Βιβλιοπαρουσίαση


ΚΟΜΕΠ

Ο “ΜΑΥΡΟΣ”. ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ»
(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ)

 

«Εντύπωση έκανε στον ξένο ότι η γυναίκα του και τα παιδιά του
φώναζαν πάντα τον Μαρξ “Μαύρο”, λες και δεν είχε άλλο όνομα.
Και αυτό, γιατί τα μαλλιά του ήταν μαύρα, πίσσα, ενώ τα γένια του,
όχι όμως και το μουστάκι, είχαν αρχίσει ν’ ασπρίζουν κιόλας.»

Άουγκουστ Μπέμπελ

 

Η έκδοση της Συλλογής αυτής γίνεται στο πλαίσιο της συνολικότερης εκδοτικής δραστηριότητας της Σύγχρονης Εποχής με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από τη γέννηση του ιδρυτή του επιστημονικού σοσιαλισμού και κορυφαίου επαναστάτη θεωρητικού, Καρλ Μαρξ. Η Συλλογή περιλαμβάνει μοναδικά κείμενα αναμνήσεων και προσωπικών αφηγήσεων για τον Μαρξ, τα οποία προέρχονται από στενούς φίλους και συνεργάτες του, καθώς και από μέλη της οικογένειάς του, από τους ανθρώπους εκείνους δηλαδή που έζησαν και δούλεψαν κοντά του καθ’ όλη τη διάρκεια της πολυκύμαντης ζωής του. Πιο συγκεκριμένα, περιέχονται κείμενα των Φρ. Ένγκελς, Β. Λίμπκνεχτ, Φρ. Λέσνερ, Φρ. Ά. Ζόργκε, Π. Λαφάργκ, όπως επίσης και της συζύγου του Τζένι Μαρξ, της κόρης του Ελεονόρα και του εγγονού του Εντγκάρ Λονγκέ.

Μέσα από τα κείμενα αυτά ο αναγνώστης θα γνωρίσει από κοντά πλευρές του απαράμιλλου θεωρητικού και πολιτικού έργου, αλλά και των δύσκολων συνθηκών ζωής του Μαρξ. Θα γνωρίσει επίσης πλευρές του χαρακτήρα του· την ακούραστη δύναμη, το πηγαίο χιούμορ και, πάνω απ’ όλα, την αδάμαστη θέληση και το σθένος του φλογερού επαναστάτη που άνοιξε το δρόμο στο προλεταριάτο και θεμελίωσε σε επιστημονικές βάσεις την πάλη του για το σοσιαλισμό-κομμουνισμό.

Η πρώτη έκδοση του βιβλίου αυτού είχε γίνει από τη Σύγχρονη Εποχή το 1985. Το υλικό για το βιβλίο αντλήθηκε από τη γερμανική συλλογή Ο «Μαύρος» και ο «Στρατηγός». Αναμνήσεις για τον Μαρξ και τον Ένγκελς, που είχε επιμεληθεί το Ινστιτούτο Μαρξισμού-Λενινισμού του Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος Γερμανίας (ΕΣΚΓ). Για την ελληνική έκδοση μεταφράστηκε, με ορισμένες περικοπές, ένα μεγάλος μέρος των κειμένων που περιλαμβάνονταν στη γερμανική συλλογή. Στην παρούσα επιμελημένη νέα έκδοση «Του “Μαύρου”» έχουν γίνει ορισμένες βελτιώσεις και προσθήκες, ενώ συμπεριλήφθηκε και το άρθρο του Β. Ι. Λένιν «Τα ιστορικά πεπρωμένα της διδασκαλίας του Καρλ Μαρξ»1. Στο σύντομο αυτό κείμενο, που γράφτηκε το 1913 στην 30ή επέτειο του θανάτου του Μαρξ, ο Λένιν συμπυκνώνει με ξεχωριστό τρόπο τη σημασία και τον επαναστατικό χαρακτήρα του έργου του Μαρξ, τονίζοντας πως «το κύριο στη διδασκαλία του Μαρξ είναι ότι φώτισε τον κοσμοϊστορικό ρόλο του προλεταριάτου σα δημιουργού της σοσιαλιστικής κοινωνίας». Ο Λένιν αναδεικνύει ότι μετά από τον Μαρξ ολόκληρη η πορεία των ιστορικών γεγονότων σε όλο τον πλανήτη επιβεβαιώνει το μαρξισμό και ότι η ιστορική εποχή του ιμπεριαλισμού, του μονοπωλιακού καπιταλισμού, ανοίγει μια εποχή «για τις πιο μεγάλες παγκόσμιες θύελλες» η οποία θα φέρει το θρίαμβο του προλεταριάτου.

 

Ο ΜΑΡΞ, ΘΕΜΕΛΙΩΤΗΣ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ

Ο Μαρξ δεν ήταν απλά ένας «στοχαστής», όπως συχνά τον παρουσιάζουν με αφορμή και τη φετινή επέτειο διάφοροι αστοί και οπορτουνιστές, αντιμετωπίζοντας επί της ουσίας την οικονομική και πολιτική θεωρία του ως ένα άκακο, βολικό για την αστική τάξη, εικόνισμα, απλά ως μια μέθοδο ανάλυσης των εξελίξεων, χωρίς ταξικό πρόσημο. Ο Κ. Μαρξ ήταν πάνω απ’ όλα ένας μεγάλος επαναστάτης, και στο στόχο της επαναστατικής αλλαγής της κοινωνίας αφιέρωσε όλη τη ζωή του, όλο το θεωρητικό και πρακτικό του έργο. «Η διδασκαλία του Μαρξ σύνδεσε σ’ ένα αδιάρρηκτο σύνολο τη θεωρία και την πράξη της ταξικής πάλης (…) Ο Μαρξ, ακόμη και στις πιο ειρηνικές, στις “ειδυλλιακές” –θάλεγε κανείς σύμφωνα με την έκφρασή του– “άχαρες και βαλτωμένες” εποχές (…) ήξερε να διαισθάνεται την προσέγγιση της επανάστασης και να ανεβάζει το προλεταριάτο ως την επίγνωση των προοδευτικών, επαναστατικών καθηκόντων του.»2

Όπως γράφει ο σπουδαίος Γάλλος σοσιαλιστής Πολ Λαφάργκ, μέλος του Γενικού Συμβουλίου της Διεθνούς και γαμπρός του Μαρξ (παντρεύτηκε την κόρη του Λάουρα), στο κείμενο που περιλαμβάνεται στη Συλλογή: «Ο Μαρξ δεν οδηγήθηκε στις κομμουνιστικές θέσεις από λόγους συναισθηματικούς, αν και τα βάσανα των εργαζόμενων τάξεων τον συγκινούσαν βαθιά. Έφτασε στις αντιλήψεις αυτές μελετώντας την Ιστορία και την πολιτική οικονομία.» Και η μελέτη αυτή ήταν βαθιά και διεξοδική. Πέρασε ατελείωτες ώρες στις βιβλιοθήκες του Λονδίνου αναζητώντας πρωτογενείς πηγές τεκμηρίωσης για τα οικονομικά και φιλοσοφικά έργα του. Ένα απλό ξεφύλλισμα Στο Κεφάλαιο αρκεί για να αντιληφθεί κανείς τη σημασία που έδινε στο ζήτημα αυτό ο Μαρξ, αλλά και την ικανότητά του να αξιοποιεί τις αστικές πηγές ερμηνεύοντάς τες στο φως του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού. Σύμφωνα πάλι με τον Λαφάργκ: «Οι επικριτές του δεν μπόρεσαν, ούτε μία φορά, να του βρουν μια ανακρίβεια ή να του αποδείξουν πως οι ισχυρισμοί του δε στηρίζονταν σε αδιάσειστα γεγονότα.»

Ο Μαρξ δεν υπήρξε ωστόσο ένας θεωρητικός ασκητής που επιζητούσε να αξιοποιεί τις επιστημονικές γνώσεις για την ατομική του καταξίωση. Σταθερή του επιδίωξη ήταν να καταστήσει τη γνώση των νομοτελειών της εξέλιξης της αστικής κοινωνίας και της καπιταλιστικής οικονομίας όπλο στα χέρια της πρωτοπόρας κοινωνικής δύναμης της εποχής, της εργατικής τάξης, και του κινήματός της. Να βοηθήσει ώστε τα συμπεράσματα των ερευνών του να στεριώσουν το εργατικό κίνημα σε επιστημονική βάση. Όπως είχε γράψει ο ίδιος: «Το όπλο της κριτικής δεν μπορεί να αντικαταστήσει την κριτική των όπλων, η υλική δύναμη δεν μπορεί να νικηθεί παρά μόνο από την υλική δύναμη, αλλά και η θεωρία γίνεται κι αυτή δύναμη αφότου κατακτήσει τις μάζες.»3 Γι’ αυτόν το λόγο πρόβαλε σταθερά την αναγκαιότητα συνένωσης της οικονομικής και πολιτικής πάλης της εργατικής τάξης με την επαναστατική θεωρία και –παράλληλα και συνδυασμένα με το μελετητικό του έργο– αφιέρωσε ένα μεγάλο μέρος της δραστηριότητας στην οργάνωση του επαναστατικού κινήματος, ιδιαίτερα μέσα από τη δημιουργία της Διεθνούς Ένωσης των Εργατών (Α΄ Διεθνής, 1864-1876).

Τα πρώτα αυτά βήματα στην οργάνωση του επαναστατικού κόμματος της εργατικής τάξης και της διεθνούς του έκφρασης έγιναν μέσα σε συνθήκες οξύτατης ιδεολογικής διαπάλης με διάφορα ρεύματα που δρούσαν στις γραμμές του κινήματος (ρεφορμιστικά, αναρχικά κτλ.) και που το καθένα επιχειρούσε να πάρει την πρωτοκαθεδρία. Ο ρόλος του επιστημονικού κομμουνισμού ως καθοδηγητικής κοσμοθεωρίας του εργατικού κινήματος δε θεωρούνταν αυτονόητος και εδώ η παρέμβαση του Μαρξ έπαιξε τον καταλυτικό ρόλο. Η τεράστια συνεισφορά του Μαρξ συνίσταται στο ότι επεξεργάστηκε και πρόβαλε μια γραμμή αυτοτελούς πολιτικής δράσης της εργατικής τάξης, σε αντιπαράθεση και με ισχυρές ρεφορμιστικές αντιλήψεις που έθεταν την εργατική τάξη στην ουρά των ριζοσπαστών αστών της εποχής, και με τυχοδιωκτικές φωνές που αγνοούσαν τα πραγματικά καθήκοντα, τις διαθέσεις των μαζών και τον πραγματικό συσχετισμό των δυνάμεων.4 Ορισμένες πτυχές αυτής της δράσης του Μαρξ μπορεί ο αναγνώστης να παρακολουθήσει και μέσα από τις σελίδες της παρούσας έκδοσης.

 

«Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΟΥΣ ΘΑΡΡΑΛΕΟΥΣ.»
Ο ΜΑΡΞ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΡΟΦΩΝ ΤΟΥ

Η παραπάνω φράση ανήκει στην Τζένι Μαρξ και συμπυκνώνει εύστοχα το σθένος του επαναστάτη αγωνιστή που διέκρινε τον Κ. Μαρξ σε όλη την πορεία της ζωής του.

Στις σελίδες της Συλλογής παρουσιάζονται ανάγλυφα μέσα από τις διηγήσεις των μελών της οικογένειας καθώς και των συντρόφων-συνεργατών του Μαρξ οι δύσκολες και σύνθετες συνθήκες στις οποίες έζησε κι έδρασε ο μεγάλος επαναστάτης. Αναδεικνύεται όμως ταυτόχρονα κι ένα από τα πιο θεμελιακά ίσως στοιχεία που τον χαρακτήριζαν: Η ικανότητά του, στο πείσμα των δυσκολιών και των αντιξοοτήτων της ταξικής πάλης, να στέκεται αλύγιστος, να κρατάει σταθερή την πυξίδα της επαναστατικής πολιτικής, να μην υποτάσσεται στους μηχανισμούς και την ιδεολογία της αστικής τάξης.

Από τα νεανικά του χρόνια ο Μαρξ πρωτοστάτησε στις γραμμές του επαναστατικού κινήματος στη Γερμανία, με αποτέλεσμα, όπως είπε και ο Φρ. Ένγκελς στον επικήδειο5 που εκφώνησε για το στενό του φίλο στις 17 Μάρτη 1883, να γίνει «ο άνθρωπος που μισήθηκε και συκοφαντήθηκε περισσότερο απ’ οποιονδήποτε άλλον της εποχής του. Κυβερνήσεις απολυταρχικές και ρεπουμπλικανικές τον απέλαυναν». Η νομαδική αυτή ζωή, με τις αλλεπάλληλες απελάσεις και ξεσπιτώματα (Γερμανία - Γαλλία - Βέλγιο, και πάλι Γαλλία-Αγγλία), δεν μπορούσε παρά να έχει σοβαρές προσωπικές και οικογενειακές συνέπειες για τον Μαρξ, ο οποίος, εξαιτίας της επαναστατικής του δράσης, καταδικάστηκε να ζει για μεγάλες περιόδους της ζωής του σε μια πραγματική εξαθλίωση. Μέσα σε συνθήκες μεγάλης φτώχειας και προσωπικών βασάνων, ο Μαρξ με τη σύζυγό του είδαν να πεθαίνουν σε μικρή ηλικία από αρρώστιες τα 4 από τα συνολικά 7 παιδιά που απέκτησαν.

Τα πρώτα χρόνια της πολιτικής προσφυγιάς στο Λονδίνο ήταν τα πιο δύσκολα για την οικογένεια Μαρξ. Η αφήγηση της Τζένι, συζύγου και συντρόφου του Μαρξ στον αγώνα, που περιλαμβάνεται στη Συλλογή, είναι πραγματικά συγκλονιστική: «Το Πάσχα της ίδιας χρονιάς, 1852, αρρώστησε από βαριά βρογχίτιδα η μικρή φτωχή μας Φραντσίσκα. Τρεις μέρες πάλευε το καημένο παιδί με το θάνατο. Υπέφερε τόσο πολύ! Το άψυχο κορμάκι της κειτόταν στο μικρό πίσω δωματιάκι· όλοι εμείς οι άλλοι μεταφερθήκαμε στο μπροστινό και, όταν ήρθε η νύχτα, ξαπλώσαμε καταγής και μαζί μας ξάπλωσαν τα 3 ζωντανά μας παιδιά και κλαίγαμε το μικρό μας αγγελούδι, που κρύο και κατακίτρινο αναπαυόταν δίπλα μας. Ο θάνατος του αγαπημένου μας παιδιού ήρθε στην περίοδο της σκληρότερης φτώχειας μας.

(...) Μέσα στην απελπισία μου έτρεξα σ’ ένα Γάλλο πρόσφυγα που έμενε εκεί κοντά μας και που μας είχε κάποτε επισκεφτεί. Τον παρακάλεσα να μας βοηθήσει στη σκληρή εκείνη δοκιμασία. Μ’ όλη του την καρδιά μου έδωσε 2 λίρες και με αυτές πληρώσαμε το φέρετρο που τώρα αναπαύεται εν ειρήνη το φτωχό μου παιδί. Όταν ήρθε στον κόσμο, δεν είχε κούνια και για καιρό επίσης στερήθηκε και την τελευταία μικρή του φωλίτσα.»

Οι τεράστιες δυσκολίες όμως δεν έκαμψαν το ακατάβλητο πνεύμα του Μαρξ, απεναντίας τον ατσάλωσαν, τον όπλισαν με ακαταμάχητη θέληση στο ξεδίπλωμα του επαναστατικού του έργου.

 

Η ΣΤΕΝΗ ΦΙΛΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΦΡ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Οι αναμνήσεις που περιλαμβάνονται στη Συλλογή φωτίζουν κι ένα άλλο θέμα, τη σπάνια φιλία και συνεργασία που αναπτύχθηκε ανάμεσα στον Μαρξ και τον Ένγκελς. Απαντούν έτσι και σε μια ακόμα πλατιά διαδεδομένη συκοφαντία –ότι ο Φρίντριχ Ένγκελς, αχώριστος σύντροφος του Μαρξ από πολύ νωρίς και συνιδρυτής της Α΄ Διεθνούς, είχε σε μια σειρά σημαντικά ζητήματα μια διαφορετική φιλοσοφικο-θεωρητική προσέγγιση από τον Μαρξ. Στη βάση αυτής της συκοφαντίας υποστηρίζεται εδώ και πολλά χρόνια ότι η επιμέλεια των χειρογράφων του Μαρξ, που έκανε μετά από το θάνατό του ο Ένγκελς προκειμένου να εκδοθούν οι ανέκδοτοι τόμοι από Το Κεφάλαιο (Β΄ και Γ΄), είναι προβληματική και ότι τα δημοσιευμένα κείμενα περιέχουν προσθήκες ή παραλείψεις που δήθεν διαστρεβλώνουν το πραγματικό νόημα της μαρξιστικής διδασκαλίας.6

Ο Πολ Λαφάργκ γράφει χαρακτηριστικά στις αναμνήσεις του που περιλαμβάνονται στη Συλλογή: «Για τον Μαρξ ο Ένγκελς αποτελούσε ολόκληρη την κοινή γνώμη. Όταν επρόκειτο να πείσει τον Ένγκελς, να τον κάνει να συμμεριστεί μια από τις ιδέες του, δε λογάριαζε κόπους.» Αυτό βέβαια δε σημαίνει φυσικά ότι οι δύο θεμελιωτές του επιστημονικού κομμουνισμού δεν είχαν διαφορές ιδιοσυγκρασίας μεταξύ τους ή ότι δεν επικέντρωσαν και σε διαφορετικά μελετητικά αντικείμενα, στο πλαίσιο και ενός καταμερισμού εργασίας. Όπως σημειώνει όμως και ο Β. Λίμπκνεχτ στις δικές του αναμνήσεις, «οι δύο άνδρες ανήκαν ο ένας στον άλλο, αλληλοσυμπληρώνονταν, και ο καθένας ήταν ισάξιος του άλλου, και με την ένωσή τους δημιουργούσαν μια δυνατή διπλή προσωπικότητα, που η Ιστορία δεν προσφέρει άλλο παράδειγμα όμοιό της».

Ο ίδιος ο Μαρξ γράφει σε ένα από τα πολλά γράμματα που αντάλλαξε με τον Ένγκελς σχετικά με την προετοιμασία των χειρογράφων του πρώτου τόμου Του Κεφαλαίου: «Ελπίζω να είσαι ικανοποιημένος με αυτά τα 4 φύλλα. Το να είσαι εσύ μέχρι τώρα ικανοποιημένος με αυτά είναι για μένα πιο σημαντικό απ’ οτιδήποτε έχει να πει ολόκληρος ο υπόλοιπος κόσμος.»7

 

«ΜΕΛΕΤΑΤΕ! ΜΕΛΕΤΑΤΕ!»

Για όσους συνεργάστηκαν μαζί του, ο Μαρξ αποτέλεσε υπόδειγμα ευσυνείδητης και ακούραστης επιστημονικής-μελετητικής εργασίας για τους σκοπούς της προλεταριακής πάλης. Ο Β. Λίμπκνεχτ αναφέρει για τις προτροπές του Μαρξ προς τους νεότερους συντρόφους του: «Εκείνη την εποχή είχε χτιστεί το υπέροχο αναγνωστήριο του Βρετανικού Μουσείου με τους ανεξάντλητους θησαυρούς των βιβλίων του –και προς τα κει, όπου αυτός σύχναζε καθημερινά, μας παρακινούσε και μας. Μελετάτε! Μελετάτε! Αυτή ήταν η κατηγορηματική επιταγή του, που συχνά μας την φώναζε αρκετά δυνατά, αλλά που ήταν και ζωντανή στο παράδειγμά του.»

Σε ένα άλμπουμ της κόρης του Λάουρα, ο Μαρξ είχε γράψει (στο πλαίσιο ενός παιχνιδιού ερωτήσεων της εποχής) ως αγαπημένο του ρητό τη λατινική φράση: «De omnibus dubitandum» («Να αμφιβάλλεις για όλα»). Είχε συμπληρώσει επίσης στην ερώτηση: «Τι θεωρείτε ευτυχία;» την απάντηση: «Να αγωνίζεσαι», και στην ερώτηση «Τι θεωρείτε δυστυχία;» την απάντηση: «Να υποτάσσεσαι».8 Αυτό είναι το πνεύμα, η επιταγή, το δίδαγμα της ζωής και του θεωρητικού έργου του Καρλ Μαρξ: Μελέτη, αναζήτηση, κριτική σκέψη και ακατάβλητη αγωνιστική δράση που δε γνωρίζει υποχώρηση. Αυτό διδάχτηκαν και οι επόμενες γενιές των μαρξιστών επαναστατών, αυτό διδασκόμαστε και σήμερα.

Για το ΚΚΕ, στην 100χρονη ιστορική του πορεία, η γνωστή λενινιστική αρχή: «Χωρίς επαναστατική θεωρία δεν μπορεί να υπάρξει επαναστατικό κίνημα» έχει μετατραπεί σε «βίωμα», σε πυξίδα της ύπαρξης και της δράσης του. Με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ η Σύγχρονη Εποχή θα πραγματοποιήσει και επόμενες εκδόσεις, ενώ η ΚΟΜΕΠ έχει συμπεριλάβει σχετικά αφιερώματα και άρθρα στην ύλη των τελευταίων τευχών, προσπάθεια η οποία θα συνεχιστεί. Η μελέτη, η βαθύτερη γνώση και αφομοίωση του μαρξιστικού έργου είναι η μόνη έμπρακτη τιμή που αρμόζει στη φετινή επέτειο. Η μελέτη των θεμελιωτών του μαρξισμού-λενινισμού είναι σταθερά αναγκαίος όρος για την ανάπτυξη της ικανότητας της σύγχρονης επαναστατικής πάλης.

Εξάλλου, όπως τόνισε χαρακτηριστικά ο Φρίντριχ Ένγκελς στην κηδεία του στενού του φίλου: «Η επιστήμη ήταν για τον Μαρξ μια ιστορικά κινητήρια, επαναστατική δύναμη. (...) Γιατί ο Μαρξ ήταν προπάντων επαναστάτης. Ο πραγματικός σκοπός της ζωής του ήταν να βοηθήσει με έναν οποιονδήποτε τρόπο στην ανατροπή της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας και των κρατικών θεσμών που έχει δημιουργήσει, να πάρει μέρος στην απελευθέρωση του σύγχρονου προλεταριάτου, που αυτός του έδωσε για πρώτη φορά τη συνείδηση της θέσης του και των αναγκών του, τη συνείδηση των όρων της χειραφέτησής του. Ο αγώνας ήταν το στοιχείο του. Και αγωνίστηκε με πάθος, με επιμονή, με επιτυχία όσο λίγοι. (...) Το όνομά του και το έργο του θα ζήσουν στους αιώνες.»

 


ΣημειώσειςΣημειώσεις

1. Β. Ι. Λένιν, «Τα ιστορικά πεπρωμένα της διδασκαλίας του Καρλ Μαρξ», Άπαντα, τόμ. 23, σελ. 1-4, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

2. Β. Ι. Λένιν, «Πρόλογος στη ρωσική μετάφραση των γραμμάτων του Κ. Μαρξ προς τον Λ. Κούγκελμαν», Άπαντα, τόμ. 14, σελ. 390, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

3. Κ. Μαρξ, Κριτική της Εγελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου, σελ. 24, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 1978.

4. Για τη μετέπειτα αντιπαράθεση με τον Μπακούνιν και τους αναρχικούς, δες τη συλλογή κειμένων των Κ. Μαρξ και Φρ. Ένγκελς, Για τον Αναρχισμό. Η πάλη με τον μπακουνισμό την περίοδο της Α΄ Διεθνούς, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2015.

5. Περιλαμβάνεται στην παρούσα Συλλογή.

6. Μια σύγχρονη τέτοια προσπάθεια παραποίησης στην Ελλάδα έγινε με αφορμή την πρόσφατη μετάφραση του 1ου τόμου Του Κεφαλαίου από τον Θανάση Γκιούρα (2016). Στον πρόλογο της εν λόγω έκδοσης υποστηρίζεται ότι πρέπει «να εγκαταλειφθεί η απολιθωμένη άποψη ότι το δίδυμο Μαρξ και Ένγκελς ήταν μια αρραγής και αδιαφοροποίητη ενότητα δύο θεωρητικών στοχαστών [...] με την απελευθέρωση των δύο στοχαστών από τον ασφυκτικό εναγκαλισμό τον οποίο επέβαλλε μια συγκεκριμένη πολιτική νομιμοποίηση» (αναφέρονται ρητά οι πολιτικές σκοπιμότητες του Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος το 19ο αιώνα, αλλά υπονοούνται και μεταγενέστερες σκοπιμότητες της Σοβιετικής Ένωσης). Για μια επιστημονικά τεκμηριωμένη αντίληψη σχετικά με την επιμέλεια του Ένγκελς Στο Κεφάλαιο, βλ. το άρθρο της Λ. Βάσινα, «Δεύτερος τόμος “Του Κεφαλαίου”», ΚΟΜΕΠ, τεύχ. 4/2003. Βλ. επίσης το άρθρο του Γ. Μαγγανά, «Νέες περιπέτειες “Του Κεφαλαίου” στην Ελλάδα», ΚΟΜΕΠ, τεύχ. 4/2017.

7. «Ο Μαρξ στον Ένγκελς, 22 Ιούνη 1867», γερμανική έκδοση των Απάντων Μαρξ-Ένγκελς (Marx-Engels WerkeMEW), τόμ. 31, σελ. 305.

8. Οι απαντήσεις του Κ. Μαρξ στο άλμπουμ της Λάουρα γράφτηκαν το 1865 και περιλαμβάνονται στη Συλλογή. Πρόκειται για τις λεγόμενες «Εκμυστηρεύσεις» («Confessions»), που αποτελούσαν διαδεδομένο παιχνίδι κοινωνικών συναναστροφών στην Αγγλία της βικτοριανής εποχής, στο οποίο οι συμμετέχοντες καλούνταν να απαντήσουν σε μια λίστα ερωτήσεων.