Εισαγωγικό σημείωμα


ΚΟΜΕΠ

Το κείμενο που ακολουθεί έχει γραφτεί από το Γερμανό κομμουνιστή φιλόσοφο Hans Heinz Holz (1927-2011).

Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του κειμένου έγκειται στο ότι ο συγγραφέας αναπτύσσει, από μαρξιστική-λενινιστική αφετηρία, την προβληματική που αφορά τη σχέση της δράσης του υποκειμενικού παράγοντα με τις αντικειμενικές συνθήκες και τη μεταξύ τους αλληλεπίδραση. Το ζήτημα είναι σημαντικό τόσο ως προς τη δράση της επαναστατικής πρωτοπορίας σε μη επαναστατικές συνθήκες όσο και ως προς την προετοιμασία και το ρόλο της επαναστατικής πρωτοπορίας για την επιτέλεση των καθηκόντων της σε επαναστατικές συνθήκες. Από τη σκοπιά αυτή, το κείμενο αναδεικνύει την καθοριστική σημασία της φιλοσοφικά-θεωρητικά θεμελιωμένης πολιτικής πρακτικής ως προϋπόθεση για τη διατήρηση και ενίσχυση του επαναστατικού χαρακτήρα του Kομμουνιστικού Kόμματος. Με άλλα λόγια, δηλαδή, την προτεραιότητα του ιδεολογικού-θεωρητικού μετώπου στη δουλειά του Kόμματος, ως αναγκαία προϋπόθεση για την επαναστατική του δράση σε όλες τις συνθήκες.

Το κείμενο φωτίζει τις πλευρές αυτές από τη σκοπιά της ανάδειξης της ιδιαίτερης συμβολής του λενινισμού στο συνολικό θεωρητικό οικοδόμημα της μαρξιστικής-λενινιστικής κοσμοθεωρίας. Η ιδιαίτερη συμβολή του λενινισμού πρέπει να κατανοείται ως η δημιουργική ανάπτυξη του μαρξισμού στις συνθήκες του ιμπεριαλισμού, στις συνθήκες που κυοφορείται η σοσιαλιστική επανάσταση και το Kομμουνιστικό Kόμμα βρίσκεται αντιμέτωπο με τα καθήκοντα που αφορούν την καθοδήγηση του επαναστατικού εργατικού κινήματος και, στη συνέχεια, της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Η τοποθέτηση που αναπτύσσει ο Holz ως προς το ζήτημα αυτό αποτελεί μια προσπάθεια να απαντηθούν από μαρξιστικές-λενινιστικές θέσεις μια σειρά από οπορτουνιστικές τοποθετήσεις, που επιχειρούν να διαχωρίσουν τη θεωρητική συμβολή του Λένιν από τις παρακαταθήκες και το έργο των Μαρξ και Ένγκελς, με απώτερο στόχο να υποσκάψουν την καθολικότητα της σημασίας της για το κομμουνιστικό κίνημα, τότε όπως και σήμερα.

Ο Holz, με εμβριθή φιλοσοφική τεκμηρίωση, αναδεικνύει την πολιτική σημασία της φιλοσοφικής συμβολής του Λένιν στη διαλεκτικοϋλιστική θεώρηση της σχέσης θεωρίας-πράξης ως προς τη διαπάλη τόσο με μια μοιρολατρική ντετερμινιστική αντίληψη της ιστορίας όσο και, ταυτόχρονα, με το βολονταρισμό μιας υποκειμενίστικης αντίληψης.

Το ενδιαφέρον και η αξία της προσπάθειας αυτής του συγγραφέα δεν αναιρείται από επιμέρους πλευρές του περιεχομένου του κειμένου, όπου το ύφος και το ιδιαίτερο στίγμα του συγγραφέα αποτυπώνεται με τρόπο που μπορεί να οδηγήσει σε στρεβλή κατανόηση και εσφαλμένα συμπεράσματα σε κρίσιμα ζητήματα (που ενδεχομένως, βέβαια, να μην είχαν βρεθεί στο επίκεντρο της διαπάλης στην οποία επιχειρεί να παρέμβει ο Holz με το συγκεκριμένο κείμενο).

Για παράδειγμα, στο κείμενο παρατίθεται ένα απόσπασμα του Λένιν το οποίο –σε αρμονία με το σχολιασμό του συγγραφέα– φαίνεται να παρουσιάζει την Οκτωβριανή Σοσιαλιστική Επανάσταση ως προϊόν της σωστής στρατηγικής επεξεργασίας, παρά τις ανώριμες κοινωνικές συνθήκες γι’ αυτήν. Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, οι οποίες μπορεί εν μέρει να οφείλονται σε φραστικές διατυπώσεις, οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε ότι με δεδομένη τη σωστή στρατηγική προσαρμογή –με εμβληματικό σημείο τη συγγραφή των Θέσεων του Απρίλη από τον Λένιν– η σοσιαλιστική επανάσταση ούτε θα επικρατούσε, ούτε θα σηματοδοτούσε την έναρξη μιας μακρόχρονης προσπάθειας οικοδόμησης του σοσιαλισμού αν δεν υπήρχαν, τουλάχιστον σε ένα βαθμό, οι απαραίτητες υλικές προϋποθέσεις της. Αυτό φυσικά δεν αναιρεί τις προκλήσεις που έθεταν στο ΚΚ, που καθοδηγούσε τη σοσιαλιστική οικοδόμηση, οι ιδιαιτερότητες της Ρωσίας του 1917 ως αφετηριακό σημείο της σοσιαλιστικής οικοδόμησης.

Αξιοσημείωτη είναι και η ανάδειξη από τον Holz της σημασίας που έχει η λενινιστική θεωρητική παρακαταθήκη για την ανάγκη παρακολούθησης των ζητημάτων που θέτουν οι εξελίξεις στις φυσικές επιστήμες και η άντληση από αυτές νέου υλικού προς επεξεργασία για τη βαθύτερη κατανόηση της σχέσης της διαλεκτικής της φύσης με τη διαλεκτική της κοινωνικής εξέλιξης, με τις ιστορικο-κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και αντιφάσεις που αποκρυσταλλώνονται στους πολιτικούς αγώνες. Πρόκειται για μέτωπο στο οποίο –για λόγους που εκφεύγουν των σκοπών του παρόντος προλογικού σημειώματος– οι μαρξιστικές θεωρητικές επεξεργασίες δεν έχουν καταφέρει να παρακολουθήσουν με το δέοντα βηματισμό τις εξελίξεις στις φυσικές επιστήμες, παρά τη σημαντική σχετική συμβολή από την πλευρά Σοβιετικών και άλλων μαρξιστών θεωρητικών, ιδιαίτερα τις πρώτες δεκαετίες της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Ως εκ τούτου, η πραγμάτευση του θέματος από τον Holz μπορεί να συμβάλει ώστε να στραφεί εκ νέου η προσοχή στο ζήτημα αυτό.

Η επεξεργασία από μεριάς του Holz των ζητημάτων τα οποία πραγματεύεται στο συγκεκριμένο κείμενο, αλλά και συνολικά στο έργο του, εμφορείται, όπως είναι προφανές, από τη δική του αντίληψη και την προσέγγισή του σε μια σειρά ζητήματα φιλοσοφικού και όχι μόνο ενδιαφέροντος. Έτσι, ο αναγνώστης που έχει ενδεχομένως εξοικείωση με την ιστορία της φιλοσοφίας θα εντοπίσει επιδράσεις από τη σκέψη του Leibniz, στη μελέτη του έργου του οποίου ο Holz αφιέρωσε σημαντικό μέρος της ακαδημαϊκής του σταδιοδρομίας. Για παράδειγμα, σε ορισμένα σημεία του κειμένου μπορεί να εντοπιστεί μια έμφαση στην οντολογία, σε αντίστιξη ενδεχομένως με μια τάση προς το «γνωσιολογισμό», που διέκρινε το έργο άλλων μαρξιστών φιλοσόφων, όπως τουλάχιστον έχει καταγραφεί ιστορικά αυτή η διαπάλη, που αναζωπυρωνόταν σε διάφορες φάσεις και καμπές της σύγχρονης ιστορίας της μαρξιστικής φιλοσοφίας. Ως προς αυτό και προς αποφυγή πιθανών παρανοήσεων, χρειάζεται να επισημανθεί ότι ο τρόπος με τον οποίο ο Holz χρησιμοποιεί τον όρο «Reflexion» και τα παράγωγά του δεν ταυτίζεται με τον τρόπο που κατανοείται ο όρος «αντανάκλαση» στη μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία και στο πλαίσιο της λενινιστικής θεώρησης για τη διαλεκτική ως λογική και θεωρία της γνώσης του σύγχρονου υλισμού (βλ. και σχετική υποσημείωση του μεταφραστή στο κείμενο). Αντίστοιχα ισχύει και για το πώς ο Holz κατανοεί την «αντικειμενοποίηση», αλλά για την τοποθέτηση περί ελευθερίας και τελεολογικού αυτοπροσδιορισμού του υποκειμένου της Ιστορίας. Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί από άλλους σημαντικούς μαρξιστές φιλοσόφους και οι οποίες αποτελούν τη βάση για την περαιτέρω πραγμάτευσή τους, αξίζει να υπογραμμιστεί ότι πρόκειται για ζητήματα διόλου ασήμαντα, στη συζήτηση για τα οποία ο Holz επιχειρεί να εισφέρει τη δική του συμβολή, η κριτική εξέταση της οποίας μπορεί να αποβεί χρήσιμη σε όποιον καταπιάνεται με την επεξεργασία τους. Τέλος, είναι γεγονός ότι η ιδιαίτερη οπτική του συγγραφέα αποτυπώνεται σε διάφορες εκφράσεις και όρους που χρησιμοποιούνται στο κείμενο (όπως, π.χ., τα περί «σχημάτων», «φιλοσοφικού μοντέλου του Λένιν» και «φιλοσοφικής ερμηνείας του μαρξισμού»), που επιδέχονται αμφίσημες ερμηνείες και ενδέχεται να ξενίσουν τον αναγνώστη.

Το συγκεκριμένο κείμενο του Hans Heinz Holz αναδεικνύει το ρόλο του μαρξισμού ως πυξίδας της επαναστατικής δράσης, συμβάλλοντας έτσι στην κατανόηση του ρόλου της πρωτοπορίας για την επαναστατική προετοιμασία και δράση του εργατικού κινήματος. Αναλύοντας και εξηγώντας τον καθοδηγητικό ρόλο της θεωρίας στην ανάπτυξη της επαναστατικής πράξης, το κείμενο συμβάλλει στην κατανόηση του ρόλου του υποκειμενικού παράγοντα στην επαναστατική διαδικασία και την εξέλιξή της. Από την άποψη αυτή, αποτελεί μια σημαντική συμβολή στην πραγμάτευση των ζητημάτων αυτών και η μελέτη του είναι χρήσιμη για την καλύτερη κατανόηση των καθηκόντων του Κομμουνιστικού Κόμματος, την επιτέλεση του ρόλου του ως επαναστατικής πρωτοπορίας.