολιτικών προσφύγων, ενώ πήραν μέρος και αντιπρόσωποι από τις ανταρτοομάδες που δρούσαν σε Θράκη, Ανατολική και Κεντρική Μακεδονία.

Τα θέματα της Συνδιάσκεψης ήταν τα εξής: 1) Δέκα χρόνια αγώνων, διδάγματα, συμπεράσματα, καθήκοντα. 2) Η κατάσταση και τα προβλήματα των πολιτικών προσφύγων στις Λαϊκές Δημοκρατίες. 3) Οργανωτικά ζητήματα.

Η Συνδιάσκεψη υπερασπίστηκε την αναγκαιότητα της τρίχρονη ένοπλης πάλης του ΔΣΕ. Για την προηγουμένη του ΔΣΕ περίοδο η Εισήγηση και η Απόφαση της Συνδιάσκεψης εκτιμούσαν ότι το 1941-1944 υπήρξε «ήττα της λαϊκής επανάστασης στην Ελλάδα», χωρίς να επιχειρείται ανάλογη κριτική στον προσδιορισμό του χαρακτήρα της εξουσίας, στην εκτίμηση του συσχετισμού δυνάμεων στο ΕΑΜ και τις σχέσεις του ΕΑΜ με εγχώριες αστικές δυνάμεις και τον εγγλέζικο ιμπεριαλισμό, στην έλλειψη προσανατολισμού για κατάκτηση της εξουσίας στην Αθήνα, δηλαδή χωρίς να γίνεται μια διεξοδική κριτική προσέγγιση στη στρατηγική.

Στη Συνδιάσκεψη έγινε προσπάθεια να απαντηθεί το ερώτημα, που συχνά απασχολεί μέχρι και σήμερα, το αν θα μπορούσε να νικήσει ο ΔΣΕ. Η απάντηση έχει σημασία, στο βαθμό που αναζητούνται υποκειμενικές αδυναμίες και λάθη που επέδρασαν στο συσχετισμό δυνάμεων. Η αναγκαιότητα ενός αγώνα δεν κρίνεται από την επιτυχή ή μη κατάληξή του. Στην Εισαγωγή του βιβλίου επισημαίνεται: «Η τακτική του ΚΚΕ, που είχε τη σύμφωνη γνώμη και ηγετών του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος, να αναπτυχθεί παράλληλα με την ειρηνική και η ένοπλη πάλη ως μέσο πίεσης για τη διαμόρφωση συνθηκών ομαλής δημοκρατικής πορείας και ανάλογα με τις εξελίξεις, είναι η αιτία των καθυστερήσεων και των ταλαντεύσεων»1.

Μέσα από την ανάγνωση των πρακτικών της Συνδιάσκεψης αναδεικνύεται το γεγονός της καθυστέρησης στη γενίκευση της ένοπλης πάλης, πράγμα που είχε ως αποτέλεσμα να μη ριχτούν στη μάχη χιλιάδες εργάτες, αλλά και να μην αποδιοργανωθεί μεγάλο μέρος του αστικού στρατού, ο οποίος είχε στις γραμμές του χιλιάδες ΕΠΟΝίτες. Αυτή η καθυστέρηση και η έλλειψη αποφασιστικότητας στην έναρξη έφερε ως αποτέλεσμα να διεξαχθεί η ένοπλη πάλη με χειρότερο συσχετισμό δυνάμεων.

Η βαθιά όξυνση της ταξικής πάλης, που οδήγησε στην ένοπλη μορφή της, συνταίριαζε με την πολιτική επιλογή του ΚΚΕ, με την οποία συμφώνησε και το Συμβούλιο του ΕΑΜ, για αποχή από τις εκλογές του 1946. Λάθος δεν ήταν η αποχή, αλλά οι ταλαντεύσεις που εκδηλώθηκαν μέχρι τη γενίκευση της ένοπλης πάλης.

Μέσα από την ανάγνωση των υλικών της συνδιάσκεψης αναδεικνύεται με πιο σαφή τρόπο και η τοποθέτηση σε διάφορα ζητήματα, όπως για παράδειγμα για το «πισώπλατο χτύπημα του Τίτο», θέση που χρησιμοποιήθηκε από το οπρτουνιστικό ρεύμα στο Κόμμα και στο ΚΚΣΕ για να κατηγορηθεί ο Ν. Ζαχαριάδης ότι επιχείρησε να φορτώσει στον Τίτο τις ευθύνες της ηγεσίας του ΚΚΕ. Η εισήγηση στην 3η Συνδιάσκεψη αναφέρει: «Εμείς λέμε ότι χάσαμε την ευκαιρία στα 1946-1947, οπότε θα μπορούσαμε να εξουδετερώσουμε βασικά την προδοσία του Τίτο στα 1948-1949. Αυτό είναι καθαρό, καθαρότατο»2.

Η Συνδιάσκεψη έκανε προσπάθεια να αναλύσει το φαινόμενο του οπορτουνισμού, να αναδείξει την εργατική αριστοκρατία ως το κοινωνικό στήριγμα του ρεφορμισμού και του οπορτουνισμού στο εργατικό κίνημα κι επεσήμανε την ανάγκη πάλης ενάντια στον οπορτουνισμό και στις γραμμές του ΚΚ. Τα συμπεράσματα αυτής της πάλης με τον οπορτουνισμό έχουν διαχρονική σημασία, αφού οι οπορτουνιστικές (και αστικές) θέσεις αυτής της περιόδου συμπίπτουν με ανάλογες σημερινές. Καλλιεργούν την υποταγή της ταξικής πάλης στην αστική νομιμότητα, την καταδίκη της ένοπλης αναμέτρησης της περιόδου 1946-1949, οι συνθήκες της οποίας διαμορφώθηκαν από την επιθετικότητα της εγχώριας αντίδρασης και του αγγλοαμερικανικού ιμπεριαλισμού. Στην εισαγωγή του ΠΓ γίνεται η εξής εκτίμηση:

«Η 3η Συνδιάσκεψη, παρά το γεγονός ότι εκτίμησε σωστά το ρόλο του εγγλέζικου ιμπεριαλισμού και τη στάση της ηγεσίας του ΚΚΕ το διάστημα 1941-1945 απέναντι στην εγγλέζικη πολιτική, συνέχιζε να μην αναγνωρίζει το δίκιο του Αρη Βελουχιώτη, για τις συμφωνίες του Λιβάνου, της Καζέρτας αλλά και της Βάρκιζας, καθώς και για την ανάγκη συνέχισης του ένοπλου αγώνα. Ενώ σωστά βεβαίως καταδίκαζε την απειθαρχία του Αρη.

Η Απόφαση υπερτιμούσε τις αγωνιστικές διαθέσεις και το επίπεδο πολιτικής οργάνωσης των μαζών μαζί με τον κίνδυνο να εμπλακεί η Ελλάδα σε πόλεμο ενάντια στις χώρες της Λαϊκής Εξουσίας και της Σοβιετικής Ενωσης»3.

Σωστά υιοθετούσε κατευθύνσεις ιδεολογικής ενίσχυσης και οργανωτικής ανασύνταξης του Κόμματος, ιδιαίτερα για τις συνθήκες της παράνομης δράσης του στην Ελλάδα και διατύπωνε κριτήρια για τη δράση και ανάδειξη των στελεχών του Κόμματος.

Η Συνδιάσκεψη επισήμαινε την ανάγκη «κεντρικής ανώτατης πολιτικής έκφρασης της οργάνωσης και της πάλης του Λαού … διαμόρφωση πανελλαδικού παλλαϊκού μετώπου ή συνασπισμού όλων των λαϊκών προοδευτικών και δημοκρατικών δυνάμεων»4.

Σωστά επικύρωσε και βάθυνε την κριτική της στις οπορτουνιστικές πλατφόρμες που επί της ουσίας καταδίκαζαν το ΔΣΕ και υποστήριζαν ότι ήταν δυνατή η «δημοκρατική εξέλιξη» μετά την αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων. Σωστά καταδίκασε την πλατφόρμα του Δ. Παρτσαλίδη, ενώ έκανε κριτική και σε άλλα μέλη της ΚΕ ευάλωτα στις οπορτουνιστικές πιέσεις.

Ομως η Συνδιάσκεψη λαθεμένα αντιμετώπισε ορισμένους ηγέτες του οπορτουνισμού ως χαφιέδες και πράκτορες του ταξικού εχθρού, παρασυρμένη από το γεγονός ότι σε αυτή την περίοδο της οξύτατης ταξικής πάλης, υπήρξε έντονη δράση κρατικών - παρακρατικών και μυστικών υπηρεσιών με στόχο την εξόντωση των κομμουνιστών, αλλά και τη μετάλλαξη του ΚΚΕ.

Στη συντριπτική πλειοψηφία τους το ΠΓ και η ΚΕ αντέκρουσαν τις οπορτουνιστικές πιέσεις, με αποτέλεσμα να ψηφιστούν ομόφωνα οι αποφάσεις της 3ης Συνδιάσκεψης, τις οποίες υπερψήφισε και ο Δ. Παρτσαλίδης, χωρίς ουσιαστικά να τις ενστερνιστεί, όπως προκύπτει και από τις μετέπειτα ενέργειές του.

Δεύτερο θέμα της Συνδιάσκεψης αποτέλεσαν ζητήματα που αφορούσαν τη ζωή των πολιτικών προσφύγων στις Λαϊκές Δημοκρατίες και την ΕΣΣΔ, τη δράση του Κόμματος σε αυτές τις χώρες. Αυτό το τμήμα των ντοκουμέντων δημοσιεύεται για πρώτη φορά. Η καταγραφή της εγκατάστασης των περίπου 50.000 πολιτικών προσφύγων, όπως γίνεται στην εισήγηση αλλά και στις τοποθετήσεις, αποτελεί και μια άμεση ιστορική πηγή γι’ αυτή τη σελίδα της ιστορίας του Κόμματος. Ταυτόχρονα αποτυπώνει τα πρώτα χρόνια της εργατικής εξουσίας σε χώρες υποδοχής των πολιτικών προσφύγων, αλλά και την προσπάθεια του Κόμματος για τη συνειδητή συμβολή των πολιτικών προσφύγων στη σοσιαλιστική οικοδόμηση.

Η 6η Πλατιά Ολομέλεια πραγματοποιήθηκε στις 11-12 Μάρτη 1956 στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας και αποτέλεσε στροφή δεξιάς οπορτουνιστικής παρέκκλισης στην ιστορία του ΚΚΕ. Συγκλήθηκε με πρωτοβουλία της Επιτροπής των 6 Κομμουνιστικών Κομμάτων των σοσιαλιστικών κρατών (ΕΣΣΔ, Βουλγαρία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Πολωνία, Τσεχοσλοβακία) που φιλοξενούσαν τους Ελληνες πολιτικούς πρόσφυγες. Η Επιτροπή συγκροτήθηκε στη διάρκεια του 20ού Συνεδρίου του ΚΚΣΕ (14-26 Φλεβάρη 1956).

Ως βασικό θέμα της Ολομέλειας ορίστηκε η παρουσίαση από την επιτροπή του πορίσματός της σε σχέση με εκθέσεις στελεχών του ΚΚΕ που είχαν σταλθεί στα συγκεκριμένα κόμματα, με καταγγελίες για ανώμαλο εσωκομματικό καθεστώς στη λειτουργία του ΚΚΕ με ευθύνη της καθοδήγησής του και προσωπικά του ΓΓ της ΚΕ, Νίκου Ζαχαριάδη. Στην ημερήσια διάταξη της Ολομέλειας περιλαμβάνονταν τα εξής θέματα: 1) Ανακοίνωση του Προέδρου της Διεθνούς Επιτροπής των αδελφών Κομμουνιστικών Κομμάτων. 2) Σύγκληση του 8ου Συνεδρίου του Κόμματος. 3) Εκλογή προσωρινού Γραφείου της Κεντρικής Επιτροπής.

Πριν από τη σύγκληση της Ολομέλειας είχαν προηγηθεί συναντήσεις της Επιτροπής με στελέχη της καθοδήγησης του ΚΚΕ και πρώτ’ απ’ όλα με το Ν. Ζαχαριάδη κατά τη διάρκεια της διεξαγωγής του 20ού Συνεδρίου.

Σύμφωνα με απόφαση της Επιτροπής, στην Ολομέλεια κλήθηκαν να πάρουν μέρος όλα τα τακτικά και αναπληρωματικά μέλη της ΚΕ που είχαν εκλεγεί στο 7ο Συνέδριο (1945) και την 3η Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ (1950). Ετσι στην Ολομέλεια συμμετείχαν στελέχη του Κόμματος που είχαν καθαιρεθεί από την ΚΕ, καθώς και στελέχη που είχαν διαγραφεί από μέλη του Κόμματος. Στην Ολομέλεια δε συμμετείχε ο Ν. Ζαχαριάδης, ο οποίος αρνήθηκε να προσέλθει, ενώ δεν προσκλήθηκε να συμμετάσχει ο Μ. Βαφειάδης.

Την εισήγηση στο 1ο θέμα έκανε ο Γκεόργκε Γκεοργκίου Ντεζ, ΓΓ της ΚΕ του Εργατικού Κόμματος Ρουμανίας, Πρόεδρος της Επιτροπής των αδελφών Κομμάτων.

Η Ολομέλεια κατέληξε στις εξής αποφάσεις σχετικά με το πρώτο θέμα:

Την καθαίρεση του Ν. Ζαχαριάδη από ΓΓ της ΚΕ και από μέλος του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ. Την καθαίρεση του Β. Μπαρτζιώτα από μέλος του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ και από τη θέση του Γραμματέα της ΚΕ.

Αποκατέστησε στα δικαιώματά τους το Δ. Παρτσαλίδη ως μέλος του ΚΚΕ και μέλος της ΚΕ, ο οποίος το 1952 είχε διαγραφεί από μέλος του ΚΚΕ, καθώς και άλλα μέλη της ΚΕ που είχαν καθαιρεθεί και διαγραφεί από το Κόμμα.

Η 6η Ολομέλεια εξέλεξε επταμελές Γραφείο της ΚΕ, στο οποίο συμμετείχαν οι εξής: Απόστολος Γκρόζος (προεδρεύων), Κώστας Κολιγιάννης (στην ουσία ασκούσε καθήκοντα Γραμματέα), Σταύρος Κασιμάτης, Παναγιώτης Υφαντής, Λεωνίδας Στρίγκος, Κώστας Θέος και Πέτρος Ρούσσος.

Η 6η Ολομέλεια αποφάσισε να συγκληθεί το 8ο Συνέδριο του ΚΚΕ, χωρίς όμως να το προσδιορίσει χρονικά. Επίσης, ακύρωσε τις αποφάσεις της προηγούμενης 5ης Ολομέλειας (Δεκέμβρης 1955) για τα γεγονότα της Τασκένδης, που τα μέλη της ΚΕ τις είχαν ψηφίσει ομόφωνα, με εξαίρεση τον Κ. Κολιγιάννη.

Η Εισαγωγή του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ σε αυτή την έκδοση αναδεικνύει ότι η οπορτουνιστική στροφή της 6ης Ολομέλειας του 1956, με την παρέμβαση των 6 ΚΚ στηρίχθηκε σε εσωκομματικές οπορτουνιστικές δυνάμεις -ιδιαίτερα στην ΚΕ της Τασκένδης- τις οποίες η ηγεσία του Κόμματος επιχείρησε ν’ αντιμετωπίσει. Το οπορτουνιστικό ρεύμα μέσα στο Κόμμα αξιοποίησε προβλήματα και αντιφάσεις της προηγούμενης περιόδου, όπως γίνεται αντιληπτό και από τα πρακτικά της συζήτησης στην 6η Πλατιά Ολομέλεια της ΚΕ. Τέτοιες αντιφάσεις, όπως το γεγονός ότι το Κόμμα δεν είχε διαμορφώσει Πρόγραμμα, ότι δεν ήταν ξεκάθαρος ο χαρακτήρας της τοποθέτησης απέναντι στις αστικές πολιτικές δυνάμεις του Κέντρου, αξιοποιήθηκαν και στην παρέμβαση της επιτροπής των 6 Κομμάτων, όπως επίσης και από τα στελέχη εκείνα του ΚΚΕ που συνειδητά επιδίωξαν την οπορτουνιστική προσαρμογή του Κόμματος.

Οι αποφάσεις της 3ης Συνδιάσκεψης του 1950 είχαν επικεντρώσει σε ορισμένες βασικές εκτιμήσεις για το τότε κύριο ζήτημα, την ήττα του αγώνα του ΔΣΕ. Η ομοφωνία στις αποφάσεις δε σήμαινε και εξάλειψη των οπορτουνιστικών πιέσεων. Οσο συνειδητοποιούνταν η αρνητική αλλαγή του συσχετισμού μετά την ήττα του ΔΣΕ, τόσο αναβίωνε και δυνάμωνε η συμβιβαστική οπορτουνιστική ερμηνεία της ήττας, σε περίοδο περάσματος σε καπιταλιστική σταθεροποίηση υπό καθεστώς ανελέητων διώξεων ενάντια στο ΚΚΕ. Ωστόσο, ο οπορτουνισμός κυριάρχησε στα ανώτερα καθοδηγητικά όργανα του ΚΚΕ με την παρέμβαση του ΚΚΣΕ, όταν σε αυτό επήλθε δεξιά οπορτουνιστική στροφή, με αποκορύφωμα το 20ό Συνέδριό του.

Καθ’ όλο το διάστημα μέχρι την 6η Ευρεία Ολομέλεια του ΚΚΕ (1956) και παρά τις αποφάσεις των οργάνων και των σωμάτων του ΚΚΕ, τα στελέχη του - φορείς των οπορτουνιστικών απόψεων (Παρτσαλίδης, Βαφειάδης κ.ά.) συνέχισαν την επικοινωνία τους με ηγετικά στελέχη του ΚΚΣΕ, αναμένοντας εξελίξεις σε αυτό.

Την ίδια περίοδο οξύνθηκαν τα προβλήματα -που ήδη υπήρχαν από την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και με τη λήξη του- στη γραμμή του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος και ιδιαίτερα στα ΚΚ των καπιταλιστικών χωρών. Τότε υιοθετήθηκαν από ΚΚ της Δύσης θέσεις για «εθνικό δρόμο» προς το σοσιαλισμό, απορρίπτοντας έτσι γενικές νομοτέλειες της σοσιαλιστικής επανάστασης.

Στη διαπάλη στο Κόμμα συνέβαλαν και οι εξελίξεις στην Ελλάδα, τα προβλήματα που υπήρχαν στην οικοδόμηση και καθοδήγηση παράνομων κομματικών οργανώσεων, τα χτυπήματα του αντιπάλου στις κομματικές οργανώσεις κ.ά.

Στο έδαφος της πολιτικής γραμμής της ενότητας των δημοκρατικών και πατριωτικών δυνάμεων και της συμμαχίας των κομμουνιστών με σοσιαλδημοκρατικές δυνάμεις στο πλαίσιο της ΕΔΑ, αντικειμενικά ενισχύθηκαν και οι πιέσεις για οπορτουνιστική προσαρμογή του ΚΚΕ.

Παρόλο που πολλές ομιλίες στην 6η Ολομέλεια της ΚΕ επισημαίνουν την έλλειψη προγράμματος, αυτό που αναδεικνύεται και από αυτές είναι η έλλειψη σαφούς στόχου στο ζήτημα της επαναστατικής εργατικής εξουσίας.

Ο Ν. Ζαχαριάδης συνέβαλε και πρωτοστάτησε σε στρατηγικού χαρακτήρα τοποθετήσεις, όπως αυτή που πραγματοποιήθηκε στα κατά την 5η Ολομέλεια του 1949, όταν στο κλείσιμό του έθεσε ως εξής το ζήτημα: «Σήμερα η λαϊκή επανάσταση στην Ελλάδα, ξεκαθαρίζοντας όλα τα τσιφλικάδικα υπολείμματα και απαλλάσσοντας απ’ την ξένη αποικιακή εξάρτηση, θα προχωρήσει, με την ολοκληρωτική επικράτησή της σ’ όλη τη χώρα, στις μεταβολές και αλλαγές εκείνες που θα καθορίσουν την πορεία μας προς το σοσιαλισμό, έτσι, βασικά όπως καθορίζονται στο εαμικό πρόγραμμα της Λαϊκής Δημοκρατίας. Δηλαδή σαν αποτέλεσμα της νίκης της λαϊκής επανάστασης στην Ελλάδα τώρα δεν θάχουμε ένα ξεχωριστό στάδιο ανάπτυξης για την ολοκλήρωση του αστικοδημοκρατικού μετασχηματισμού της χώρας, μα αδιάσπαστη συνέχεια, λιγότερο ή περισσότερο γοργό πέρασμα στη σοσιαλιστική επανάσταση»5.

Η θέση αυτή, αν και δεν αποφασίστηκε από κανένα κομματικό όργανο ως στρατηγική του Κόμματος, αν και δεν προηγήθηκε καμία εσωκομματική συζήτηση γι’ αυτή την αλλαγή, επαναλήφθηκε σε διάφορα κομματικά κείμενα.

Στην 4η Ολομέλεια του 1953 συζητήθηκε σχέδιο Προγράμματος που είχε επεξεργαστεί η Επιτροπή Προγράμματος, χωρίς να εκφραστεί κάποια διαφωνία στη στρατηγική κατεύθυνση που έθετε. Το σχέδιο Προγράμματος έθετε ζήτημα αλλαγής της στρατηγικής του ΚΚΕ - έθετε ζήτημα αλλαγής του χαρακτήρα της επανάστασης στην Ελλάδα: «στο χαρακτήρα της επανάστασης περνάμε το αστικοδημοκρατικό στάδιο και καθορίζουμε την επερχόμενη επαναστατική αλλαγή στο τόπο μας σαν λαϊκοδημοκρατική- σοσιαλιστική»6. Η αλλαγή όμως αυτή τεκμηριωνόταν με βάση την αλλαγή στον ταξικό συσχετισμό και στο διεθνή συσχετισμό δύναμης και όχι με κριτήριο το χαρακτήρα της εποχής.

Το σχέδιο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Νέος Κόσμος», όργανο της ΚΕ του ΚΚΕ, στο 3ο τεύχος, το Μάρτη του 1954, ενώ τέθηκε σε εσωκομματική και δημόσια συζήτηση. Στο περιοδικό «Νέος Κόσμος» δημοσιεύτηκαν 13 σχετικά κείμενα.

Το σχέδιο δόθηκε στην καθοδήγηση του ΚΚΣΕ για γνώμη. Το Προεδρείο της ΚΕ του ΚΚΣΕ έκανε τις εξής βασικές παρατηρήσεις: «…το σχέδιο Προγράμματος τρέχει μπροστά, βάζει το σύνθημα της σοσιαλιστικής επανάστασης και της δικτατορίας του προλεταριάτου, αντί να συσπειρώνει όλες τις προοδευτικές δυνάμεις της χώρας στην πάλη ενάντια στην ντόπια αντίδραση και τους ξένους ιμπεριαλιστές, για τη δημοκρατική Ελλάδα […] Πρέπει να βάλει: αστικοδημοκρατική επανάσταση […] Αν πάμε για σοσιαλιστική επανάσταση τότε η Κυβέρνηση του πατριωτικού μετώπου δεν γίνεται πιστευτή […] Ολοκληρωτικά το τμήμα του Προγράμματος για τη Λ.Δ. είναι λαθεμένο»7. Τελικά με απόφαση της ΚΕ του ΚΚΕ, στις 22 Νοέμβρη 1954, το Σχέδιο Προγράμματος αποσύρθηκε.

Με δεδομένες αυτές τις ελλείψεις και αντιφάσεις στη στρατηγική του αντίληψη, το ΚΚΕ πορεύτηκε και το 1955, χρονιά που έκλεισε με την εκδήλωση της φραξιονιστικής δράσης στην ΚΟ Τασκένδης και τα αντίστοιχα γεγονότα. Για αυτά τα γεγονότα συζήτησε και πήρε αποφάσεις η 5η Ολομέλεια της ΚΕ το Δεκέμβρη 1955. Συγκεκριμένα καταδίκασε τη φραξιονιστική δράση που εκδηλώθηκε στην ΚΟ Τασκένδης, αλλά και τα βίαια επεισόδια που εκδηλώθηκαν στην Τασκένδη μεταξύ των υποστηρικτών της φράξιας και των υποστηρικτών της ΚΕ του ΚΚΕ, από όποια πλευρά και αν προέρχονταν. Ωστόσο, η έκθεση με ημερομηνία 17 Γενάρη 1956, που διαμόρφωσε η επιτροπή που συγκροτήθηκε από την ΚΕ του ΚΚΣΕ για τα γεγονότα της ΚΟ Τασκένδης, επέρριψε τις ευθύνες για τα γεγονότα στην καθοδήγηση της ΚΕ του ΚΚΕ και στην αντιπροσωπεία της ΚΕ στην ΚΟ Τασκένδης και όχι στη φραξιονιστική ομάδα:

«Για τις ταραχές στην κοινότητα των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στην Τασκένδη και για την ανώμαλη κατάσταση που δημιουργήθηκε στην Κομματική Οργάνωση της Τασκένδης του ΚΚΕ ευθύνονται κυρίως οι αντιπρόσωποι της ΚΕ του ΚΚΕ και προσωπικά ο σ. Ζαχαριάδης, οι οποίοι με τις λανθασμένες ενέργειές τους και τη μεροληπτική τους στάση διέσπασαν την κομματική οργάνωση του ΚΚΕ σε δύο εχθρικές ομάδες»8.

Για την εξέλιξη των γεγονότων στην Τασκένδη υπάρχει κατατοπιστική αναφορά στην εισαγωγή του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, στην έκδοση.

Στην περιορισμένη έκταση αυτής της βιβλιοπαρουσίασης παραθέτουμε το παρακάτω απόσπασμα από επιστολή της φραξιονιστικής ομάδας προς το Γραφείο Πληροφοριών Εργατικών και Κομμουνιστικών Κομμάτων, το Γενάρη του 1956, ως χαρακτηριστικό της διαπάλης στα ζητήματα στρατηγικής:

«Προβάλλεται το ερώτημα, αν έπρεπε να κάνουμε το δεύτερο ένοπλο αγώνα ή να προσπαθήσουμε άλλον μακρύτερο “ειρηνικό” δρόμο […] απαιτούνταν μια λίγο-πολύ μακρόχρονη περίοδος για την ανασύνταξη των επαναστατικών δυνάμεων […] Και ύστερα απ’ το 1949 η καθοδήγηση του ΚΚΕ εξακολουθεί να επιμένη στην εσφαλμένη διατύπωση του χαρακτήρα της επανάστασης στην Ελλάδα σαν σοσιαλιστικής και να μην έχει μίνιμουμ πρόγραμμα, πράγμα που φρενάρει, δεσμεύει την συσπείρωση και κινητοποίηση των λαϊκών επαναστατικών δυνάμεων στην Ελλάδα»9.

Η κρισιμότητα των αποφάσεων της 6ης Ολομέλειας του 1956 και η επίδρασή τους στη φυσιογνωμία του ΚΚΕ, το γεγονός ότι σηματοδότησε δεξιά οπορτουνιστική στροφή γίνεται κατανοητή και με την παρακολούθηση των μετέπειτα εξελίξεων, όπως: τη διάλυση των κομματικών οργανώσεων και τη διάχυση των κομματικών μελών μέσα στην ΕΔΑ που αποφάσισε η 8η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ το 1958, καθώς και το Πρόγραμμα που διαμόρφωσε το 8ο Συνέδριο, όπου επανήλθε το αστικοδημοκρατικό στάδιο στη στρατηγική του Κόμματος, εντάσσοντας στις κινητήριες δυνάμεις αυτού του σταδίου και τμήμα της αστικής τάξης, τη λεγόμενη «εθνική αστική τάξη».

Μέσα από διαδικασίες για τη διεξαγωγή Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης θα υπάρξει και η συνολική αποτίμηση του Νίκου Ζαχαριάδη ως ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ.