Ο Λένιν πέθανε στις 21 Γενάρη του 1924, στις 7 παρά δέκα το απόγευμα.

Όταν το επόμενο πρωί ο Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι, ο μεγάλος επαναστάτης κομμουνιστής ποιητής, έμαθε τα νέα, «συγκλονίστηκε τόσο βαθιά», όπως αφηγήθηκε αργότερα η αδελφή του, «που αντιμετώπισε το θάνατο αυτό σαν θάνατο ενός δικού του ανθρώπου, του πιο κοντινού του φίλου» και άρχισε να δουλεύει πάνω σε ένα νέο ποίημα για τον Λένιν.

Στο ποίημα που θα γράψει ο Μαγιακόφσκι ξεκινάει με μια –θα λέγαμε– αυστηρή συμβουλή προς όλους εμάς, που θα αντιμετωπίσουμε τον Λένιν, τη ζωή και το έργο του μετά το θάνατό του. Λέει:

«Φοβάμαι μήπως οι πομπές, τα μαυσωλεία,
τα προσκυνήματα,
η διαδικασία η τυπική
πνίξουνε μ’ ευχέλαια γελοία
την απλότητα τη λενινιστική.»¹

Έτσι λοιπόν καλούμαστε σήμερα, ακολουθώντας την προτροπή του Μαγιακόφσκι, 100 ολόκληρα χρόνια μετά, να τιμήσουμε την επέτειο αυτή όχι με παχιά λόγια, αλλά στην πράξη.

Όχι βάζοντας στον Λένιν φωτοστέφανο, γιατί, αν βάλουμε φωτοστέφανο στον Λένιν, θα βάλουμε φωτοστέφανο και στην επανάσταση, θα την μετατρέψουμε σε κάτι μεταφυσικό και άπιαστο, ενώ εμείς θέλουμε να την κάνουμε χειροπιαστή πραγματικότητα.

O Λένιν ήταν άνθρωπος· άνθρωπος με σάρκα και οστά, όπως όλοι μας. Ήταν όμως ένας άνθρωπος που τον διέκρινε ανυποχώρητη προσήλωση στον επαναστατικό σκοπό, σπάνια θεωρητική και πολιτική ικανότητα και βαθιά εμπιστοσύνη στη δύναμη των εργαζόμενων μαζών.

Και με το έργο του ήταν που κατάφερε να δώσει σάρκα και οστά –για πρώτη φορά στην Ιστορία– στο όραμα γενιών και γενιών, για την κατάργηση της καπιταλιστικής σκλαβιάς.

Για να τιμήσουμε λοιπόν στην πράξη την επέτειο αυτή, πρέπει να στραφούμε στο έργο του Λένιν, που αποτελεί για μας όπλο και οδηγό για την ισχυροποίηση του αγώνα μας σήμερα.

Το έργο του Λένιν, όπως και ολόκληρη η ζωή του, ταυτίστηκαν στο μέγιστο βαθμό με την αφοσίωση στον αγώνα, με την ακούραστη, μεθοδική και αδιάλλακτη πάλη ενάντια στην εκμετάλλευση.

Ταυτίστηκαν με τη μεγάλη νίκη της Οκτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανάστασης στη Ρωσία το 1917, που άνοιξε μια νέα σελίδα στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Η νίκη του Οκτώβρη όμως δεν ήρθε ξαφνικά. Είχε προηγηθεί μια πολυετής και σύνθετη προσπάθεια θεωρητικής, πολιτικής και πρακτικής επαναστατικής δράσης.

Οι μπολσεβίκοι άλλωστε ήταν ένα κόμμα που είχε δοκιμαστεί στα δύσκολα.

Είχαν ατσαλωθεί στον αγώνα χρόνια ολόκληρα πριν την επανάσταση. Μέσα στις διώξεις της τσαρικής απολυταρχίας, την παρανομία και τη συνωμοτική δουλειά. Μέσα από τα αιματηρά διδάγματα της επανάστασης του 1905 που ηττήθηκε και τα τρομερά χρόνια της αντίδρασης που ακολούθησαν, μέσα από τη φωτιά και τους καπνούς του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου.

Καθοριστικό στοιχείο σε αυτήν την πορεία αποδείχτηκε πρώτα απ’ όλα, η θεωρητική, ιδεολογική και πολιτική ετοιμότητα του μπολσεβίκικου κόμματος, ώστε να μπορεί να ανταποκρίνεται στις μεταβαλλόμενες συνθήκες της ταξικής πάλης. Ο ίδιος ο Λένιν άλλωστε τόνιζε ότι «χωρίς επαναστατική θεωρία δεν υπάρχει επαναστατικό κίνημα».

Με άλλα λόγια, οι μπολσεβίκοι νίκησαν γιατί κατάφεραν να ανταποκριθούν στο ρόλο τους ως επαναστατική πρωτοπορία. Πρωτοπορία σκέψης και δράσης.

Και ο Λένιν υπήρξε προσωποποίηση αυτής της ενότητας θεωρίας και πράξης, της αποφασιστικότητας και της στοχοπροσήλωσης στο σκοπό της επανάστασης.

Ο Λένιν ανέπτυξε μεγάλο κομμάτι της επαναστατικής του δράσης διωγμένος από τη Ρωσία, ζώντας αναγκαστικά στο εξωτερικό, σε συνθήκες πολιτικής προσφυγιάς.

Τον ίδιο δρόμο είχαν ακολουθήσει εξάλλου, από τα τέλη του 19ου αιώνα, χιλιάδες Ρώσοι αγωνιστές, ανάμεσά τους φιλελεύθεροι δημοκράτες υποστηρικτές της ανατροπής του τσάρου, ναρόντνικοι αγωνιστές οπαδοί μιας λαϊκής πάλης με έντονη τη σφραγίδα της πολυπληθούς ρωσικής αγροτιάς, που συχνά κατέφευγαν σε μεθόδους ένοπλης δράσης αλλά και πολιτικών δολοφονιών, αλλά και οι πρώτοι επαναστάτες μαρξιστές που άρχισαν να δραστηριοποιούνται τότε.

Το ασφυκτικό πλαίσιο καταπίεσης, λογοκρισίας, οι απαγορεύσεις στην πολιτική δράση που επικρατούσαν στην τσαρική Ρωσία και τα αλλεπάλληλα κύματα διωγμών και συλλήψεων οδηγούσαν πολλούς στο να καταφύγουν στο εξωτερικό. Σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες είχαν διαμορφωθεί κέντρα των Ρώσων εμιγκρέδων, ιδιαίτερα πολυπληθή σε μερικές από αυτές, με ένα ευρύ δίκτυο οργανώσεων, πολιτικών εκδόσεων και εφημερίδων, πολλών μάλιστα πολιτικών αποχρώσεων που αντικατόπτριζαν και τη μεγάλη ποικιλομορφία του αντι-απολυταρχικού αγώνα.

Άλλωστε, σημαντικοί σταθμοί στην ιστορία του ρωσικού επαναστατικού κινήματος έλαβαν χώρα στο εξωτερικό. Η ίδρυση από τον Λένιν της εφημερίδας Ίσκρα που αποτέλεσε κορμό συγκρότησης του μπολσεβικισμού και τυπωνόταν στη Λειψία, ύστερα στο Μόναχο, και μετά στη Γενεύη, το κρίσιμο 2ο αλλά και το επίσης κρίσιμο 3ο Συνέδριο του Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος Ρωσίας, του ΣΔΕΚΡ, που έγιναν στο Λονδίνο, είναι μερικά μόνο χαρακτηριστικά στιγμιότυπα.

Οι πρώτες επαφές του Λένιν στο εξωτερικό έγιναν μάλιστα εδώ, στην Ελβετία, όπου ταξίδεψε το 1895 με πρόσχημα λόγους υγείας, για να συναντηθεί με τον Γκ. Πλεχάνωφ, ηγετική φυσιογνωμία του ρωσικού μαρξισμού εκείνη την εποχή, ενώ και μετά την εξορία του στη Σιβηρία, στην οποία είχε καταδικαστεί για την επαναστατική του δράση (από το 1897 ως το 1900), μετέβη και πάλι στη Γενεύη και τη Ζυρίχη για να συναντήσει ομάδες Ρώσων μαρξιστών.

Για πολλά από τα χρόνια που ακολούθησαν μέχρι και το ξέσπασμα της επανάστασης του 1917 ο Λένιν έζησε σε διάφορες πόλεις της Ευρώπης, δουλεύοντας, καθοδηγώντας τις παράνομες μπολσεβίκικες οργανώσεις, αναπτύσσοντας τις επαφές στο διεθνές σοσιαλιστικό κίνημα. Ζούσε πάντα με τους περιορισμένους πόρους που διέθετε το κόμμα και την αναπόφευκτη οικονομική στενότητα που αυτό συνεπαγόταν, σε μόνιμη εγρήγορση και επιφυλακή για πιθανή σύλληψη και απέλαση, γνωρίζοντας ότι συνεχώς καραδοκούσαν είτε οι πράκτορες της Οχράνα, της μυστικής υπηρεσίας του τσάρου που είχε ένα ιδιαίτερα ανεπτυγμένο δίκτυο πληροφόρησης στο εξωτερικό, είτε οι τοπικές διωκτικές Αρχές.

Στο Λονδίνο ζούσε ως Δρ. Ρίχτερ, παριστάνοντας το Γερμανό ερευνητή με ειδίκευση στη ρωσική αγροτική οικονομία, ώστε να μπορεί να έχει πρόσβαση στη βιβλιοθήκη του Βρετανικού Μουσείου, εκεί όπου μερικές δεκαετίες πριν ο Μαρξ μελετούσε τους ογκώδεις τόμους της βρετανικής εργατικής νομοθεσίας και στατιστικής κατά τη συγγραφή του κορυφαίου του έργου, του Κεφαλαίου.

Στο Μόναχο χρησιμοποιούσε πολλαπλές ταυτότητες: Άλλοτε εμφανιζόταν ως κύριος Μάγιερ, άλλοτε παρουσιαζόταν με πλαστή βουλγαρική ταυτότητα ως Δρ. Ιορντάνοφ.

Για να πάρουμε μια γεύση από τα μέτρα συνωμοτικότητας και τον τρόπο λειτουργίας των μπολσεβίκων, αξίζει να αναφέρουμε ένα επεισόδιο που εξιστορεί η Κρούπσκαγια, η σύζυγος του Λένιν, σχετικά με το πώς κατάφερε εν τέλει να τον συναντήσει στο Μόναχο μετά από μια δαιδαλώδη αναζήτηση. Φεύγοντας εκείνη από τα Ουράλια, όπου βρισκόταν καταδικασμένη σε εξορία από το τσαρικό καθεστώς, προσπάθησε να εντοπίσει τον Λένιν, που ήδη είχε διαφύγει στο εξωτερικό, μέσω των επαφών που τηρούσε το Κόμμα.

Πρώτη της στάση ήταν η Πετρούπολη. Από εκεί κατευθύνθηκε προς μια διεύθυνση στην Πράγα από όπου είχε λάβει την τελευταία επιστολή του συζύγου της, για να βρει την κομματική επαφή με το όνομα Φραντς Μόντραζεκ που θεωρούσε ότι ήταν ο Λένιν. Όταν έφτασε στην Πράγα, αποδείχτηκε όμως ότι ο επονομαζόμενος Μόντραζεκ ήταν ένας ενδιάμεσος σύνδεσμος. «Μάλλον ψάχνετε τον κύριο Ρίτερμαγιερ που ζει στο Μόναχο», της διευκρίνισε όλο νόημα ο σύντροφος Μόντραζεκ και η Κρούπσκαγια συνέχισε το ταξίδι της. Όταν έφτασε τελικά στη διεύθυνση του Ρίτερμαγιερ στο Μόναχο και διαπίστωσε ότι ούτε αυτός ήταν ο Λένιν, τότε πραγματικά απελπίστηκε. «Μην ανησυχείτε, ψάχνετε το σύντροφο Μάγιερ», της εξήγησε ο επονομαζόμενος Ρίτερμαγιερ, «στον οποίο έχω αναλάβει να σας πάω εγώ», της είπε τελικά.²

Αντίστοιχα στο Ελσίνκι, εμφανιζόταν με γερμανικό διαβατήριο ως Βίλχεμ Φράι, ενώ, κατά τη διαμονή του στα φινλανδικά χωριά που βρίσκονταν κοντά στα ρωσικά σύνορα και μπορούσαν να εξασφαλίσουν πιο άμεση επαφή με τις παράνομες μπολσεβίκικες οργανώσεις, εμφανιζόταν ως καθηγητής Μίλερ, γεωλόγος ερευνητής που μελετούσε τα ασβεστολιθικά πετρώματα της Νοτιοδυτικής Φινλανδίας.³

Στη Ζυρίχη, που έζησε την περίοδο του πολέμου, έμενε σε ένα διαμέρισμα που νοίκιαζε από την οικογένεια Κάμερερ, στο ιστορικό πλέον νούμερο 14 της οδού Spiegelgasse, σπίτι το οποίο είχε τα μειονεκτήματά του, καθώς είχε θόρυβο και δεν ήταν ιδιαίτερα ευρύχωρο, αλλά όταν ο Λένιν άκουσε κάποια στιγμή από τη σπιτονοικοκυρά του να αναρωτιέται γιατί οι στρατιώτες που σκοτώνονται στο μέτωπο δεν αποφασίζουν απλώς να τουφεκίσουν τους αξιωματικούς τους και να γυρίσουν στα σπίτια τους, ενθουσιάστηκε τόσο, που δεν το συζητούσε να αλλάξει διαμέρισμα.

Σε όλη τη διάρκεια της παραμονής του στο εξωτερικό, είχε σταθερά στο πλευρό του τη συμβία, σύντροφο και συναγωνίστρια Νάντια Κρούπσκαγια, που στάθηκε πολύτιμη συμπαραστάτης αλλά και βοηθός, στέλεχος του μπολσεβίκικου κόμματος.

Για μεγάλα διαστήματα, από την Κρούπσκαγια περνούσε όλη η κρυπτογραφημένη αλληλογραφία με την οποία ο Λένιν διατηρούσε τις επαφές με τις παράνομες οργανώσεις. Μια από τις τεχνικές που είχαν αναπτύξει ήταν η επικοινωνία με κώδικες, όπου τα κλειδιά αποκρυπτογράφησης των επιστολών βρίσκονταν σε προσυμφωνημένα κείμενα, όπως μια ποιητική συλλογή του Νεκράσοφ, μια βιογραφία του Σπινόζα ή δημοφιλή περιοδικά και φωτογραφικά λευκώματα της εποχής. Η Κρούπσκαγια έστελνε και λάμβανε ως και 300 τέτοια κρυπτογραφημένα μηνύματα κάθε βδομάδα και ο Λένιν συχνά δυσανασχετούσε, όταν έπεφτε πάνω στον ερασιτεχνισμό ορισμένων συντρόφων που είτε έκαναν λάθη στους κώδικες είτε είχαν αβλεψίες στην τήρηση των συμφωνημένων κλειδιών, πράγματα που καθιστούσαν δύσκολη την αποκρυπτογράφηση, με αποτέλεσμα να χάνονται κρίσιμες πληροφορίες.⁴

Ο Λένιν είχε διακρίνει από νωρίς ότι, για να μπορέσει το προλεταριάτο να παλέψει για την κοινωνική απελευθέρωση, χρειάζεται να συγκροτήσει την πολιτική του πρωτοπορία, το Κόμμα του.

Γι’ αυτό και δούλεψε με τόση αποφασιστικότητα για τη συγκρότηση του επαναστατικού κόμματος της εργατικής τάξης, του κόμματος «νέου τύπου».

Η διαδικασία συγκρότησης επαναστατικού εργατικού κόμματος στη Ρωσία πέρασε από διάφορες φάσεις: της ίδρυσης μικρών μαρξιστικών ομίλων για τη διαφωτιστική δραστηριότητα στους εργάτες, τη διαμόρφωση των πρώτων σοσιαλιστικών ομάδων, αλλά και τη διαπάλη με διάφορα μικροαστικού χαρακτήρα ιδεολογικά-πολιτικά ρεύματα (όπως εκείνη την εποχή ο ναροντνικισμός που θεωρούσε πρωτοπόρα κοινωνική δύναμη την αγροτιά και όχι την εργατική τάξη, ο λεγόμενος «νόμιμος μαρξισμός» που περιόριζε τη δράση του στο ασφυκτικό πλαίσιο που όριζε η τσαρική απολυταρχία κ.ά.).

Με ένα από τα θεμελιώδη έργα του, το Τι να κάνουμε; (1902), ανάδειξε την ανάγκη σφυρηλάτησης ενός ισχυρού κόμματος, που το θεωρούσε ως ένα οργανωμένο και πειθαρχημένο σύνολο με μέλη συνειδητούς αγωνιστές.

Μέσα από σκληρή διαπάλη με τους μενσεβίκους, το συμβιβαστικό ρεύμα μέσα στο εργατικό κίνημα της Ρωσίας εκείνη την εποχή, διαμόρφωσε τις επαναστατικές αρχές λειτουργίας του κόμματος.

Το 1ο, ιδρυτικό, Συνέδριο του ΣΔΕΚΡ πραγματοποιήθηκε το Μάρτη του 1898 στο Μινσκ. Ο Λένιν δεν πήρε μέρος στο Συνέδριο, καθώς βρισκόταν στην εξορία. Το Συνέδριο, αν και συνένωσε δυνάμεις και ομάδες από όλη τη Ρωσία, δεν κατάφερε να συγκροτήσει ένα κόμμα με συγκεντρωτική οργάνωση, ούτε είχε ακόμη επεξεργασμένες οργανωτικές αρχές και πρόγραμμα. Είχε γίνει όμως το πρώτο βήμα.

Ο αγώνας του Λένιν για τη δημιουργία ενός τέτοιου κόμματος στέφθηκε με επιτυχία στο 2ο Συνέδριο του ΣΔΕΚΡ, οι εργασίες του οποίου ξεκίνησαν στις 30 Ιούλη του 1903 στις Βρυξέλλες, αλλά μετά από μερικές μέρες μεταφέρθηκαν στο Λονδίνο για λόγους συνωμοτικότητας, καθώς διαπιστώθηκε ότι οι τσαρικές υπηρεσίες είχαν συγκεντρώσει πληροφορίες που είχαν μεταβιβάσει στις βελγικές Αρχές, που άρχισαν να παρακολουθούν τις κινήσεις των Ρώσων επαναστατών. Έτσι, οι 57 Ρώσοι αντιπρόσωποι ταξίδεψαν προς την αγγλική πρωτεύουσα, όπου οι εργασίες συνεχίστηκαν μέχρι τις 23 Αυγούστου.⁵

Το 2ο Συνέδριο του ΣΔΕΚΡ αποτέλεσε γεγονός ιστορικής σημασίας, καθώς έβαλε τις βάσεις για τη δημιουργία του κόμματος «νέου τύπου».

Ο Λένιν δούλεψε εντατικότατα στις μέρες του Συνεδρίου, ήταν ο μόνος αντιπρόσωπος που πήρε μέρος και στις 37 συνεδρίες, πήρε το λόγο πάνω από 100 φορές για τα διάφορα ζητήματα, προωθώντας με αποφασιστικότητα τις απόψεις του, ιδιαίτερα ενάντια στον Μαρτόφ και την ομάδα του, αυτούς που στη συνέχεια θα ονομαστούν «μενσεβίκοι». Το Συνέδριο υιοθέτησε το Πρόγραμμα που πρότεινε η ομάδα του Λένιν. Όμως, κατά τη συζήτηση για τις οργανωτικές αρχές υπήρξε διαπάλη ανάμεσα στην ομάδα του Λένιν, που πίστευε ότι το ΣΔΕΚΡ πρέπει να είναι ένα γερά συγκροτημένο κόμμα, και τους αντίπαλους της θέσης αυτής, που υιοθετούσαν μια πλαδαρή οργανωτική δομή.

Η αντιπαράθεση αυτή εκδηλώθηκε στη συζήτηση σχετικά με το ποιος μπορεί να είναι μέλος του κόμματος. Ο Λένιν θεωρούσε ότι το κόμμα πρέπει να συγκροτείται στη βάση της συνειδητής και πειθαρχημένης συμμετοχής, ότι για να γίνει κανείς μέλος του έπρεπε να αποδέχεται το πρόγραμμά του, να το υποστηρίζει με υλικά μέσα και να συμμετέχει προσωπικά σε μια από τις κομματικές οργανώσεις του.

Όπως έλεγε χαρακτηριστικά, «το κάθε μέλος πρέπει να είναι υπεύθυνο για το κόμμα και το κόμμα υπεύθυνο για κάθε μέλος».⁶

Στη σχετική συζήτηση στο Συνέδριο επικράτησε τελικά, προσωρινά, η άποψη αυτών που είχαν ταχθεί κατά της πρότασης του Λένιν. Η ζωή όμως σύντομα δικαίωσε τον Λένιν και το επόμενο κιόλας Συνέδριο ενέκρινε τις προτάσεις του.

Η αντιπαράθεση αυτή θα μπορούσε να φανεί ίσως ως «λεπτομέρεια», αντανακλούσε όμως τη συνολικότερη αντιπαράθεση για το χαρακτήρα του κόμματος, τον τρόπο συγκρότησης και λειτουργίας του. Την ικανότητά του να ανταποκρίνεται στο ρόλο του ως επαναστατική πρωτοπορία.

«Ο μπολσεβικισμός δε θα νικούσε την αστική τάξη το 1917, αν δεν είχε μάθει να προηγούμενα στα 1903 ως το 1917 να νικά και απομακρύνει αμείλικτα από το κόμμα της προλεταριακής πρωτοπορίας τους μενσεβίκους, δηλαδή τους οπορτουνιστές, τους ρεφορμιστές τους σοσιαλπροδότες»⁷, έλεγε αργότερα ο Λένιν.

Η παραμονή του Λένιν στη Ζυρίχη συνδέθηκε με μια εξαιρετικά σπουδαία περίοδο της ταξικής πάλης, που από πολλές απόψεις αποτέλεσε μάλιστα άμεσο προπομπό του ξεσπάσματος της επανάστασης στη Ρωσία.

Είναι η περίοδος του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου και σε εκείνη τη φάση οι λενινιστικές επεξεργασίες για τον ιμπεριαλισμό και τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο αποτελούν καθοριστικά στοιχεία για την επαναστατική πολιτική των μπολσεβίκων.

Ασφαλώς, οι λενινιστικές επεξεργασίες για τον πόλεμο δεν προέκυψαν εν μία νυκτί.

Είχαν προηγηθεί οι οικονομικές μελέτες του Λένιν για την ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία, ενώ ιδιαίτερα μέσα στις συνθήκες του πολέμου εντάθηκε η θεωρητική δουλειά πάνω στα χαρακτηριστικά της ανάπτυξης του μονοπωλιακού καπιταλισμού, η οποία και συμπυκνώθηκε στο εμβληματικό του έργο Ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού.

Το έργο αυτό αποτέλεσε θεμέλιο των λενινιστικών επεξεργασιών, ενώ παραμένει ως σήμερα μια από τις κορυφαίες συνεισφορές του Λένιν στην ανάπτυξη της επαναστατικής θεωρίας.

Τα πρώτα σχεδιάσματα για τη συγγραφή του ξεκίνησαν στα μέσα του 1915, όσο ακόμη ο Λένιν κατοικούσε στη Βέρνη, όπου κατάρτισε τους πρώτους πίνακες βιβλιογραφίας και συνέταξε τις πρώτες του περιλήψεις, ενώ το έργο συνεχίστηκε και ολοκληρώθηκε στη Ζυρίχη κατά το πρώτο εξάμηνο του 1916, όπου εκτός των άλλων ο Λένιν επωφελήθηκε και από την καλύτερη πρόσβαση που του έδιναν οι βιβλιοθήκες της πόλης στη βιβλιογραφία.

Ο Λένιν συγκέντρωσε και επεξεργάστηκε ένα εκτενές υλικό, που αφορούσε τις οικονομικές και τεχνολογικές εξελίξεις της εποχής, την ανάπτυξη των διάφορων βιομηχανικών κλάδων, των τραπεζών και του χρηματιστικού κεφαλαίου, την αποικιακή πολιτική, τις διεθνείς αντιθέσεις.

Για να αποκτήσει κανείς έστω μια πρώτη εικόνα του εύρους της βιβλιογραφικής εργασίας που έκανε ο Λένιν, αρκεί να ρίξει μια ματιά στα προπαρασκευαστικά υλικά για το βιβλίο, που έχουν συγκεντρωθεί στον τόμο 28 των Απάντων με την ονομασία «Τετράδια για τον ιμπεριαλισμό» και περιλαμβάνουν σημειώσεις από 150 περίπου βιβλία και 230 άρθρα, στα γερμανικά, ρωσικά, γαλλικά και αγγλικά.

Ο Λένιν μελέτησε διεξοδικά σημαντικά οικονομικά έργα αναφοράς για τον ιμπεριαλισμό εκείνης της περιόδου, όπως το έργο του Βρετανού οικονομολόγου Τζον Χόμπσον, αλλά και το έργο του Γερμανού σοσιαλδημοκράτη Ρούντολφ Χίλφερντινγκ, στα οποία ασφαλώς ασκεί κριτική για τη μεθοδολογία και τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγουν. Παράλληλα ασκεί πολεμική σε οπορτουνιστικές θεωρίες, με πιο χαρακτηριστική τη λεγόμενη θεωρία του υπερ-ιμπεριαλισμού του Κάουτσκι, ξεκαθαρίζοντας και ζητήματα που προκαλούσαν σύγχυση και μέσα στο σοσιαλιστικό κίνημα εκείνη την εποχή.

Ο Λένιν μελετούσε μεθοδικά και σε βάθος όλες τις πηγές, διαβάζοντας κριτικά και αξιοποιώντας τα στοιχεία που μπορούσε να αντλεί ακόμη και από πολιτικά αντιδραστικούς συγγραφείς. Για παράδειγμα, σε ένα από τα Τετράδια για τον Ιμπεριαλισμό, στο επονομαζόμενο «Τετράδιο Γιώτα» με βάση την αρίθμηση που ο ίδιος τηρούσε χρησιμοποιώντας τα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου, κρατά σημειώσεις από τη μελέτη ενός Γερμανού καθηγητή γύρω από τις «Εταιρίες συμμετοχών» και αναφέρει χαρακτηριστικά: «Ο συγγραφέας είναι ένας βλάκας με πατέντα, που στριφογυρίζει γύρω από ορισμούς (...), όμως το άρθρο του περιλαμβάνει πολύτιμα στοιχεία, αν και στο μεγαλύτερο μέρος τους είναι εντελώς ανεπεξέργαστα.»⁸

Αντίστοιχα, στο «Τετράδιο Λάμδα» όταν μελετάει το έργο του Σούλτσε-Γκέβερνιτς, γνωστού οικονομολόγου της εποχής, υποστηρικτή του γερμανικού ιμπεριαλισμού, αναφέρει: «Μεγάλος παλιάνθρωπος (…), συγκέντρωσε όμως μερικά πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία για τον αγγλικό ιμπεριαλισμό και έγραψε ένα ζωντανό, όχι ανιαρό βιβλίο. Ταξίδεψε στην Αγγλία, μάζεψε πολλά στοιχεία και έκανε πολλές παρατηρήσεις. Ληστέψατε, κ.κ. Άγγλοι, αφήστε και εμάς όμως τώρα να ληστέψουμε, να η ουσία της θέσης αυτού του “επιστήμονα”.»⁹

Να σημειώσουμε επίσης ότι ο Λένιν γράφει αυτό το έργο ως «εκλαϊκευτική μελέτη», όπως ο ίδιος την ονομάζει, και επιμένει να μπει αυτός ο διευκρινιστικός υπότιτλος στο βιβλίο, με σκοπό να κυκλοφορήσει πλατιά για τη διαφώτιση των εργατών.

Γι’ αυτόν το λόγο εξάλλου το έργο ξεκίνησε να γράφεται με σκοπό να εκδοθεί σε συνεργασία με έναν εκδοτικό οίκο που είχε ιδρύσει ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας Μαξίμ Γκόρκι, φίλος του Λένιν και υποστηρικτής των μπολσεβίκων, ώστε να μπορέσει να κυκλοφορήσει νόμιμα.

Όπως αναφέρει ο ίδιος ο Λένιν στο σχετικό πρόλογό του, «την μπροσούρα αυτή την έγραψα έχοντας υπόψη μου την τσαρική λογοκρισία. Γι’ αυτό, όχι μόνο αναγκάστηκα να περιοριστώ αυστηρότατα σε μια αποκλειστικά θεωρητική –ιδίως οικονομική– ανάλυση, μα και να διατυπώσω τις λίγες απαραίτητες παρατηρήσεις που αφορούν την πολιτική με τη μεγαλύτερη προσοχή, με υπαινιγμούς, με εκείνη την αισώπεια, την καταραμένη αισώπεια γλώσσα, στην οποία ο τσαρισμός ανάγκαζε να καταφεύγουν όλοι οι επαναστάτες, όταν έπαιρναν στο χέρι την πένα για να γράψουν ένα “νόμιμο” έργο».¹⁰

Εν τω μεταξύ, η πορεία του έργου προς την έκδοση είχε και αυτή τη δική της περιπέτεια. Το χειρόγραφο που έστειλε ο Λένιν στον υπεύθυνο του εκδοτικού που βρισκόταν στη Γαλλία χάθηκε, καθώς κατασχέθηκε από τις Αρχές. Και στη συνέχεια στάλθηκε δεύτερο χειρόγραφο, το οποίο, για να ξεπεράσει τα εμπόδια, βιβλιοδετήθηκε καμουφλαρισμένο μέσα σε ένα γαλλικό βιβλίο. Στη συνέχεια, στελέχη του εκδοτικού που βρίσκονταν στην επιρροή των μενσεβίκων προσπάθησαν να κάνουν παρεμβάσεις στο χειρόγραφο, αφαιρώντας τμήματα της κριτικής προς τον Κάουτκσι.¹¹ Τελικά το έργο κυκλοφόρησε στα μέσα του 1917, παίζοντας σημαντικό ρόλο στον εξοπλισμό του διεθνούς επαναστατικού κινήματος.

Οι επεξεργασίες αυτές αποτέλεσαν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο, στις συνθήκες του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου, οι μπολσεβίκοι μπόρεσαν να διαμορφώσουν επαναστατική γραμμή.

Ξεκαθαρίζοντας τον ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα του πολέμου και το γεγονός ότι η εργατική τάξη δεν έχει κανένα συμφέρον από τη συμμετοχή στη σφαγή, ο Λένιν λίγες μόλις μέρες μετά την έναρξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων επισημαίνει: «Ο ευρωπαϊκός και παγκόσμιος πόλεμος έχει σαφώς καθορισμένο χαρακτήρα αστικού, ιμπεριαλιστικού, δυναστικού πολέμου. Η πάλη για αγορές και η καταλήστευση ξένων χωρών, η τάση να καταπνίξουν το επαναστατικό κίνημα του προλεταριάτου, η τάση να διασπάσουν και να εξοντώσουν τους προλετάριους όλων των χωρών σπρώχνοντας τους μισθωτούς σκλάβους του ενός έθνους ενάντια στους μισθωτούς σκλάβους του άλλου έθνους (...), αυτό είναι το μοναδικό πραγματικό περιεχόμενο του πολέμου.»¹²

Αναδεικνύει ότι η πάλη του εργατικού κινήματος πρέπει να είναι προσανατολισμένη πρώτα απ’ όλα ενάντια στις επιδιώξεις και στους σχεδιασμούς της αστικής τάξης της χώρας του. Ότι ο βασικός εχθρός των εργαζόμενων και του λαού βρίσκεται μέσα στην ίδια τους τη χώρα, δηλαδή είναι το κεφάλαιο και το κράτος του κεφαλαίου, ότι οριστική λύση από τα δεινά του ιμπεριαλιστικού πολέμου μπορεί να δοθεί με την ανατροπή της αστικής εξουσίας.

Το ξέσπασμα του πολέμου αποτέλεσε μια μεγάλη πρόκληση για το διεθνές εργατικό κίνημα, με πολλά από τα ως τότε ισχυρά σοσιαλιστικά κόμματα τελικά να προδίδουν τις προπολεμικές τους διακηρύξεις και να συντάσσονται με τις κυβερνήσεις τους, στηρίζοντας την πολεμική εμπλοκή.

Η κατάληξη αυτή βέβαια δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Αποτέλεσε την κορύφωση μιας πορείας οπορτουνιστικής διολίσθησης των προηγούμενων χρόνων, την οποία ο Λένιν είχε εξάλλου στηλιτεύσει με τα έργα του γύρω από τους όρους ανάπτυξης του οπορτουνισμού.

Η κατάσταση αυτή ήταν ασφαλώς ένα βαρύ πλήγμα στο διεθνές εργατικό κίνημα, παράλληλα όμως λειτούργησε και ως καταλύτης διαχωρισμού των επαναστατικών δυνάμεων από τα χρεοκοπημένα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα.

Σε μια επιστολή του που στέλνει από τη Βέρνη, ο Λένιν έγραφε χαρακτηριστικά: «Ο ευρωπαϊκός πόλεμος έχει προσφέρει μια μεγάλη υπηρεσία στο διεθνή σοσιαλισμό, γιατί αποκάλυψε παραστατικά όλη τη σαπίλα και την ποταπότητα του οπορτουνισμού κι έδωσε έτσι μια υπέροχη ώθηση στο ξεκαθάρισμα του εργατικού κινήματος από την κοπριά που έχει συσσωρευτεί στη διάρκεια των δεκαετηρίδων της ειρηνικής περιόδου.»¹³

Ο πόλεμος έθεσε το δίλημμα αποφασιστικά. Ή με τον ταξικό συμβιβασμό ή με την επανάσταση.

Ο Λένιν δούλεψε δραστήρια για τη συσπείρωση και συγκέντρωση των συνεπών διεθνιστικών δυνάμεων, πάλεψε ώστε να δυναμώσει μέσα σε κάθε χώρα ο πόλος εκείνος που στεκόταν ενάντια στον εθνικιστικό ξεπεσμό των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, αλλά και ο διεθνής συντονισμός τους.

Σημαντικός σταθμός σε αυτήν την πορεία ήταν η διεθνής σοσιαλιστική συνδιάσκεψη που έγινε το Σεπτέμβρη του 1915 στο Τσίμερβαλντ, ένα χωριό κοντά στη Βέρνη. Εκεί, παριστάνοντας τους ορνιθολόγους που τάχα συμμετέχουν σε ένα διεθνές επιστημονικό συνέδριο, συναντήθηκαν κάτω από τη μύτη των Αρχών 38 αντιπρόσωποι από 11 χώρες και το γεγονός αυτό έμεινε στην Ιστορία ως το πρώτο βήμα μιας διακριτής παρουσίας σε διεθνές επίπεδο της συνεπούς πτέρυγας του εργατικού κινήματος.

Τα βήματα αυτά ήταν κομβικά για την ανασύνταξη των επαναστατικών δυνάμεων. Αποτέλεσαν την πρώτη μαγιά από την οποία στη συνέχεια συγκροτήθηκαν οι δυνάμεις της νέας, της Κομμουνιστικής Διεθνούς, που σήκωσε ξανά ψηλά τα λάβαρα του προλεταριακού διεθνισμού και της ταξικής πάλης.

Παράλληλα με το ρεύμα το σοσιαλσοβινισμού, ο Λένιν αντιτάχθηκε επίσης και στο ρεύμα του αστικού και σοσιαλιστικού πασιφισμού, των θολών ειρηνιστικών συνθημάτων. Ανέδειξε ότι οι αντιλήψεις αυτές δε φωτίζουν τον ταξικό χαρακτήρα της ιμπεριαλιστικής σφαγής, ενώ αντικειμενικά λειτουργούν ώστε να «αποκοιμίζουν» τους εργάτες με κούφια λόγια υπέρ της ειρήνης, τη στιγμή που το προλεταριάτο πρέπει να περάσει σε μαχητικές μορφές πάλης για να μπορέσει να μπει τέλος στη φρίκη του πολέμου.

«Είναι ανώφελο να προβάλλεται ένα αγαθούτσικο πρόγραμμα ευσεβών πόθων για ειρήνη, χωρίς να προωθείται ταυτόχρονα και στην πρώτη γραμμή η προπαγάνδα της παράνομης οργάνωσης και του εμφύλιου πολέμου του προλεταριάτου ενάντια στην αστική τάξη», επισημαίνει.¹⁴

Με μεγάλη διορατικότητα μάλιστα επισήμανε ότι με βάση την εξέλιξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων δεν αποκλείεται καθόλου σε κάποια φάση και η ίδια η αστική τάξη, για τα συμφέροντά της, να προβάλει «ειρηνιστικά συνθήματα».

«Σήμερα διάβαζα το αγγλικό περιοδικό “Εκόνομιστ”», έγραφε, «οι έξυπνοι αστοί παρουσιάζονται υπέρ της ειρήνης, φυσικά χάριν του δυναμώματος του καπιταλισμού... Το σύνθημα της ειρήνης αύριο-μεθαύριο θα το αρπάξει η γερμανική αστική τάξη και ιδιαίτερα οι οπορτουνιστές (...). Δηλαδή ειρήνη [που να] εγγυάται καλύτερα την “κοινωνική ειρήνη”, δηλαδή την υποταγή του προλεταριάτου στην αστική τάξη, την καθησύχασή του, τη συνέχιση της ύπαρξης του καπιταλισμού.»¹⁵

«Μήπως αυτό σημαίνει ότι οι σοσιαλιστές μπορούν να μένουν αδιάφοροι απέναντι στο αίτημα της ειρήνης, που το προβάλλουν ολοένα και πιο πλατιές μάζες;», θέτει το ρητορικό ερώτημα για να αναπτύξει το σκεπτικό του. «Καθόλου», απαντάει ο ίδιος. «Ο πόθος για ειρήνη είναι ένα από τα σπουδαιότερα συμπτώματα που αποκαλύπτουν πώς αρχίζει η απογοήτευση για την αστική ψευτιά σχετικά με τους “απελευθερωτικούς” σκοπούς του πολέμου, σχετικά με την “υπεράσπιση της πατρίδας” και τις άλλες απάτες της αστικής τάξης σε βάρος του λαού.»

Πρέπει όμως «να εξηγήσουμε στις μάζες ότι τα αγαθά που περιμένουν από την ειρήνη δεν είναι δυνατό να αποκτηθούν χωρίς μια σειρά επαναστάσεις», χωρίς την ανατροπή της εξουσίας των καπιταλιστών.¹⁶

Παράλληλα, καθώς εκείνη την περίοδο βρισκόταν στην Ελβετία, ο Λένιν προσπαθούσε να συμβάλλει έμπρακτα στον προσανατολισμό του ελβετικού κόμματος και στην ενίσχυση της διεθνιστικής, επαναστατικής του πτέρυγας, συνεργαζόμενος με στελέχη όπως ο Φριτς Πλάτεν και άλλοι, που πάλευαν ενάντια στο ρεφορμισμό και τις πασιφιστικές αυταπάτες της ηγεσίας.

Γράφει χαρακτηριστικά: «Η ουσία του ζητήματος για τον πασιφισμό (ζήτημα εξαιρετικά σπουδαίο για την Ελβετία) είναι η ιδέα ότι ο πόλεμος δε συνδέεται τάχα με τον καπιταλισμό, ότι δεν είναι συνέχιση της πολιτικής της ειρηνικής περιόδου. Πρακτική που ανάγεται στην παράκαμψη της αναγκαιότητας της επανάστασης. (...) Οι Ελβετοί σοσιαλπασιφιστές δεν το καταλαβαίνουν αυτό...»¹⁷

Θεωρούσε μάλιστα ότι υπάρχουν σημαντικά περιθώρια ενίσχυσης των επαναστατικών δυνάμεων μέσα στο ελβετικό κόμμα. Γράφει σε έναν συνεργάτη του ενδεικτικά: «Την Κυριακή έγινε το συνέδριο του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος του καντονιού της Ζυρίχης. Οι δικοί μας υπέβαλαν την απόφαση που προετοιμάσαμε εμείς, η οποία συγκέντρωσε 32 ψήφους. Είναι μεγάλη επιτυχία αυτό (…). Δεν είναι σωστό ότι στην Ελβετία “είναι αδύνατες” οι επαναστατικές μαζικές εκδηλώσεις. Και η γενική απεργία της Ζυρίχης το 1912; Έγινε και στη Γενεύη... Τώρα μάλιστα, στον καιρό του πολέμου, ακόμη πιο πολύ είναι δυνατές οι εκδηλώσεις των μαζών. Υπάρχει έδαφος για τη δημιουργία αριστερής [επαναστατικής] κατεύθυνσης μέσα στο ελβετικό κόμμα. Είναι γεγονός. Δεν είναι εύκολη δουλειά, είναι όμως αποδοτική.»¹⁸

Ασφαλώς, όπως όλοι καταλαβαίνουμε, οι επεξεργασίες του Λένιν για τον ιμπεριαλισμό και τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο δεν έχουν απλώς ιστορική αξία. Ούτε τις αναφέρουμε μόνο και μόνο για να υπενθυμίσουμε πόσο μεγάλη σημασία είχαν αυτές τότε.

Οι επεξεργασίες αυτές είναι κρίσιμες για τη σημερινή ανάπτυξη της στρατηγικής του κομμουνιστικού κινήματος, σε μια περίοδο μεγάλης κλιμάκωσης των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών και συγκρούσεων.

Σήμερα, ακόμη και οι πιο δύσπιστοι καταλαβαίνουν ότι βρισκόμαστε σε μια περίοδο που δεν είναι συνηθισμένη.

Με τις πολεμικές εστίες που μαίνονται από την Ουκρανία ως τη Μ. Ανατολή και τα σύννεφα του πολέμου να πυκνώνουν, με τον κίνδυνο γενικευμένων συγκρούσεων να γίνεται όλο και πιο ορατός.

Οι ευρωπαϊκές χώρες ζεσταίνουν τις μηχανές της πολεμικής οικονομίας. Η περιβόητη έκθεση Ντράγκι για το μέλλον της ΕΕ καλεί σε στρατιωτικές δαπάνες ύψους 500 δισ. την επόμενη δεκαετία. Όλα αυτά υπογραμμίζουν την ανάγκη οι λαοί να βρίσκονται σε ετοιμότητα και εγρήγορση.

Το ΚΚΕ έχει αναδείξει με τον πιο καθαρό τρόπο τον κίνδυνο μιας γενικευμένης σύγκρουσης, που στο έδαφος της σημερινής διεθνοποίησης του κεφαλαίου, της βαθιάς αλληλεξάρτησης των καπιταλιστικών οικονομιών και των βαθιών αντιθέσεων ανάμεσα στα ιμπεριαλιστικά στρατόπεδα παίρνει ούτως ή άλλως παγκόσμια διάσταση. Σε αυτό το διεθνές περιβάλλον κανείς δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστος.

Δεν περιοριζόμαστε ασφαλώς μόνο στην επισήμανση του κινδύνου, αλλά προσπαθούμε να οργανώσουμε τη λαϊκή πάλη ενάντια στους ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς. Και γι’ αυτό θεωρούμε πολύτιμη παρακαταθήκη ενέργειες στη χώρα μας, όπως για παράδειγμα στην Αλεξανδρούπολη που μέλη του ΚΚΕ και άλλοι εργαζόμενοι σταμάτησαν ΝΑΤΟϊκές αμαξοστοιχίες που μετέφεραν πολεμικό υλικό στην Ουκρανία. Ή την εναντίωση που εκδηλώθηκε ενάντια στην αποστολή ελληνικών πολεμικών πλοίων στην Ερυθρά Θάλασσα, τα παραδείγματα διαμαρτυρίας φαντάρων που βρέθηκαν στο στόχαστρο της στρατιωτικής ηγεσίας που απειλούσε με στρατοδικεία. Ή την πολύ σημαντική ενέργεια των λιμενεργατών στον Πειραιά, όπου με απόφαση του σωματείου τους αρνήθηκαν να φορτώσουν πολεμικό υλικό που προοριζόταν για το κράτος δολοφόνο του Ισραήλ.

Πολύ ελπιδοφόρες είναι και αντίστοιχες ενέργειες σε άλλες χώρες, όπως η άρνηση των Ιταλών λιμενεργατών στη Γένοβα να φορτώσουν πυρομαχικά για το Ισραήλ, οι μεγάλες διαδηλώσεις αλληλεγγύης στον Παλαιστινιακό λαό που πραγματοποιήθηκαν σε πολλές χώρες, στην Ευρώπη αλλά και στις ΗΠΑ, ενέργειες όπως η απεργία που προκήρυξε πρόσφατα το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ ενάντια στη συμμετοχή σε ερευνητικά προγράμματα που χρησιμοποιούνται από τον ισραηλινό στρατό για στρατιωτικές εφαρμογές.

Είναι πράξεις αντίστασης, αγώνα, διεθνιστικής αλληλεγγύης, αλλά και ετοιμότητας της παρέμβασης του λαϊκού παράγοντα.

Για να μην περνάει η προπαγάνδα των ιμπεριαλιστικών οργανισμών, για να δυναμώνει ο αγώνας για απεμπλοκή από τους ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς, για να μη δείχνει ο λαός εμπιστοσύνη στις κυβερνήσεις που τον σέρνουν πιο βαθιά στα ιμπεριαλιστικά σχέδια.

Σήμερα παλεύουμε για να χτίζουμε αυτές τις προϋποθέσεις, για να μπορούμε να ανταποκρινόμαστε σε όλες τις καμπές της ταξικής πάλης. Γιατί μπορεί να μην είναι ασφαλώς σε θέση κανείς να γνωρίζει το πώς θα ξεδιπλωθούν ακριβώς οι διάφορες εξελίξεις, αλλά θα είναι εγκληματική αμέλεια, ενώ βλέπουμε ξεκάθαρα όλο αυτό το εκρηκτικό περιβάλλον, να μην προετοιμάζουμε ευρύτερα λαϊκά στρώματα σε αυτήν την κατεύθυνση.

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, στον οποίο ήδη αναφερθήκαμε, άνοιξε τον ασκό του Αιόλου, δημιουργώντας ένα ντόμινο κλονισμών στις χώρες της εμπόλεμης Ευρώπης.

Καθόλου τυχαία εξάλλου, ο πόλεμος συχνά έχει χαρακτηριστεί ως ο «μεγάλος σκηνοθέτης της επανάστασης».

Ο πόλεμος ήταν που έστειλε εκατομμύρια προλετάριους στα πολεμικά μέτωπα και τις κακουχίες, τραβώντας αντικειμενικά τις μάζες στη δράση. Ο πόλεμος διέλυσε τις τότε κραταιές αυτοκρατορίες (τη Ρωσική, τη Γερμανική, την Αυστροουγγρική και την Οθωμανική) επιφέροντας πρωτόγνωρες ανακατατάξεις.

Στην ουσία, διαμόρφωσε το αντικειμενικό έδαφος μέσα στο οποίο ξετυλίχτηκε η μεγάλη επαναστατική δράση των μαζών στη Ρωσία, όπου η επανάσταση νίκησε το 1917, αλλά και στη Γερμανία, την Ουγγαρία, τη Φινλανδία, όπου οι επαναστάσεις όμως δεν κατάφεραν να επικρατήσουν.

Το Φλεβάρη του 1917 στη Ρωσία ξέσπασε η επανάσταση που γκρέμισε τον τσάρο. Ο λαός ήταν εξαντλημένος από τα τέσσερα χρόνια του ιμπεριαλιστικού πολέμου, τους θανάτους, τις κακουχίες, την πείνα.

Όταν τα νέα για την επανάσταση του Φλεβάρη έφτασαν στη Ζυρίχη, ο Λένιν καταλήφθηκε από μια πυρετώδη επιθυμία να γυρίσει αμέσως στην επαναστατημένη Ρωσία. Καθώς δεν υπήρχε νόμιμος τρόπος να ταξιδέψει, άρχισε να καταστρώνει σχέδια, μερικά από τα οποία δεν ήταν και πολύ ρεαλιστικά. Ένα από αυτά περιλάμβανε το να εισχωρήσει παράνομα σε κάποιο αεροπλάνο ή να μεταβεί με πλαστά χαρτιά στη Σουηδία, που ήταν ουδέτερη χώρα, και από εκεί να μπει στη Ρωσία παριστάνοντας το Σουηδό πολίτη, σχέδιο που σκόνταφτε κυρίως στο ότι δε μιλούσε σουηδικά...¹⁹

Τελικά, με τη μεσολάβηση Ελβετών και Γερμανών σοσιαλιστών, διοργανώθηκε το ταξίδι στο περιβόητο σφραγισμένο βαγόνι, με το οποίο ο Λένιν και άλλοι Ρώσοι σοσιαλιστές κατευθύνθηκαν στη Ρωσία μέσω Φινλανδίας.

Πριν φύγει από τη Ζυρίχη, ο Λένιν έστειλε με τηλεγράφημα τις πρώτες του οδηγίες προς τις μπολσεβίκικες οργανώσεις:

«Η τακτική μας: πλήρης δυσπιστία, καμία υποστήριξη στη νέα κυβέρνηση, ιδιαίτερα υποπτευόμαστε τον Κέρενσκι, εξοπλισμός του προλεταριάτου – μοναδική εγγύηση, (…) καμία προσέγγιση με άλλα κόμματα.
Ουλιάνοφ»²⁰

Σε αυτές τις λίγες γραμμές βλέπουμε ήδη να διατυπώνονται δυο βασικές κατευθύνσεις που θα παίξουν κρίσιμο ρόλο στο δρόμο προς τη νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης: Η στάση καμίας υποστήριξης προς την αστική Προσωρινή Κυβέρνηση και –στον αντίποδα– η πλήρης υποστήριξη στη μαζική επαναστατική δράση του προλεταριάτου, που αποτυπωνόταν εκείνη την περίοδο μέσα από τα επαναστατημένα Σοβιέτ Εργατών και Στρατιωτών.

Όταν 8 μέρες αργότερα, και μετά από ένα σχεδόν κινηματογραφικό ταξίδι, ο Λένιν κατάφερε να φτάσει στην επαναστατημένη Πετρούπολη, διατύπωσε τις περιβόητες «Θέσεις του Απρίλη».

Με αυτές ουσιαστικά εισηγήθηκε ένα πλαίσιο ανασυγκρότησης του επαναστατικού εργατικού κινήματος, διαμορφώνοντας τη στρατηγική των μπολσεβίκων στις νέες συνθήκες που διαμόρφωνε η νίκη της επανάστασης του Φλεβάρη. Καλούσε σε καμία παροχή στήριξης προς την Προσωρινή Κυβέρνηση, στο πέρασμα της εξουσίας στα Σοβιέτ και το καθήκον που έβαλε στην ημερήσια διάταξη ήταν αυτό της προετοιμασίας για τη σοσιαλιστική-προλεταριακή επανάσταση.

Η στάση απέναντι στην Προσωρινή Κυβέρνηση και η διαπάλη με τη συμβιβαστική πολιτική των εσέρων και των μενσεβίκων (που πλειοψηφούσαν σε εκείνη τη φάση στα Σοβιέτ και οι εργάτες τούς έδειχναν εμπιστοσύνη) αποτέλεσαν κομβικά στοιχεία.

Όταν μάλιστα το Μάη οι εσέροι και οι μενσεβίκοι, που πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι θεωρούνταν τότε «σοσιαλιστικά κόμματα», προχώρησαν ένα βήμα παραπέρα και αποφάσισαν –πέρα από τη στήριξη που έδιναν στην ΠΚ μέσω των Σοβιέτ– να μπουν και στη σύνθεσή της αναλαμβάνοντας υπουργικές θέσεις, οι μπολσεβίκοι κλιμάκωσαν τη διαφωτιστική τους δουλειά μέσα στους εργάτες.

Είναι πολύ χαρακτηριστικές οι αποφάσεις που πάρθηκαν –κάτω από την παρέμβαση των μπολσεβίκων– μέσα από μαζικές εργοστασιακές συνελεύσεις, ενάντια στη συμμετοχή των λεγόμενων «σοσιαλιστικών κομμάτων» στην κυβέρνηση:

«Εμείς, οι εργάτες του εργοστασίου του Τσέσερ, θεωρούμε την προσχώρηση των σοσιαλιστικών στοιχείων στην κυβέρνηση συνασπισμού επιζήμια για το προλεταριάτο και την αγροτιά, γιατί η συμμετοχή σ’ αυτήν θα καταστείλει την ταξική πολιτική μας και θα δυναμώσει το στρατόπεδο της αστικής τάξης (...)

Εμείς, οι εργάτες και υπάλληλοι των “Ενωμένων Εργοστασίων Καλωδίων”, στη γενική μας συνέλευση, όπου πήραν μέρος 2.500 (...), αποφασίσαμε να εκφράσουμε αρνητική στάση απέναντι στην κυβέρνηση συνασπισμού, που αποτελεί προπέτασμα για τις ενέργειες της αστικής τάξης· απαιτούμε την παράδοση της εξουσίας στο Σοβιέτ.»²¹

Τους μήνες που ακολούθησαν, ο αγώνας ενάντια στην Προσωρινή Κυβέρνηση κλιμακώθηκε και πέρασε από διάφορες φάσεις.

Κρίσιμη καμπή αποτέλεσε το καλοκαίρι του 1917.

Στις 4 Ιούλη πραγματοποιήθηκε μεγαλειώδης διαδήλωση στην Πετρούπολη, στην οποία συμμετείχαν 500 χιλιάδες εργάτες, στρατιώτες και ναύτες.

Η Προσωρινή Κυβέρνηση χτυπά και πνίγει στο αίμα τη διαδήλωση, η Πετρούπολη κηρύχτηκε σε κατάσταση πολιορκίας και εξαπολύθηκε κύμα καταστολής απέναντι στους μπολσεβίκους. Εκδόθηκε ένταλμα σύλληψης για τον Λένιν, ο οποίος με απόφαση του Κόμματος περνάει στην παρανομία.

Μετά από τα γεγονότα αυτά, η αντεπανάσταση αποθρασύνθηκε περισσότερο. Τον Αύγουστο εκδηλώθηκε η απόπειρα αντεπαναστατικού πραξικοπήματος από το στρατηγό Κορνίλοφ. Ο κίνδυνος που απειλούσε την επανάσταση ξεσήκωσε τις λαϊκές μάζες. Οι μπολσεβίκοι κατόρθωσαν όχι μόνο να δώσουν παλλαϊκή έκταση στον αγώνα κατά του Κορνίλοφ, αλλά και να ξεσκεπάσουν ολόπλευρα τον Κέρενσκι που εφάρμοζε το ίδιο αντεπαναστατικό πρόγραμμα με άλλα μέσα.

Ο αγώνας αυτός αποτέλεσε σημαντική καμπή, καθώς ισχυροποίησε την επιρροή του μπολσεβίκικου κόμματος, με αποτέλεσμα στα τέλη Αυγούστου και στις αρχές Σεπτέμβρη να αρχίζει να αλλάζει ο συσχετισμός στα Σοβιέτ υπέρ των μπολσεβίκων.

Με βάση τις νέες συνθήκες, ο Λένιν με αποφασιστικότητα θέτει την άμεση προετοιμασία του Κόμματος. Στις 29 Σεπτέμβρη προειδοποιεί:

«Η κρίση ωρίμασε. Ολόκληρο το μέλλον της ρωσικής επανάστασης παίζεται κορόνα-γράμματα.»²²

Στις 10 του Οκτώβρη, σε μια ιστορική συνεδρίαση της ΚΕ, επικυρώθηκε η απόφαση να προετοιμαστεί αμέσως όλο το Κόμμα για την ένοπλη εξέγερση.

Οι μπολσεβίκοι προχώρησαν σε συγκρότηση στρατιωτικού επαναστατικού κέντρου υπό την ευθύνη της ΚΕ, ενώ επίσης συγκρότησαν Στρατιωτική Επαναστατική Επιτροπή μέσα στο πλαίσιο του Σοβιέτ της Πετρούπολης, που στη συνέχεια θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην ένοπλη εξέγερση. Καθώς στέλνει σε όλες τις μονάδες επιτρόπους, ώστε τα στρατεύματα να υπακούουν σε εκείνη και όχι στην Προσωρινή Κυβέρνηση.

Το βράδυ της 24ης Οκτώβρη ο Λένιν απευθύνεται με ένα αποφασιστικό γράμμα προς τα μέλη της ΚΕ, καλώντας το Κόμμα να περάσει σε άμεση δράση.

Την ίδια νύχτα ο Λένιν φτάνει στο Σμόλνι, αναλαμβάνοντας την καθοδήγηση της εξέγερσης. Η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι πια γεγονός και οι μπολσεβίκοι γράφουν Ιστορία.

Η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν ένα κοσμοϊστορικό γεγονός που εγκαινίασε μια νέα ολόκληρη εποχή.

Ορισμένα από τα επιτεύγματα της Σοβιετικής Ένωσης για την κάλυψη βασικών αναγκών των εργαζόμενων, για την εξάλειψη της ανεργίας και της ενεργειακής φτώχειας, τη διασφάλιση κατοικίας, δωρεάν Υγείας και υψηλού επιπέδου μόρφωσης, την πρόσβαση στην πολιτιστική δημιουργία, δεν μπορεί να τα διασφαλίσει ο καπιταλισμός σήμερα, δεκαετίες μετά, και ούτε πρόκειται να τα διασφαλίσει ποτέ, καθολικά, για όλο τον πληθυσμό, ακόμη και στις πιο ανεπτυγμένες καπιταλιστικά χώρες. Γιατί ο ίδιος ο σκοπός της παραγωγής στον καπιταλισμό, το κέρδος, δημιουργεί φραγμούς στην κάλυψη των διευρυνόμενων κοινωνικών αναγκών.

Στη Σοβιετική Ένωση, για πρώτη φορά στην Ιστορία, αποδείχτηκε στην πράξη η δυνατότητα να σχεδιαστούν επιστημονικά και ενιαία οι στόχοι της παραγωγής, με στόχο την ολόπλευρη ικανοποίηση των αναγκών της κοινωνίας. Αποδείχτηκε η δυνατότητα να βελτιώνονται η οργάνωση και ο συντονισμός της συλλογικής προσπάθειας εκατομμυρίων εργαζόμενων με γνώμονα τη λαϊκή ευημερία.

Γνωρίζουμε βέβαια ότι η σοσιαλιστική οικοδόμηση κατά τον 20ό αιώνα δεν ήταν μια ανέφελη πορεία. Συνάντησε δυσκολίες, αντιφάσεις, αλλά και αστοχίες από την πλευρά του υποκειμενικού παράγοντα, του ίδιου του κομμουνιστικού κόμματος.

Γι’ αυτό και ως κόμμα έχουμε διεξάγει μια σημαντική προσπάθεια για να μελετήσουμε τις αιτίες που οδήγησαν στην ανακοπή αυτής της πορείας, στην ανατροπή του σοσιαλισμού. Βγάζουμε πολύτιμα συμπεράσματα τόσο από τη θετική πείρα, όσο και από την αρνητική.

Το ΚΚΕ, σε πείσμα πολλών, έδωσε αλλεπάλληλες μάχες μετά τις αντεπαναστατικές ανατροπές να αποκαταστήσει και να ενισχύσει τον επαναστατικό του χαρακτήρα.

Δώσαμε και συνεχίζουμε να δίνουμε τη μάχη προσπαθώντας να εξετάζουμε διαρκώς τα νέα ζητήματα στην ανάπτυξη του σύγχρονου καπιταλισμού.

Εξετάσαμε την πολύτιμη ιστορία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, αλλά και της υπερεκατοντάχρονης ηρωικής ιστορικής πορείας του Κόμματός μας.

Διαμορφώσαμε στο 19ο Συνέδριο επαναστατικό Πρόγραμμα και αρνηθήκαμε να γίνουμε συνένοχοι της σφαγής των δικαιωμάτων των εργαζόμενων συμμετέχοντας σε κυβέρνηση στο έδαφος του καπιταλισμού.

Πάνω απ’ όλα, τα μέλη και οι φίλοι του ΚΚΕ δίνουν τον καλύτερό τους εαυτό ώστε καθημερινά να βάζουν αυτές τις επεξεργασίες στη ζωή, στη μέθοδο για την οργάνωση και την καθοδήγηση της ταξικής πάλης.

Πρωτοστατούν στον αγώνα για να μπαίνουν στο επίκεντρο οι σύγχρονες ανάγκες των λαϊκών στρωμάτων, πρωτοστατούν στην αποκάλυψη του πραγματικού αντίπαλου, του κεφαλαίου και της εξουσίας του, στην αποκάλυψη του χαρακτήρα των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών που οξύνονται και οδηγούν τους λαούς στην πολεμική σφαγή.

Ας μην ξεχνάμε ότι ο Λένιν και οι μπολσεβίκοι στις αρχές του 20ού αιώνα αντιμετώπισαν όπως είδαμε ένα εργατικό κίνημα βαθιά χτυπημένο σε διεθνές επίπεδο από το ρεφορμισμό, διαβρωμένο από τον οπορτουνιστικό ξεπεσμό των παλιών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων. Υπήρχαν μόνο λίγες μικρές εστίες επαναστατικών δυνάμεων διάσπαρτες μέσα στην Ευρώπη. Κι όμως, αυτό άλλαξε μέσα σε λίγα χρόνια.

Και αν αυτά καμιά φορά μας φαίνονται πράγματα που αφορούν είτε κάποιο μακρινό παρελθόν είτε κάποιο απροσδιόριστο μέλλον, ας θυμηθούμε ότι το Γενάρη του 1917, μιλώντας σε μια εκδήλωση της ελβετικής εργατικής νεολαίας εδώ, σε αυτό το κτίριο που βρισκόμαστε σήμερα, ένας μπολσεβίκος αναρωτιόταν αν «εμείς οι πιο ηλικιωμένοι», όπως έλεγε για τον εαυτό του, «θα προλάβουμε να ζήσουμε ως τις αποφασιστικές μάχες».²³

Και η ζωή τα έφερε έτσι, που αυτός ο μπολσεβίκος, που δεν ήταν άλλος από τον Λένιν, να ηγηθεί της σοσιαλιστικής επανάστασης λίγους μήνες αργότερα.