Μπορεί κανείς να αναρωτηθεί πόσο επίκαιρο μπορεί να είναι, πόσο αξίζει τον κόπο ν’ αφιερώσει κανείς χρόνο να διαβάσει κείμενα που ουσιαστικά είναι γραμμένα πριν έναν αιώνα και αφορούν τον πόλεμο, αυτόν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ή -έτσι όπως αναφέρεται από τον ίδιο τον Λένιν- τον ευρωπαϊκό πόλεμο, σε συνθήκες όπως οι σημερινές που μπορεί να σκεφτεί κανείς: Ε, πόλεμο σήμερα δεν έχουμε, εν πάση περιπτώσει και η σχέση του πολέμου με τη σοσιαλιστική επανάσταση μπορεί να μη μας φαίνεται και τόσο επίκαιρη, από την άποψη ότι βλέπουμε πως δεν υπάρχει μια επαναστατική άνοδος, ας πούμε, δεν υπάρχουν τέτοιες διαθέσεις αυτήν τη στιγμή στην Ελλάδα ή, αν θέλετε, και στην Ευρώπη.

Θα απαντήσω λοιπόν σε αυτό το ζήτημα της επικαιρότητας με τα λόγια ενός άλλου μεγάλου αγωνιστή κομμουνιστή Γερμανού, του Λίμπκνεχτ, που έζησε εκείνη την εποχή και που εκτελέστηκε από το γερμανικό αστικό κράτος. Τι είπε λοιπόν τότε ο Λίμπκνεχτ: «Ο πόλεμος είναι ένας παράγοντας που δεν εμφανίζεται καθόλου με την ίδια συχνότητα και περιοδικότητα που εμφανίζεται η σύγκρουση με τον εσωτερικό μιλιταρισμό»· και εσωτερικό μιλιταρισμό εννοεί την επιθετικότητα της αστικής τάξης απέναντι στο εργατικό, στο λαϊκό κίνημα.

Και συνεχίζει ο Λίμπκνεχτ: «Οι μάζες βλέπουν τον πόλεμο συνήθως σαν έναν απόμακρο και θεωρητικό κίνδυνο. Δεν τον βλέπουν ως μια ξεκάθαρη εκδήλωση του ταξικού αγώνα, και το γεγονός ότι εξαρτάται από ενέργειες ξένων κρατών κάνει πιο δύσκολο να καταλάβουμε τι ακριβώς τρέχει, όχι μόνο σε σχέση με τον ίδιο τον πόλεμο, αλλά και σε σχέση με τις ενέργειες ενάντια σε αυτόν».

Το ζήτημα λοιπόν είναι να δούμε τις ενέργειες, να καταλάβουμε τις ενέργειες, να δούμε δηλαδή τι τρέχει και να μπορέσουμε να βαθύνουμε πάνω σε αυτές τις ενέργειες. Και στις μέρες μας δεν είναι έξω από τη ζωή μας ο πόλεμος. Αυτό που συμβαίνει σήμερα στη Συρία είναι πόλεμος και δεν είναι μόνο στη Συρία. Η ουσία είναι να καταλάβουμε τι σημαίνει σε σχέση με έναν πόλεμο. Π.χ., υπάρχει ντοκουμέντο του Συμβουλίου υπουργών Εξωτερικών της ΕΕ το οποίο τοποθετείται απέναντι στον πόλεμο της Συρίας και λέει ότι προοπτικά βλέπει την άρση του εμπάργκο στα όπλα απέναντι στις επαναστατικές αντικαθεστωτικές δυνάμεις. Είναι έτσι τα πράγματα; Είναι επαναστατικές αυτές οι δυνάμεις που εμφανίζονται και πολεμάνε το συγκεκριμένο καθεστώς που υπάρχει στη Συρία; Είναι ένα ζήτημα που πρέπει να το συζητήσουμε.

Υπάρχει η καλυμμένη πλευρά της επέμβασης και η απροκάλυπτη. Αυτήν τη στιγμή στη Συρία υπάρχει μια καλυμμένη επέμβαση, μέσω της στήριξης με όπλα που διατίθενται ανεπίσημα, χωρίς να φαίνεται δημόσια κλπ., στη μια πλευρά του λόφου μέσα στο συριακό κράτος. Αλλά υπάρχουν και ορισμένες πιο απροκάλυπτες ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις, όπως αυτές που ζήσαμε σχετικά πρόσφατα στο Ιράκ, στη Λιβύη.

Ολοι αυτοί οι πόλεμοι, οι ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις, εμφανίζονται ως πόλεμοι για την προστασία των δικαιωμάτων, των εθνοτικών, των δημοκρατικών, των θρησκευτικών δικαιωμάτων. Αλλά είναι έτσι η πραγματικότητα;

Σκεφτείτε, από τη δική μας την εμπειρία, την ίδια τη ζωή που είναι ο αλάνθαστος κριτής, ότι στο Ιράκ, στο όνομα των δημοκρατικών δικαιωμάτων, έγινε η ιμπεριαλιστική επέμβαση των ΗΠΑ, του ΝΑΤΟ και άλλων δυνάμεων, μεταξύ των οποίων και της Ελλάδας, και κοιτάτε τι θηριωδίες έγιναν από αυτόν το στρατό που επιτέθηκε για να προστατεύσει δήθεν τα δικαιώματα μέσα στο Ιράκ, και άλλα εγκλήματα πολέμου που δεν έχουν φανεί μέχρι στιγμής.

Αρα δεν είναι μόνο τι εμφανίζεται ως αιτία του πολέμου, ποιες δυνάμεις κάνουν τον πόλεμο, αλλά ποιες είναι οι πραγματικές αιτίες του πολέμου. Κι εδώ, στο ζήτημα αυτό, στο να αποκτήσουμε την ικανότητα να δούμε το χαρακτήρα του πολέμου, δηλαδή ποιες δυνάμεις βρίσκονται πίσω από τον πόλεμο, ποιες ταξικές δυνάμεις αντιπροσωπεύουν, υπάρχει πάρα πολλή συσκότιση, διότι αυτό ξεκινάει από τότε που είμαστε στα θρανία, από το Δημοτικό μέχρι το πανεπιστήμιο, για όσους πάνε στο πανεπιστήμιο, και αναπαράγεται και από άλλα μέσα, όπως τα ΜΜΕ. Π.χ., πώς διδάσκεται συνήθως ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος; Ούτε λίγο, ούτε πολύ, ως προϊόν των ενεργειών, των αποφάσεων, των επιδιώξεων μιας σχιζοειδούς προσωπικότητας, όπως χαρακτηρίστηκε ο Χίτλερ. Πώς εμφανίζεται ο μικρασιατικός πόλεμος και η εμπλοκή της Ελλάδας σ’ αυτόν; Ως αποτέλεσμα της βούλησης του Βενιζέλου, ενός ατόμου που έπραξε ή δεν έπραξε σωστά, και όχι τι κρύβεται πίσω, ποια τάξη, για ποιο σκοπό και σε ποιες συνθήκες κάνει τον πόλεμο.

Το να δούμε γιατί γίνεται ο πόλεμος είναι θέμα που καθορίζει τη στάση του εργατικού-λαϊκού κινήματος, το πώς η εργατική και λαϊκή πλειοψηφία υπερασπίζεται ή δεν υπερασπίζεται τα δικά της δίκια, τα δικά της συμφέροντα σε συνθήκες πολέμου.

Η συγκεκριμένη έκδοση αφορά 27 κείμενα του Λένιν για την περίοδο που ήδη έχει ξεσπάσει ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, επεξεργασμένα κυρίως ως γραπτό λόγο από το 1914 έως το Μάη του 1917.

Υπάρχει μέσα σε αυτά και ένα ολοκληρωμένο έργο, το «Σοσιαλισμός και πόλεμος», υπάρχει προφορική διάλεξη για το χαρακτήρα του πολέμου που γίνεται το Μάη του 1917 και απευθύνεται σε στελέχη του Κόμματος, σε μέλη του, σ’ εκείνες τις συνθήκες που έχει επιστρέψει ο Λένιν στη Ρωσία και παλεύει για να εξελιχτεί η επανάσταση του Φλεβάρη σε προλεταριακή επανάσταση, όπως και εξελίχτηκε στη συνέχεια το Νοέμβρη του 1917. Είναι όμως και επιστολές οι οποίες απευθύνονται σε άλλα κόμματα ή σε τμήματα, σε ομάδες κομμουνιστών που είναι ακόμα εκείνη την εποχή μέσα στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, στη Γερμανία, στην Ελβετία. Τα λέω αυτά για να σας κεντρίσω το ενδιαφέρον για να διαβάσετε το βιβλίο από την πρώτη σελίδα μέχρι την τελευταία, ανεξάρτητα αν έχετε υπόψη σας ή αν έχετε διαβάσει κάποια από αυτά τα 27 κείμενα, γιατί, αν το διαβάσετε με αυτήν τη σειρά, θα έχετε μια πιο ολοκληρωμένη αντίληψη-άποψη για το πώς διαμορφώνεται η αντίληψη του Λένιν για τη σχέση του πολέμου με την αναγκαιότητα ανατροπής του καπιταλισμού, δηλαδή την αναγκαιότητα της σοσιαλιστικής επανάστασης. Θα έχετε μια πιο ολοκληρωμένη άποψη -και αυτό αφορά τη σκέψη μας για οποιονδήποτε πόλεμο- πώς να μπορούμε να εξακριβώσουμε τις πραγματικές δυνάμεις και τις επιδιώξεις τους όταν κάνουν τον πόλεμο. Θα έχετε μια πιο ολοκληρωμένη άποψη για το ποιες δυνάμεις μπορούν ή δεν μπορούν να σταματήσουν τον πόλεμο και με ποιον τρόπο. Μπορεί να σταματήσει τον πόλεμο, για παράδειγμα, το εργατικό-λαϊκό κίνημα ενώ στην εξουσία βρίσκεται η τάξη που διεξάγει τον πόλεμο; Ο Λένιν απαντά καθαρά ότι αυτό δεν μπορεί να το κάνει η εργατική τάξη παρά μόνο με την ανατροπή της τάξης που έχει ξεκινήσει τον πόλεμο. Χρειάζεται η ανατροπή της τάξης που και πριν τον πόλεμο, με την ειρήνη που είχε με άλλα καπιταλιστικά κράτη, δεν μπορούσε να εξασφαλίσει στην πραγματικότητα καμία ειρήνη για τους λαούς, αλλά απλά και η ειρήνη και ο πόλεμος είναι δύο διαφορετικές μορφές που εκφράζουν την ίδια επιθετική πολιτική. Η επιθετική πολιτική είναι επειδή το κεφάλαιο είναι επιθετικό, γιατί το κεφάλαιο θέλει όλο και μεγαλύτερες και νέες αγορές, γιατί το κεφάλαιο κινείται με ανταγωνιστικότητα, γιατί η ανταγωνιστικότητα του κεφαλαίου έχει εθνοκρατική αφετηρία, αλλά διεθνιστική αναφορά. Αλλά οι διεθνείς, οι περιφερειακές αγορές, ακόμα κι όταν μοιράζονται με συμφωνίες, μπορεί κάποια στιγμή να γίνουν συμφωνίες, να πάρουν και το χαρακτήρα ενός συμφώνου ειρήνης, αυτές όμως οι συμφωνίες δεν αποτυπώνουν παρά μια συγκυριακή σχέση ανάμεσα στα καπιταλιστικά κράτη, χωρίς να σβήνουν την αιτία που οδηγεί στον πόλεμο. Ολα αυτά είναι πολύ επίκαιρα.

Ας επανέλθουμε στο θέμα της Συρίας. Ξέρετε ότι οι ΗΠΑ μαζί με τη Ρωσία, που και οι δύο ανταγωνίζονται στο έδαφος της Συρίας, του Ιράν και γενικότερα της Μέσης Ανατολής για τη μεγάλη αγορά των πετρελαίων, του φυσικού αερίου κλπ., έχουν ανακοινώσει ότι καλούν σε διάσκεψη ειρήνευσης κι έχει μπει σε αυτό το παιχνίδι και η ΕΕ, η οποία θέλει να μπει πιο δυναμικά. Σκεφτείτε, αυτοί οι οποίοι ανταγωνίζονται, αυτοί οι οποίοι προκαλούν, αυτοί οι οποίοι δίνουν όπλα, αυτοί που χωρίζουν το λαό μέσα σ’ ένα κράτος, βεβαίως με τις τάξεις που παίζουν ρόλο, έρχονται και μιλάνε για σχέδιο ειρήνευσης ή για σχέδιο πιο ανοιχτού πολέμου.

Αυτό που κερδίζει κάποιος διαβάζοντας το συγκεκριμένο βιβλίο είναι ακριβώς αυτή η μεθοδολογία: Να μπορεί να δει τι κρύβεται πίσω από κάθε πόλεμο.

Πώς μπορούμε να δούμε τον πόλεμο στις μέρες μας, τι αποδεικνύεται: Αποδεικνύεται και συνοψίζεται ότι ο πόλεμος είναι η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα. Είναι συνέχεια της πολιτικής που εφαρμόστηκε στο προηγούμενο διάστημα, της «ειρηνικής» περιόδου, από την τάξη που από πριν είναι στην εξουσία και όχι από κάποιο άτομο που τυχαίνει να είναι πρόεδρος ή πρωθυπουργός ή από ένα συγκεκριμένο κόμμα που στη δοσμένη στιγμή εκφράζει τα συμφέροντα της τάξης.

Τι άλλο μπορείτε να δείτε σε αυτό το εύρος των κειμένων που περιλαμβάνονται στη συγκεκριμένη συλλογή: Το κριτήριο πώς μπορούμε να κρίνουμε την τάξη που κάνει τον πόλεμο, για να δούμε αν ένας πόλεμος είναι σε κατεύθυνση που ανοίγει δρόμο στην πρόοδο ή είναι σε κατεύθυνση που συντηρεί την αντίδραση.

Οι μεγαλύτεροι σε αυτήν την αίθουσα θα θυμούνται ότι περίπου πριν τρεις δεκαετίες ήταν πάρα πολύ έντονο το λεγόμενο πασιφιστικό κίνημα. Στα κείμενα που θα διαβάσετε είναι έντονο. Τι σημαίνει πασιφιστικό κίνημα; Προέρχεται από τη γαλλική λέξη που σημαίνει ειρήνη. Ειρηνικό κίνημα που γενικώς καταδικάζει οποιονδήποτε πόλεμο, που γενικά καταδικάζει οποιαδήποτε μορφή βίας, χωρίς να εξετάζει ποιος πόλεμος, από ποια τάξη, για ποιο σκοπό. Ποια βία, από ποια τάξη, για ποιο σκοπό. Το επαναστατικό εργατικό κίνημα, το κομμουνιστικό κίνημα της εποχής του Λένιν στέκεται πολύ ξεκάθαρα. Δεν καταδικάζει οποιονδήποτε πόλεμο. Καταδικάζει τον πόλεμο που προκαλούν οι αστικές τάξεις, είτε είναι με τη μία είτε με την άλλη μορφή. Είτε είναι με την καθαρή ιμπεριαλιστική, στρατιωτική, επεκτατική επέμβαση είτε είναι με τη μορφή της αστικής τάξης που μπορεί σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο να δεχτεί την επίθεση από άλλο αστικό κράτος, όμως η συγκεκριμένη πολιτική που ακολούθησε άνοιξε το δρόμο αυτό.

Π.χ., πάρτε την Ελλάδα. Η Ελλάδα συμμετέχει στο ΝΑΤΟ, έχει σχέσεις με τις ΗΠΑ και μέσω των βάσεων που διατηρούν και μια από τις πιο σημαντικές είναι στη Σούδα. Η Ελλάδα μέσω και της βάσης έχει πάρει μέρος σε αυτού του είδους τους πολέμους, στη Λιβύη, στο Ιράκ κλπ. Εχει πάρει μέρος. Αρα η Ελλάδα ανοίγει το δρόμο της συμμετοχής της ή, αν θέλετε, είτε της συμμετοχής της είτε να δεχτεί επίθεση από ένα άλλο μπλοκ δυνάμεων που ανταγωνίζονται με τις ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ, για να μοιράσουν τη Μεσόγειο. Τον ανοίγει αυτόν το δρόμο, επομένως ευθύνεται η αστική της τάξη.

Αρα αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να δούμε ακριβώς ποια είναι η τάξη που κάνει τον πόλεμο, ποια είναι η τάξη που εμπλέκεται στον πόλεμο και η τάξη αυτή σε ποια ιστορική περίοδο βρίσκεται. Είναι η αστική τάξη σε μια περίοδο που ανοίγει το δρόμο προς την πρόοδο; Γιατί μερικές φορές γίνεται η συζήτηση ποιος είναι πόλεμος δίκαιος και ποιος είναι πόλεμος άδικος. Ή μπορεί να κάνει μια αστική τάξη ένα δίκαιο πόλεμο;

Για παράδειγμα, η αστική τάξη της Γαλλίας συμμετείχε ή έκανε πολέμους ή καλύτερα ήταν ηγετική δύναμη σε πολέμους που άνοιξαν το δρόμο προς την πρόοδο. Αυτό έγινε στο τέλος του 18ου αιώνα και μέχρι τα μισά του 19ου αιώνα. Τότε οι πόλεμοι που έκανε ήταν προοδευτικοί, γιατί ήταν πόλεμοι που στρέφονταν ενάντια στη φεουδαρχική δυναστεία. Από εκεί και πέρα οι πόλεμοι που έκανε δεν ήταν προοδευτικοί, δεν άνοιγαν το δρόμο προς τα εμπρός, συντηρούσαν την Αντίδραση, γιατί πλέον η αστική τάξη είχε περάσει στη θέση που ήταν προηγούμενα η φεουδαρχική τάξη. Μπορούμε να δούμε και περιπτώσεις άλλων κρατών, καθώς και τη συμμετοχή του ελληνικού καπιταλιστικού κράτους σε πολέμους, για να δούμε αν είναι προοδευτικοί ή όχι και να τοποθετηθούμε. Δεν είναι τυχαίο ότι το Κόμμα μας τοποθετήθηκε αρνητικά στο μικρασιατικό πόλεμο στον οποίο συμμετείχε το ελληνικό αστικό κράτος.

Τι μας δίνει η μεθοδολογία που θα βρείτε σε όλο το βιβλίο και τι πρέπει να μας μείνει ως κριτήριο: Οτι ο πόλεμος και ιδιαίτερα ο πόλεμος στην εποχή μας είναι πόλεμος των αστικών τάξεων, είναι πόλεμος που τον εξαπολύουν οι αστικές τάξεις που είναι στην εξουσία στο ένα ή στο άλλο κράτος ή σε μια ομάδα κρατών από εδώ και σε μια ομάδα κρατών από εκεί. Και ότι το ζήτημα για το εργατικό-λαϊκό κίνημα στο κάθε καπιταλιστικό κράτος δεν είναι να επιλέξει με ποια ομάδα των ιμπεριαλιστών θα πάει, αλλά είναι να επιλέξει να κάνει το δικό του πόλεμο ενάντια στον πόλεμο των αστικών τάξεων. Και με αυτήν την έννοια συνδέεται ο πόλεμος με το ζήτημα της ανατροπής της καπιταλιστικής εξουσίας, της προοπτικής δηλαδή της επανάστασης. Γιατί επανάσταση είναι η διαδικασία ανατροπής της καπιταλιστικής εξουσίας. Στο διά ταύτα δηλαδή, είναι να απαντήσει το εργατικό κίνημα με το δικό του πόλεμο.

Θα δείτε στο βιβλίο ότι αυτό το μεγάλο ζήτημα μπορεί να το λέμε τώρα έτσι απλά, αλλά παίδεψε το επαναστατικό εργατικό κίνημα, που τότε λεγόταν σοσιαλδημοκρατικό, στις συνθήκες της παραμονής του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου και στη συνέχεια, ότι δεν είναι τόσο απλό ζήτημα το να αναγνωρίσεις την ανάγκη να απαντήσεις με ταξικό πόλεμο στον πόλεμο των αστικών τάξεων. Ακόμα και όταν σε προγραμματικό επίπεδο το καταλήξεις, δεν είναι βέβαιο -και έχει πολλές άλλες προϋποθέσεις- ότι θα το τηρήσεις όταν ξεσπάσει πόλεμος.

Δύο χρόνια πριν την περίοδο στην οποία αναφέρονται τα κείμενα, δηλαδή το 1912, έγινε η διάσκεψη η γνωστή ως διάσκεψη της Βασιλείας όπου πήραν μέρος τα κόμματα της σοσιαλδημοκρατίας και τοποθετήθηκαν σωστά στρατηγικά. Φαίνονταν τα μηνύματα του πολέμου, είχε συσσωρευτεί πολύ μπαρούτι στην Ευρώπη, που θα οδηγούσε σε πόλεμο. Μπαρούτι όχι μόνο από την άποψη της κυριολεξίας, αλλά και από την άποψη της βαθιάς όξυνσης των ανταγωνισμών και των βαθύτατων αντιθέσεων που δεν μπορούσαν πια να ρεγουλαριστούν με τις συμφωνίες μεταξύ των καπιταλιστικών κρατών της Ευρώπης. Τότε λοιπόν κατέληξαν με τη διακήρυξη της Βασιλείας ότι θα αντιμετωπίσουν έτσι τον επερχόμενο πόλεμο. Ομως μόλις ξέσπασε ο πόλεμος, τα περισσότερα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, τα τότε σοσιαλιστικά, τα τότε «επαναστατικά εργατικά κόμματα», άλλαξαν γραμμή πλεύσης κι έτσι έπαψαν να είναι επαναστατικά, σοσιαλιστικά, έγιναν αστικά κόμματα, έγιναν προδοτικά κόμματα μέσα στις γραμμές του εργατικού κινήματος, όπως τα χαρακτηρίζει ο Λένιν και είναι αμείλικτος. Με το που ξέσπασε ο πόλεμος, τα περισσότερα άρχισαν να στηρίζουν την αστική τάξη της χώρας τους. Αυτό εκδηλώθηκε με τον εξής τρόπο: Αλλού ουσιαστικά ψηφίζοντας αύξηση των πολεμικών δαπανών: Της μιας χώρας γιατί προετοιμαζόταν να κάνει πρώτη την επίθεση, της άλλης χώρας γιατί «προετοιμαζόταν» να απαντήσει στην επίθεση ή περίμενε να εκδηλωθεί κάπου αλλού η επίθεση, να είναι η ίδια πιο προετοιμασμένη, να φθαρούν πρώτα οι δυνάμεις αυτής που θα επιτεθεί· και στο όνομα της άμυνας ψήφιζαν την αύξηση των πολεμικών δαπανών ή συμμετείχαν στις ανάλογες επιτροπές του κοινοβουλίου ή συμμετείχαν ως υπουργοί στις κυβερνήσεις που προετοιμάζονταν για τον πόλεμο με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Η δικαιολογία ήταν οι προσαρτήσεις ξένων κρατών. Οι μεν που ήθελαν να αποσπάσουν νέα εδάφη έλεγαν δήθεν ότι υπερασπίζονταν τους λαούς που ήταν προσαρτημένοι από άλλα κράτη, οι δε μιλούσαν για επιδιώξεις άλλων δυνάμεων να προσαρτήσουν νέα εδάφη. Δηλαδή αυτό που λένε σήμερα, τον πόλεμο τον κάνουμε για ν’ αποτρέψουμε τη διάδοση των χημικών, των πυρηνικών όπλων, τον πόλεμο τον κάνουμε για τη μουσουλμανική τρομοκρατία κλπ. Το πρόσχημα τότε εμφανιζόταν με άλλον τρόπο, σε σχέση με τις προσαρτήσεις ξένων εδαφών και λαών από άλλα κράτη, γιατί, θυμηθείτε, εκείνη την εποχή ακόμα υπήρχε το αποικιοκρατικό καθεστώς και επισήμως ήταν προσαρτημένα ξένα εδάφη, λαοί κλπ.

Οταν λοιπόν ξέσπασε ο πόλεμος, να ποια ήταν η στάση: Στάση προδοσίας, παρόλο που είχαν αποφασίσει ότι δε θα στηρίξουν τον πόλεμο των αστικών τάξεων. Τότε λοιπόν ο Λένιν μίλησε για όλους αυτούς και θα δείτε πλήθος επιστολών που έστειλε σε ομάδες τέτοιων σοσιαλιστών, σοσιαλιστών που πάλευαν με τους προδότες μέσα από τις γραμμές της σοσιαλδημοκρατίας. Θα δείτε ότι ο Λένιν κάνει και ένα διαχωρισμό: Μιλάει γι’ αυτούς που είναι ο απροκάλυπτος οπορτουνισμός, που είναι η απροκάλυπτη προδοσία, και για το συγκαλυμμένο οπορτουνισμό που τον χαρακτηρίζει ως «κέντρο», με τη λογική ότι δεν παίρνει καθαρή θέση απέναντι στον οπορτουνισμό ώστε να διαχωριστεί το επαναστατικό εργατικό κίνημα, το επαναστατικό, ας πούμε, σοσιαλιστικό κίνημα από τους οπορτουνιστές που το πρόδωσαν.

Αυτό έχει μεγάλη αξία, γιατί πρέπει να σκεφτόμαστε με βάση αυτήν τη μεθοδολογία, να έχουμε τη μεθοδολογία για να δούμε τα γεγονότα της εποχής μας, των ημερών μας. Υπάρχει στη σελίδα 327 μια επιστολή του Λένιν που μιλάει για το ζήτημα της στάσης των πραγματικών επαναστατών, των σοσιαλιστών επαναστατών όπως τους ονομάζει, απέναντι σε άλλα κόμματα, αυτά τα κόμματα που σήμερα τα λέμε γενικώς αριστερά. Και ξέρετε ότι δεχόμαστε μια επίθεση σήμερα ότι το Κόμμα μας δεν έχει καλή πολιτική απέναντι στην Αριστερά, που η Αριστερά είναι κάτι το πιο ριζοσπαστικό, θεωρείται κάτι ιδεολογικά-πολιτικά πιο συγγενικό προς το Κομμουνιστικό Κόμμα, με την έννοια ότι δήθεν ΚΚ και Αριστερά ή σοσιαλδημοκρατία ή δεν ξέρω εγώ πώς αλλιώς έχουν κοινές αναφορές στο σοσιαλισμό, έχουν δήθεν κοινές αναφορές απέναντι στην αστική τάξη, το σύστημά της, το κράτος της, τις κρίσεις του και τους πολέμους του. Αμείλικτα, καθαρότατα τοποθετείται ο Λένιν και λέει «καμία προσέγγιση με άλλα κόμματα, με κανένα. Καμία εμπιστοσύνη και υποστήριξη στην κυβέρνησή τους» κλπ. Και είναι κυβέρνηση τέτοιων κομμάτων, όχι κυβέρνηση καραμπινάτων αστικών κομμάτων τύπου ΝΔ κλπ., αλλά κυβερνήσεις μικροαστικών κομμάτων, οπορτουνιστικών, με ονόματα σοσιαλιστικά κλπ.

Εχει μια αξία απ’ όλο το έργο που θα διαβάσετε, θα μελετήσετε, να κρατηθεί ένα πολύ μεγάλο συμπέρασμα: Οτι τόσο η οικονομική κρίση όσο και ο πόλεμος είναι προϊόντα της καπιταλιστικής ανάπτυξης, όχι γενικά του καπιταλιστικού συστήματος. Η ίδια η καπιταλιστική ανάπτυξη σπρώχνει τόσο στην κρίση, τεντώνει δηλαδή την καπιταλιστική παραγωγή στα άκρα της και αυτό το τέντωμα στα άκρα φέρνει και το τέντωμα των αντιθέσεων και των αντιφάσεών της που δεν μπορούν να συμμαζευτούν, δεν μπορούν να ρεγουλαριστούν. Επομένως φέρνει σε τέντωμα και τους ανταγωνισμούς μεταξύ των καπιταλιστικών κρατών, γιατί ήδη μιλάμε για διεθνοποιημένη καπιταλιστική αγορά, για μονοπώλια, για τραστ, για ομίλους. Θα δείτε μέσα σε όλα τα κείμενα -και στο τελευταίο που αποτελεί διάλεξη, επομένως έχει και ένα χαρακτήρα συμμαζέματος ορισμένων ζητημάτων- ότι ο Λένιν μιλάει για πόλεμο της χρηματιστικής ολιγαρχίας, μιλάει με σαφήνεια για πόλεμο τραπεζών.

Εχουν σημασία αυτά, τα υπογραμμίζω, γιατί έχουν σημασία σε σχέση με αυτά που λένε οι οπορτουνιστές σήμερα· οι οπορτουνιστές, δε λέω γενικά ο ΣΥΡΙΖΑ που είναι πια ένα κόμμα αστικό σοσιαλδημοκρατικό. Λέω για τις τάσεις μέσα στο ΣΥΡΙΖΑ, που εμφανίζονται ως θεματοφύλακες του ΣΥΡΙΖΑ προς τ’ αριστερά, όπως είναι το «αριστερό ρεύμα» με επικεφαλής τον κ. Λαφαζάνη· λέω γι’ αυτούς οι οποίοι κάνουν δήθεν κριτική στο ΣΥΡΙΖΑ από τ’ αριστερά, είναι εδώ διάφορα σχήματα, π.χ., ΑΝΤΑΡΣΥΑ, ΝΑΡ, «Πρωτοβουλίες για το Μέτωπο της ανατροπής και της αλληλεγγύης» και μια σειρά άλλα, παραδίπλα, λιγότερο ή περισσότερο γνωστά κλπ. Αλλά στα πανεπιστήμια χώνουν πιο πολύ την ουρά τους απ’ ό,τι μπορεί να χώσουν μέσα στο ίδιο το εργατικό κίνημα.

Αυτές οι δυνάμεις σήμερα τι λένε: Οτι το πρόβλημα με την κρίση στην Ελλάδα είναι πρόβλημα των τραπεζών, είναι πρόβλημα διάστασης μεταξύ βιομηχανικού κεφαλαίου, δηλαδή βιομηχανικής παραγωγής, και υπερκερδοσκοπίας που υπάρχει μόνο στο τραπεζικό κύκλωμα, επομένως χρειάζεται μια κυβέρνηση η οποία βεβαίως δε θα καταργήσει τον καπιταλισμό, αλλά θα δώσει απάντηση και λύση στο θέμα της κρίσης, γιατί θα βάλει φρένο σε αυτήν την ασυδοσία του τραπεζικού συστήματος.

Αλλά, όπως θα διαβάσουμε στο παρουσιαζόμενο βιβλίο, αυτό δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Δεν είναι φαινόμενο σημερινό. Είναι η εκδήλωση του προβλήματος της καπιταλιστικής ανάπτυξης, της ανάπτυξης που σημαίνει καπιταλιστική βιομηχανική ανάπτυξη, που φτάνει στα άκρα της και, για να φτάσει στα άκρα της, έχει ανάγκη τις τραπεζικές πιστώσεις, τη συγκέντρωση κεφαλαίου μέσω χρηματιστηρίου, επομένως σπρώχνει στη διόγκωση του τραπεζικού συστήματος που κάποια στιγμή παίρνει και αυτές τις αδυσώπητες διαστάσεις και γίνεται η φούσκα και γίνεται το μπουμ.

Ετσι έγινε και στις συνθήκες εκδήλωσης του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου, έτσι και σε ολόκληρη τη δεκαετία -από τις αρχές της- του 1930, έτσι έγινε και με την εκδήλωση δηλαδή, σε τελευταία ανάλυση, και του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, έτσι γίνεται και με τους επιμέρους πολέμους που ξεσπάνε σε όλα αυτά τα σχεδόν 70 χρόνια που ζούμε μετά από τη λήξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου.

Οικονομική κρίση και πόλεμος είναι αδελφάκια γεννημένα από την καπιταλιστική ανάπτυξη, πάνε χέρι-χέρι, είναι αδελφάκια τερατόμορφα, που δεν μπορεί να τα αντιμετωπίσει το εργατικό-λαϊκό κίνημα παρά μόνο σκοτώνοντας τους γονιούς τους για να μην μπορέσει να ξαναγεννηθεί τέτοιο τέρας, αλλιώς το έχουν στο DNA τους οι γονείς τους για να ξαναγεννήσουν και κρίση βαθιά οικονομική, και πολύ μεγαλύτερη από αυτές που έζησε τις παραμονές των δύο μεγάλων πολέμων η ανθρωπότητα, και πολέμους αντίστοιχους.

Βεβαίως εδώ πέρα μπαίνει ένα μεγάλο ζήτημα: Οταν λέμε η στάση του εργατικού κινήματος απέναντι στον πόλεμο, δεν είναι ένα απλό ζήτημα. Προϋποθέτει το επαναστατικό εργατικό κίνημα, το κομμουνιστικό κίνημα σε όλο τον καπιταλιστικό κόσμο, το ΚΚΕ στη χώρα μας, να έχουν καθαρά αυτά τα ζητήματα από άποψη στρατηγικής, να τα περιλάβουν στο πρόγραμμά τους. Να αναγνωρίζουν δηλαδή την αναγκαιότητα της μαζικής επαναστατικής δράσης σε συνθήκες πολέμου, για την έξοδο από τον πόλεμο που θα αποβλέπει σε έξοδο για το συμφέρον των εργατών, των υπαλλήλων, αυτοαπασχολούμενων κλπ. Αλλά η προγραμματική θέση είναι μόνο μία προϋπόθεση. Η προϋπόθεση αυτή χρειάζεται διακήρυξη, είπαμε όμως ότι δεν αρκεί, γιατί το έκαναν το 1912, αλλά δεν το τήρησαν. Προϋποθέτει κατάλληλη προετοιμασία της πρωτοπορίας σε αυτήν την κατεύθυνση και σε συνθήκες που δεν έχει εκδηλωθεί ακόμα ο πόλεμος και σε συνθήκες που δεν είναι ακόμα επαναστατικές. Και βέβαια ξέρετε ότι το 19ο Συνέδριο του Κόμματός μας προχώρησε παραπέρα σε αυτό. Αλλά σημαίνει και ετοιμότητα οργάνωσης της επαναστατικής μαζικής δράσης και όχι μόνο της πρωτοπορίας σε συνθήκες ανάλογες, που βεβαίως αυτό είναι ένα μεγάλο πρακτικό ζήτημα που δε λύνεται στις αίθουσες των συζητήσεων. Ομως δε στερείται της αξίας της η καθαρή τοποθέτηση από τα πριν. Δεν είναι, ας το πω, ένα ζήτημα το οποίο το βλέπεις πρωθύστερα. Γιατί, αν δεν το έχεις δει από πριν, δε θα μπορέσεις να κάνεις τίποτα στις ανάλογες συνθήκες.

Ερώτηση: Αναφερθήκατε στα κείμενα του Λένιν που γράφτηκαν πριν έναν αιώνα. Οπως γνωρίζουμε, μεσολάβησε και ένας ακόμα παγκόσμιος πόλεμος. Δε μας είπατε αν η πολιτική του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος πριν το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη διάρκειά του, αλλά και πολύ περισσότερο μετά, είχε την παραμικρή σχέση με αυτές τις κατευθύνσεις που έδινε ο Λένιν όταν έγραφε αυτά τα κείμενα από το 1914 μέχρι το 1917. Δηλαδή το κομμουνιστικό κίνημα έβαλε το ζήτημα της ανατροπής της αστικής εξουσίας για την αποτροπή του πολέμου ή στοιχήθηκε πίσω από την αστική τάξη της χώρας του;

Στη Συρία υπάρχουν δύο κομμουνιστικά κόμματα. Προβάλλουν αυτήν την αναγκαιότητα, η εργατική τάξη να εμφανιστεί αυτόνομα στη διαμάχη αυτή, να βάλει το ζήτημα της ανατροπής της αστικής εξουσίας και της σύγκρουσης με όλους τους ιμπεριαλιστές ή να στοιχίζεται πίσω από την αστική τάξη; Και το ΚΚΕ γιατί δεν τοποθετείται συγκεκριμένα;

Απάντηση: Τα ζητήματα που έβαλε ο φίλος ή σύντροφος, δεν ξέρω, είναι πάρα πολύ σημαντικά και αν θέλετε -θα το πω ανοιχτά- είναι και πάρα πολύ δύσκολα θέματα του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος.

Το ΚΚΕ έχει πει το εξής για τη στρατηγική του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: Το είπαμε με τη Διακήρυξη της ΚΕ για τα 60 χρόνια από την Αντιφασιστική Νίκη, το είπαμε πιο επεξεργασμένα με το Ντοκουμέντο του 18ου Συνεδρίου για το Σοσιαλισμό, το είπαμε ακόμα βαθύτερα με το δεύτερο τόμο του Δοκιμίου Ιστορίας του Κόμματος, ότι το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα δεν είχε την αναγκαία στρατηγική στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ώστε τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο, τον πόλεμο κατοχής ή την έξοδο από τον πόλεμο να τα μετατρέψει σε εμφύλιο πόλεμο, σε πόλεμο για την εξουσία. Και μάλιστα έχουμε βαθύνει στην κριτική μας περισσότερο όσον αφορά το δικό μας το Κόμμα και λιγότερο στη γραμμή της Κομμουνιστικής Διεθνούς (ΚΔ). Δηλαδή όποιος έχει διαβάσει το δεύτερο τόμο του Δοκιμίου Ιστορίας ξέρει τι λέμε. Ανεξάρτητα όμως από την έλλειψη τέτοιας στρατηγικής στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, το ΚΚΕ δεν είχε την κατάλληλη αυτή στρατηγική και γι’ αυτό δεν μπόρεσε να δώσει γραμμή λύσης του ζητήματος της εξουσίας στις επαναστατικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν το 1944 και πέρα, ιδιαίτερα από τον Οκτώβρη του 1944 που ήταν πιο ευνοϊκές για το εργατικό-λαϊκό κίνημα.

Δεν επανερχόμαστε τυχαία και με εκδοτική δραστηριότητα στη στρατηγική αντίληψη του Λένιν για τον πόλεμο και τη σοσιαλιστική επανάσταση. Το κάνουμε γιατί θεωρούμε ότι αυτή η στρατηγική δεν εμπεδώθηκε και δεν εφαρμόστηκε ή δεν μπόρεσε να αντικρούσει το σύνολο των παραγόντων ώστε να εκδηλωθεί σε οποιεσδήποτε συνθήκες και στις συνθήκες εκδήλωσης του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου και με την ιδιαιτερότητα που είχε το γεγονός ότι έμπαινε σε αυτόν τον πόλεμο και ένα σοσιαλιστικό κράτος, η Σοβιετική Ενωση. Υπολογίζοντας όλους αυτούς τους παράγοντες, τοποθετούμαστε και λέμε ότι δεν ανταποκρίθηκε το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα στις συνθήκες του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου σε αυτήν τη στρατηγική που δούλεψε και εφάρμοσε ο Λένιν στη Ρωσία.

Εδώ υπάρχει ένα μεγάλο ζήτημα που έχουμε πει και με το τελευταίο Συνέδριό μας ότι είναι στα καθήκοντα του Κόμματος να διερευνήσει τις αιτίες γιατί δεν είχε τον προσανατολισμό ή δεν πάλεψε με συνέπεια σε αυτήν την κατεύθυνση το κομμουνιστικό κίνημα, η ΚΔ. Αυτή η έρευνα δεν είναι για το πολύ μακρινό μέλλον, είναι με ορίζοντα μιας τετραετίας, μέχρι το 20ό Συνέδριο του ΚΚΕ κι έχουμε ξεκινήσει μια τέτοια δουλειά. Δε θέλω να προτρέξω. Αλλά μπορούμε να πούμε ορισμένους προβληματισμούς που έχουμε ως Κόμμα και μπορούμε να τους εκθέσουμε για να σκεφτείτε κι εσείς. Θα γίνουν και συζητήσεις που μπορεί να συμβάλουν σύντροφοι και φίλοι στη διαδικασία αυτή, που θέλουμε να διερευνήσουμε πώς στράβωσε -ας το πούμε έτσι- ή πώς δεν έγινε ικανό το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα να εφαρμόσει τη λενινιστική στρατηγική και παρακαταθήκη στις συνθήκες του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Ούτε και στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εφαρμόστηκε. Μόνο από το κόμμα του Λένιν εφαρμόστηκε. Και, αν θέλετε, και ο Λένιν ο ίδιος μέσα στο κόμμα των Mπολσεβίκων βρήκε δυσκολίες, βρήκε αντιστάσεις και από ηγέτες των μπολσεβίκων, όχι απλά από κομματικές δυνάμεις. Οταν γύρισε στη Ρωσία, βρήκε δυσκολίες και μέσα στα όργανα που είχαν διαμορφωθεί σε επαναστατικές συνθήκες, δηλαδή μέσα στα σοβιέτ των εργατών, σε μεγάλα σοβιέτ των εργατών, όπως της Πετρούπολης που την πλειοψηφία την είχαν οπορτουνιστές και μικροαστοί που πήραν μέρος στην επανάσταση του Φλεβάρη. Δεν είναι εύκολα και δεν είναι απλά τα ζητήματα.

Τι πιθανά να μπέρδεψε; Παράγοντες προς διερεύνηση. Η ύπαρξη της Σοβιετικής Ενωσης, δηλαδή του σοσιαλιστικού κράτους. Ο Λένιν είχε μιλήσει πριν τη νίκη της επανάστασης και βεβαίως είχαν μιλήσει και ο Μαρξ και ο Ενγκελς και αναφέρεται ο Λένιν και σε αυτά τα έργα που έχετε στη συλλογή, στον Ενγκελς - δε θυμάμαι αν αναφέρεται και στον Μαρξ. Είχαν μιλήσει για το πότε ένας πόλεμος μπορεί να είναι δίκαιος ή αμυντικός. Λέει, όταν γίνεται από το κράτος το σοσιαλιστικό, εκεί που έχει νικήσει η επανάσταση και έχει σοσιαλιστικό κράτος, είναι σίγουρο ότι θα δεχτεί επίθεση από καπιταλιστικό κράτος ή ομάδα καπιταλιστικών ή συμμαχία καπιταλιστικών κρατών και τότε ο πόλεμος που θα κάνει θα είναι αμυντικός, τότε μπορούμε να μιλάμε για υπεράσπιση της πατρίδας, της εργατικής πατρίδας, υπεράσπιση του επαναστατικού εργατικού κράτους. Μιλάει γι’ αυτό το πράγμα. Στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο βλέπουμε ότι εξαπολύεται ο πόλεμος από το ένα μπλοκ των καπιταλιστών όχι μόνο ενάντια σε καπιταλιστικά κράτη, αλλά και ενάντια στη Σοβιετική Ενωση. Και αυτό πιέζει, δίνει άλλη χροιά και διαμορφώνεται εκεί πέρα η αντίληψη ότι είναι δυνατή η υπεράσπιση των πατρίδων ή και μαζί με τμήματα των αστικών τάξεων σε χώρες που βγαίνουν στον πόλεμο ενάντια στη δύναμη που επιτίθεται στη Σοβιετική Ενωση. Αυτό μπερδεύει τη στρατηγική. Επρεπε να την μπερδέψει; Οχι, δεν έπρεπε. Αλλά την μπερδεύει, είναι ένας παράγοντας.

Λέω, από τη σκοπιά του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα, από τη σκοπιά του ΚΚΕ, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι ήταν η Σοβιετική Ενωση -και βεβαίως υπερασπιζόμαστε την άμυνα της Σοβιετικής Ενωσης- αλλά το εργατικό κίνημα, το ΕΑΜικό, το ΕΛΑΣίτικο κίνημα με την ηγεσία του ΚΚΕ, απελευθερώνοντας τμηματικά, έπρεπε να οδηγείται με στόχο όχι τη συνεργασία με τα δημοκρατικά τμήματα της αστικής τάξης, δηλαδή να πάει στο Λίβανο, στην Καζέρτα κλπ. να συζητήσει με αστικές δυνάμεις, αλλά να μετατρέψει τον πόλεμο σε πόλεμο ολοκληρωτικά ενάντια και της δικής του αστικής τάξης, σε πόλεμο για την κατάληψη της εξουσίας.

Αυτό το έχουμε πει. Μπορεί να μην το έχουμε πει για μια άλλη ομάδα κρατών, αλλά το έχουμε περιγράψει. Ε, να το δούμε συνολικά και για το πώς διαμορφώθηκε η στρατηγική του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος ή, αν θέλετε, πώς διαμορφώθηκε σε σχέση και με την εξωτερική πολιτική ενός σοσιαλιστικού κράτους, τι πρέπει να διαχωρίζεται μεταξύ της εξωτερικής πολιτικής ενός σοσιαλιστικού εργατικού κράτους που μπορεί να κάνει και συμφωνίες και συμμαχίες -και ο Λένιν έκανε σύμφωνο ειρήνευσης- αλλά αυτό να μην επηρεάσει τη στρατηγική του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος, του κομμουνιστικού κόμματος σε κάθε καπιταλιστικό κράτος.

Λέμε για τη Συρία. Και με τα δύο ΚΚ της Συρίας έχουμε σχέσεις. Ποια είναι η ουσία: Τα ΚΚ εκεί στηρίζουν την αστική κυβέρνηση. Ναι, έτσι είναι, όπως το είπες. Εμείς δεν το έχουμε καταγγείλει. Δεν είναι απλό ζήτημα και ούτε μπορεί να λυθεί εντός της αίθουσας. Αλλά μη νομίζετε ότι δεν έχουμε ανοίξει τέτοια ζητήματα απέναντι και σε αυτά τα κομμουνιστικά κόμματα και σε άλλα ΚΚ. Και δε λέω ότι τα έχουμε ανοίξει κρυφά. Βγάζουμε έντυπα τις ομιλίες και τις δικές μας και άλλων σε συναντήσεις που γίνονται, είτε διεθνείς όπου συζητήσαμε ζητήματα τέτοια είτε και περιφερειακές. Δεν είναι απλό να φτάσουμε σε κάτι τέτοιο. Θα μου πεις, γιατί δεν είναι απλό, αφού το λέει έτσι ξεκάθαρα ο Λένιν; Γιατί διαμορφώθηκαν ορισμένα πράγματα σε συνθήκες που ήταν διαφορετικός ο διεθνής συσχετισμός των δυνάμεων. Ποιος ήταν ο διεθνής συσχετισμός; Υπήρχαν η ΕΣΣΔ και άλλα σοσιαλιστικά κράτη που στήριζαν κυβερνήσεις οι οποίες προέκυψαν μετά από την κατάργηση της αποικιοκρατίας -δεν είχαν ενταχτεί σε συμμαχίες με καπιταλιστικά κράτη. Δηλαδή εθνότητες - λαότητες συγκροτημένες, οι οποίες βρίσκονταν προσαρτημένες από τα μεγάλα καπιταλιστικά κράτη, τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, και μεταξύ αυτών περιελάμβανε και την Περσία, την Κίνα, την Ουκρανία, την Πολωνία κλπ., μετά την άρση της προσάρτησής τους δεν πάταγαν καθαρά στο καπιταλιστικό έδαφος, στηρίχθηκαν από το εγχώριο και το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα.

Και τότε έλεγε ο Λένιν ότι μπορεί να υπάρχει και να είναι δίκαιη μια εθνική εξέγερση και αναφερόταν σε αυτές τις λαότητες. Οταν μίλαγε για δίκαιους πολέμους, τρεις χαρακτήριζε ως τέτοιους: α) τον αμυντικό πόλεμο του σοσιαλιστικού κράτους, β) την προλεταριακή εργατική επαναστατική εξέγερση, γ) την εθνική εξέγερση, αλλά μίλαγε με καθαρότητα για συνένωση αυτών των δύο, της εθνικής εξέγερσης με την εργατική εξέγερση και μάλιστα έκανε και κριτική στους μενσεβίκους που διαχώριζαν αυτά τα δύο και μιλούσαν για τη θεωρία των σταδίων.

Αυτήν την άποψη του Λένιν για την εθνική εξέγερση η οποία στην πορεία θα συνενωθεί με την εργατική εξέγερση και μάλιστα στις συνθήκες που υπήρχαν σοσιαλιστικά κράτη, που υποστήριζαν την εθνική εξέγερση, ενάντια στην ιμπεριαλιστική επιθετικότητα, δηλαδή στις επεμβάσεις των καπιταλιστικών κρατών, των Αμερικανών, των Εγγλέζων κ.ά. -αυτό κατά κάποιο τρόπο αυτονομήθηκε και διαμορφώθηκε ότι τα ΚΚ μπορούν αρχικά να υποστηρίξουν τις εθνικές εξεγέρσεις.

Αυτό οδήγησε σε αυτό που περιέγραψες, κομμουνιστικά κόμματα να μη θέτουν καθαρά το ζήτημα του διαχωρισμού.

 

Ερώτηση: Στο βιβλίο ο Λένιν αναφέρει ότι, για να είναι η έκβαση του πολέμου υπέρ των συμφερόντων της εργατικής τάξης, πρέπει να ηττηθεί η κυβέρνηση της χώρας, η αστική τάξη της χώρας. Τι σημαίνει αυτό πρακτικά;

Απάντηση: Το να ηγηθεί η εργατική τάξη σημαίνει να οργανώσει το δικό της πόλεμο απέναντι στην επίθεση που δέχεται από την ξένη αστική τάξη και από την αστική τάξη της χώρας της. Το να οργανώσει το δικό της πόλεμο σημαίνει ότι θα έχει το δικό της επιτελείο, το εργατικό κίνημα θα πάρει την υπόθεση στα χέρια του, δηλαδή σημαίνει ότι θα έχει τη δυνατότητα ν’ αρχίσει να ελέγχει όλα τα κλειδιά από τα οποία εξαρτάται αυτή η υπόθεση. Και τα κλειδιά είναι και στην οικονομία και στην οργάνωση της αντιμετώπισης της βίας, γιατί πόλεμος είναι βία. Βία που εξαπολύεται από τους ξένους, βία που εξαπολύεται από το εσωτερικό.

Ερώτηση: Ο πόλεμος συνεπάγεται επαναστατική κατάσταση; Και ποια είναι τα χαρακτηριστικά της;

Απάντηση: Ξέσπασμα πολέμου σημαίνει, όπως θα δείτε σε κάποιο σημείο διαβάζοντας, ότι ο καπιταλισμός γίνεται ανυπόφορος. Ξέσπασμα πολέμου σημαίνει ότι απότομα δεν τιθασεύονται οι αντιθέσεις που υπάρχουν. Οτι απότομα κάτι χαλάει στις ισορροπίες που υπήρχαν, στις συμφωνίες που υπήρχαν μεταξύ των καπιταλιστών. Αυτό σημαίνει ότι γίνεται μια ανακατωσούρα γιατί εκφράζεται, αν θέλετε, και μια αδυναμία της συγκεκριμένης τάξης. Ποιας; Αυτής που δέχεται τον πόλεμο, καταλαβαίνω εγώ ότι εννοούμε και όχι αυτής που επιτίθεται, έτσι; Γιατί αρχικά δεν είναι κλονισμένη αυτή που επιτίθεται.

Οταν δέχτηκε η Ελλάδα την επίθεση της Ιταλίας στην αρχή και της Γερμανίας στη συνέχεια, τι σήμαινε; Δε σήμαινε ότι εδώ στη συγκρότηση των συμμαχιών που υπήρχαν πριν κάτι άλλαζε. Και ποιες ήταν πριν οι συμμαχίες; Καταρχάς, αν πάτε στην ιστορία της Ελλάδας, θα δείτε και διαπάλη μέσα στην αστική τάξη της σε σχέση με την ενταξή της σε ποιο μπλοκ, με το μπλοκ που ηγούνταν η Γερμανία ή με το μπλοκ που ηγούνταν η Βρετανία; Και δεν ήταν θέμα μόνο αντίθεσης παλατιού και Βενιζέλου, γιατί πίσω από αυτά υπήρχαν τμήματα της αστικής τάξης. Επομένως όταν σπάνε οι συμμαχίες, όταν διαμορφώνονται τα μπλοκ για να μοιράσουν τις αγορές γιατί δεν επαρκεί, δεν εκφράζει πια το μοίρασμα που υπήρχε πριν, γιατί άλλη δύναμη νιώθει πιο ισχυρή και θέλει να μπει μπροστά να πάρει από αυτά που τα έχουν άλλοι, γιατί η άλλη χάνει αλλά δεν έχει αποφασίσει να τα παραδώσει, γιατί οι συμφωνίες που υπήρχαν πριν δεν εκφράζουν πια τον πραγματικό συσχετισμό μεταξύ των καπιταλιστικών κρατών με βάση τον οποίο έγιναν οι συμφωνίες. Ετσι ανατράπηκαν μια σειρά πράγματα και μετά από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν ανατράπηκαν με πόλεμο ακόμα, ή μάλλον με γενικευμένο πόλεμο.

Τα μαχαίρια δε βγαίνουν μόνο για τη Συρία. Βγαίνουν για τη Συρία με την έννοια ότι δεν τους αρέσει το καθεστώς του Ασάντ και κόπτονται για ένα δημοκρατικό καθεστώς; Βγήκαν γιατί δεν τους άρεσε το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν στο Ιράκ και μετά ήταν πιο δημοκρατικό το καθεστώς;

Οχι. Εδώ μιλάμε για πηγές ενέργειας, την πρώτη δύναμη που κινεί τη βιομηχανία. Μιλάμε για δρόμους μεταφοράς ενέργειας, εμπορευμάτων και γενικότερα. Κι εδώ έχουν μπει και καινούργιες δυνάμεις με αξιώσεις, όπως η Κίνα. Εδώ, λέει, σχεδίαζαν μέχρι και εξόντωση του Κ. Καραμανλή γιατί έδινε ένα ορισμένο προβάδισμα στα ρωσικά μονοπώλια σε σχέση με τους αγωγούς που θα πέρναγαν από την Ελλάδα.

Δεν είναι τυχαίο ότι βγαίνουν καπιταλιστές κορυφαίοι και λένε «πιο πολύπλευρες συμμαχίες, όχι μονοσήμαντα προσκολλημένοι με τη Γερμανία. Υπάρχουν και άλλες δυνάμεις που μπορούμε να κάνουμε τις συμμαχίες μας». Δυνάμεις του κεφαλαίου τα λένε αυτά και υπάρχουν και δυνάμεις που αντιδρούν γιατί είναι περισσότερο συνδεδεμένες ή ακόμη περισσότερο συνδεδεμένες με τη Γερμανία.

Πόλεμος σημαίνει σπάσιμο συμμαχιών, σημαίνει διαμόρφωση νέων συμμαχιών, σημαίνει αδυναμία ενός κράτους αστικού να διατηρήσει με τον τρόπο που διατηρούσε την εξουσία του. Η εκδήλωση του πολέμου με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, είτε του επιθετικού είτε της χώρας που δέχεται την επίθεση, δε σημαίνει αυτόματα ότι εκείνη τη στιγμή διαμορφώνεται επαναστατική κατάσταση. Ομως η μεγάλη όξυνση των αντιθέσεων οδηγεί σε δύο πράγματα. Την αδυναμία της αστικής τάξης να εξουσιάζει με τον τρόπο που εξουσίαζε πριν, αυτό είναι στοιχείο επαναστατικής κατάστασης που διαμορφώνεται αντικειμενικά και όχι από το εργατικό κίνημα. Σημαίνει ότι περνάς σε νέα κατάσταση, σημαίνει ότι αυτή η νέα κατάσταση διαμορφώνει προϋποθέσεις, να μην κάθεται η πλειοψηφία της εργατικής τάξης στο σπίτι της γιατί δεν μπορεί πια να κάτσει στο σπίτι της, σημαίνει ότι διαμορφώνονται τάσεις εξέγερσης. Ομως η επανάσταση δεν είναι τυφλή εξέγερση. Είναι καθοδηγούμενη ιδεολογικά, πολιτικά οργανωμένη εξέγερση με σχέδιο, με πρόγραμμα, με στόχευση. Με σχέδιο και στο μέρος της στρατηγικής της στόχευσης, δηλαδή ποια εξουσία και πώς, με σχέδιο στην εξέλιξή της. Ούτε την κάνεις την εξέγερση σε οποιαδήποτε στιγμή, ούτε είναι μόνο μία στιγμή. Δεν είναι μια εξέγερση σε μία πόλη χωρίς να γίνει σε όλες τις κρίσιμες πόλεις ή σε ένα χώρο δουλειάς χωρίς να γίνεται σε άλλους ή μόνο μια εξέγερση ένοπλων ομάδων ενάντια σε αυτούς που τους έδωσαν τα όπλα κλπ. Δεν μπαίνω στις λεπτομέρειες. Θέλω όμως να δείτε την κίνηση. Ομως μπορείς να έχεις ένοπλη κίνηση μεθοδευμένη, σχεδιασμένη, αλλά να μην έχεις το στόχο της εξουσίας, όπως δεν τον είχαμε εμείς, και το βλέπουμε αυτοκριτικά. Δεν είναι μόνο να έχεις όπλα, δεν είναι μόνο να έχεις σχέδιο, δεν είναι μόνο να πολεμήσεις, να κάνεις τον πόλεμό σου. Τον κάναμε, αλλά δεν τον κάναμε με επιτυχία, όχι γιατί βασικά έπασχε στα τακτικά ζητήματα, αυτά είναι δευτερεύοντα. Επασχε βασικά από έλλειψη στόχου ανατροπής της καπιταλιστικής εξουσίας. Είχαμε ότι πάμε αρχικά για να βγάλουμε από τη μέση -έτσι το λέγαμε- τις πιο αντιδραστικές δυνάμεις, τη βασιλεία, τις μοναρχικές, τις φασιστικές και όχι το σύνολο της αστικής εξουσίας. Αυτό μας μπέρδεψε.

Η επαναστατική κατάσταση λοιπόν έρχεται από μόνη της. Το αν θα γίνει όμως επανάσταση, αν θα γίνει σχεδιασμένη επαναστατική εξέγερση με στόχο την εξουσία και αν θα νικήσει είναι ζήτημα του υποκειμενικού παράγοντα. Είναι και ζήτημα διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων, δηλαδή τι κάνει ο υποκειμενικός παράγοντας και στο γύρω χώρο, σε άλλα κράτη, σε γειτονικές χώρες. Τι θα κάνει, π.χ., το εργατικό κίνημα στην Τουρκία, στη Σερβία, την Ιταλία κλπ.

Και καμιά φορά, όταν τα έχεις καθαρά μόνο στο χώρο σου και δε σε ακολουθεί το κίνημα παραδίπλα, μπορεί να σε κάνουν να πάρεις στροφή λαθεμένη κάτω από έναν αρνητικό συσχετισμό δυνάμεων, όχι γενικώς, αλλά ειδικώς μέσα στο διεθνές εργατικό κίνημα.

Αρα παίζει ρόλο να τα έχεις καθαρά και να τα παλεύεις και με τα άλλα κομμουνιστικά κόμματα. Αλλά εκεί θα κριθεί τι θα κάνει και το κάθε κίνημα. Δεν μπορεί να επηρεάσεις το κάθε κίνημα. Κοιτάξτε, και ο Λένιν δυστυχώς επηρέασε τα πράγματα θετικά επαναστατικά στη χώρα του, αλλά δεν μπόρεσε να τα επηρεάσει θετικά επαναστατικά, π.χ., στη Γερμανία και στην Ουγγαρία που ξέσπασαν επαναστάσεις. Δε νίκησαν και δεν ήταν άμοιρη η τύχη τους από το πόσο συγκροτημένα σωστά ήταν το επαναστατικό εργατικό κίνημα εκεί, κατά πόσο είχε ξεμπερδέψει με τον οπορτουνισμό στη χώρα του σε προηγούμενη φάση· όχι γενικώς να ξεμπερδέψει με την αστική τάξη, και θα το δείτε μέσα στα κείμενα. Λέει, το πρόβλημα είναι ο πόλεμος που πρέπει να κάνουμε και μέσα στις δικές μας τις γραμμές με τον οπορτουνισμό, συμπέρασμα διαχρονικής σημασίας.

Να μιλήσουμε καθαρά και ξάστερα. Δε δεχόμαστε ακόμα και σήμερα πιέσεις; Γιατί, βρε αδερφέ, δεν πας μήπως βγει μια κυβέρνηση η οποία βάλει φρένο, μήπως σώσει τη σύνταξη από νέα περικοπή και το μισθό και το μεροκάματο και τη ΣΣΕ; Δε δεχόμαστε αυτήν την πίεση; Δε δεχόμαστε από φίλους του Κόμματος, όχι απλά ψηφοφόρους, την πίεση μήπως και αυτό είναι μια λύση; Θα δείτε και μέσα στα κείμενα ότι και ο Λένιν δεχόταν την πίεση. Και λέει, μας κατηγορούν ότι με αυτή μας τη στρατηγική, με αυτή μας τη θέση, δε δεχόμαστε τις μεταρρυθμίσεις. Και απαντά: Οχι, δεν είναι ότι εμείς δεν παλεύουμε για μεταρρυθμίσεις, δηλαδή για βελτίωση της οικονομικής και πολιτικής θέσης της εργατικής τάξης, εφόσον δεν μπορεί να ξεσπάσει αύριο η επανάσταση, αλλά λέμε ότι αυτό δεν μπορεί να προκύψει με τη συμμετοχή του Κομμουνιστικού Κόμματος σε μια διακυβέρνηση πάνω στο αστικό έδαφος.

Επομένως, όσον αφορά την επαναστατική κατάσταση, δε την διαμορφώνει το επαναστατικό εργατικό κίνημα, όμως το πόσο θα έχει δουλέψει σε αυτήν την κατεύθυνση το επαναστατικό εργατικό κίνημα θα κρίνει τη δυνατότητά του να συσπειρώσει την εργατική πλειοψηφία και τη λαϊκή πλειοψηφία σε συνθήκες επαναστατικές και επομένως να διεξάγει την επανάσταση με σημαντικές προϋποθέσεις νίκης.

Ερώτηση: Τι σημαίνει να επιδιώκεις την ήττα και της δικής σου αστικής τάξης; Υπάρχει περίπτωση σήμερα ένας πόλεμος να είναι εθνικός, όπως είπατε για την Παλαιστίνη, και όχι ιμπεριαλιστικός;

Απάντηση: Σημαίνει ότι δεν υποστηρίζω την άμυνα της αστικής τάξης για λογαριασμό του κεφαλαίου, δηλαδή την άμυνά της στη συνεργασία της, στη συμμαχία της με ένα μπλοκ των αστικών τάξεων, αλλά δουλεύω, παλεύω δηλαδή, οργανώνομαι, κατευθύνω την πάλη, ακόμη και την πάλη της άμυνας απέναντι στην ξένη κατοχή για λογαριασμό του εργατικού κινήματος, της εργατικής τάξης.

Αυτό ίσως που δεν είναι πεντακάθαρο είναι ποια η στάση όλης της αστικής τάξης όταν το κράτος της δεχτεί επίθεση από μια ομάδα κρατών ή από ένα κράτος, συνήθως από ομάδα κρατών. Θα συνθηκολογήσει σύσσωμη ή το πιο δυναμικό της τμήμα, δε θα αγωνιστεί δηλαδή για την υπεράσπιση -ας το πω έτσι- των συνόρων, της επικράτειας; Κάτι που έγινε με τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα. Μπορεί και να μην τα παραδώσει. Αν δεν τα παραδώσει, θα πας μαζί με την αστική τάξη ή θα πας πολεμώντας την αστική τάξη γιατί έχει ευθύνη επειδή έφτασαν εκεί τα πράγματα;

Λοιπόν, σύμφωνα με την αντίληψη του Λένιν, θα πας χωρίς την αστική τάξη. Δεν μπαίνω στο πρακτικό μέρος, πώς θα γίνει αυτό. Είναι σημαντικό, δεν είναι πρακτικό, είναι πολιτικό πρακτικό καθήκον και οργανωτικό καθήκον, αλλά δεν μπαίνω γιατί δεν είναι της στιγμής. Θα πας όμως χωρίζοντας τα τσανάκια σου. Και έχεις τη δύναμη του λαού, γιατί δεν μπορεί να γίνει χωρίς το λαό και έχεις τη δύναμη να καλέσεις και τα παιδιά του λαού που είναι μέσα στο στρατό, να τα καλέσεις στο δικό σου δρόμο. Αυτό μπορεί να πάρει πολλές μορφές πρακτικά, από τη μορφή που έλεγε ο Λένιν, της συμφιλίωσης, θα καλείς και την εργατική τάξη, τα παιδιά του λαού της χώρας που έχει επιτεθεί, της χώρας σου, αν κάνεις τον πόλεμο ως επιθετικό.

Να πάμε και στο θέμα της Παλαιστίνης. Τι αποδεικνύεται; Οτι δεν μπορεί να λυθεί ούτε και από τις αστικές τάξεις ή και τα τμήματα των αστικών τάξεων που έχουν προσανατολισμό να απελευθερώσουν τα προσαρτημένα από το Ισραήλ εδάφη, να συγκροτήσουν ένα λειτουργικό ανεξάρτητο κράτος. Δεν είναι τυχαίο ότι τόσες δεκαετίες δεν έχει λυθεί το ζήτημα. Αλλά έχει μια αξία από μια άλλη σκοπιά. Τι στάση κρατάει η εργατική τάξη των χωρών που προσάρτησαν ξένα εδάφη, εθνότητες, λαότητες συγκροτημένες, που έκαναν τον πόλεμο με τον έναν ή τον άλλο τρόπο; Γι’ αυτό μίλησε τότε για τις εξαρτήσεις ο Λένιν. Γιατί η χώρα του, η Ρωσία, ήταν αυτοκρατορία, είχε υπό την κυριαρχία της άλλες συγκροτημένες λαότητες -δεν ξέρω αν πρέπει να τις πω εθνότητες, λαότητες, είναι ένα μεγάλο ζήτημα, θέλει και ιστορική έρευνα- και λέει αυτοδιάθεση. Υποστήριζε ότι το εργατικό κίνημα που θα έκανε την επανάσταση ενάντια στους αστούς, στους τσιφλικάδες της Ρωσίας έπρεπε να πει γι’ αυτές αυτοδιάθεση, μόνες τους να αποφάσιζαν αν θα συντάσσονταν με το επαναστατικό εργατικό κράτος της Ρωσίας ή όχι. Αν δεν ήθελαν, δε θα συμμετείχαν στο εργατικό κράτος. Εδειχνε μεγάλη ευαισθησία γιατί ακριβώς αυτοί οι λαοί ήταν υπό εξάρτηση.

Παίζει ρόλο λοιπόν τι λέει το επαναστατικό εργατικό κίνημα του Ισραήλ απέναντι στο ζήτημα της Παλαιστίνης. Και βεβαίως έχει σωστή θέση το Κομμουνιστικό Κόμμα εκεί. Παίζει ρόλο τι λένε τα άλλα ΚΚ για το ζήτημα της Συρίας, τα κόμματα της περιφέρειας. Αυτό πρέπει να κρατήσετε. Από εκεί και πέρα υπάρχουν ζητήματα που δεν είναι λυμένα.

Στην εποχή του Λένιν, μόλις ξεκινούσε αυτό που λέμε η εποχή του ιμπεριαλισμού ως ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού, ακόμα δεν είχε ολοκληρωθεί η διαμόρφωση αστικών κρατών, ενώ δεν είχε καταργηθεί η αποικιοκρατία ως σύστημα που είχε τις ρίζες της στο παρελθόν, κάπου ανάμεσα στο φεουδαρχικό δυναστικό καθεστώς και στη μετάβαση στο καπιταλιστικό. Γιατί ο καπιταλισμός δε χρειάζεται με αυτόν τον τρόπο την αποικιοκρατία, ο καπιταλισμός χρειάζεται «ελεύθερες» τις αγορές, να μπορεί να πηγαίνει εκεί που υπάρχει φθηνότερη εργατική δύναμη. Αλλά υπάρχει και ο ανταγωνισμός. Θέλει να πάει και η Αμερική, θέλει να πάει και η Κίνα και η Ρωσία. Καπιταλιστική και η Κίνα και η Ρωσία, καπιταλιστική και η Γερμανία και οι ΗΠΑ και η Βρετανία και η Γαλλία, όλοι θέλουν να πάνε σ’ εκείνες τις χώρες που υπάρχει πιο μεγάλη καπιταλιστική καθυστέρηση ή που έχουν προνόμιο ως προς την ύπαρξη πρώτων υλών, ενεργειακών κλπ. Κι επειδή μπορεί να διαλέξει ένα καθεστώς να πάει με τη Ρωσία ή να πάει με την Κίνα, δηλαδή να δίνει προνομιακή σχέση με κάποια καπιταλιστική χώρα, προνομιακή σχέση στην εκμετάλλευση των ενεργειακών υλών, του φθηνού εργατικού δυναμικού, αν δεν τα βρουν με άλλον τρόπο, μπαίνει ο πόλεμος, μπαίνει η βία. Αυτό γίνεται σήμερα σε όλη τη Μέση Ανατολή. Δεν ήταν δικός τους, δεν ήταν σύμμαχος των ΗΠΑ για χρόνια ο Καντάφι; Άλλαξαν τα πράγματα και μπήκαν και άλλες δυνάμεις και άρχισε κι έδινε και επενδύσεις στην Κίνα. Δεν τις περιόρισαν με την αλλαγή του καθεστώτος, με την ανατροπή, με το σφαγιασμό του Καντάφι; Παρόμοια ήταν τα πράγματα και στο Ιράκ, παρόμοια ήταν και με την ιδιαιτερότητα την ιστορική που κουβαλάει την εποχή της συνεργασίας Συρίας, Ιράν κλπ., από τότε που υπήρχε το σοβιετικό κράτος, η σοβιετική Ρωσία και όχι η καπιταλιστική Ρωσία.