Φίλες και φίλοι, συντρόφισσες και σύντροφοι.
Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω με τα λόγια της Μέλπως Αξιώτη:
«Θυμούμαι τούτο ’δώ αλησμόνητα. Σ’ ένα γαλλικό σκολείο καλογριών που πέρασα τις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου, φτάσαμε κάποτε στην Ιστορία στο κεφάλαιο της μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης. Ε λοιπόν, όλη εκείνη η συγκλονιστική εποχή που άρχισε να αλλάζει την όψη του κόσμου ήταν παρουσιασμένη στο βιβλίο σε 3-4 σελιδούλες. Κι ο συγγραφέας-ιστορικός μονάχα υπογράμμιζε με φρίκη πως οι απαίσιοι εκείνοι κομμουνάροι, πριν ν’ ανεβάσουν τη βασίλισσα Αντουανέτα στην Γκιγιοτίνα, την ξεβράκωσαν. Ε λοιπόν, σας βεβαιώ, εκατοντάδες παιδιά μέσα κει, για πολλά χρόνια ύστερα, (...) δεν είχαμε καταλάβει και δεν θυμόμαστε τίποτε άλλο απ’ όλη τη μεγάλη Γαλλική Επανάσταση, εξόν απ’ το φριχτό εκείνο ξεβράκωμα της Αντουανέτας. Έτσι μαθαίνομε συχνά την Ιστορία, γραφτά ή προφορικά.»
Η παραπάνω πεπατημένη σήμερα επαναλαμβάνεται μέσα από μια σειρά ντοκιμαντέρ, ιστορικά πονήματα, καταγραφές μνήμης, όπου βλέπουμε επιμέρους γεγονότα και πτυχές τους να διογκώνονται, ενώ ταυτόχρονα υποβαθμίζεται η μεγάλη εικόνα, ν’ αποκρύπτονται οι αντικειμενικές και βαθύτερες αιτίες των γεγονότων. Από την ανάλογη πρακτική δεν ξεφεύγουν και τα χρόνια της θύελλας 1940-1950, όπου οι πιο ακραίες εκδοχές αναθεώρησης και διαστρέβλωσης επιδιώκουν να ξεπλύνουν τα Τάγματα Ασφαλείας και να τα παρουσιάζουν ως καταφύγιο φιλήσυχων ανθρώπων που δήθεν ήθελαν να ξεφύγουν από τη βία του ΕΑΜ, παρόλο που τα Τάγματα Ασφαλείας έδιναν όρκο στο Θεό να υπηρετούν πιστά τον Χίτλερ.
Τα χρόνια της θύελλας περιλαμβάνουν μια σειρά μεγάλων γεγονότων που συνδέονται άμεσα με τον ιμπεριαλιστικό Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις επιπτώσεις του, που είναι: ο ιταλοελληνικός πόλεμος, η τριπλή κατοχή (γερμανική, ιταλική και βουλγαρική), οι διαφοροποιήσεις της αστικής τάξης, με ένα τμήμα της να συνεργάζεται με τους κατακτητές στις δωσίλογες κυβερνήσεις και ένα άλλο να φεύγει στο εξωτερικό συντασσόμενο με τη Μ. Βρετανία. Η πρωτοβουλία του ΚΚΕ να σαλπίσει την αντίσταση, που αγκαλιάστηκε από τη συντριπτική πλειοψηφία του λαού, με αποτέλεσμα το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ να γίνει ένα από τα μεγαλύτερα ένοπλα κινήματα αντίστασης. Η Απελευθέρωση, που συνοδεύτηκε με διαμόρφωση συνθηκών επαναστατικής κατάστασης, ενώ ακολούθησαν ο Δεκέμβρης του 1944, η λευκή τρομοκρατία μετά τη Βάρκιζα και η τρίχρονη εποποιία του ΔΣΕ. Σε όλα τα χρόνια της θύελλας δόθηκε σκληρός αγώνας των κομμουνιστών και χιλιάδων αγωνιστών μπροστά στα εκτελεστικά αποσπάσματα, στα στρατοδικεία, στα κελιά της Ασφάλειας, στις ανακρίσεις και τους βασανισμούς, στις φυλακές και τις εξορίες.
Μετά τη συντεταγμένη αποχώρηση του ΔΣΕ το 1949, το ΚΚΕ, ήδη παράνομο από το 1947, βρέθηκε σε νέες συνθήκες έως το 1974. Δεκάδες χιλιάδες μέλη του και αγωνιστές βρέθηκαν στην πολιτική προσφυγιά, στην ΕΣΣΔ και στις Λαϊκές Δημοκρατίες, στερούμενοι την ελληνική ιθαγένεια και με πολλές καταδίκες ερήμην σε θάνατο, ενώ δεκάδες χιλιάδες αγωνιστές βρέθηκαν στις φυλακές και στις εξορίες.
Όλη εκείνη η περίοδος αποπνέει μόνο δίκιο και ακατάβλητη ηθική από τη μεριά των εργατικών-λαϊκών δυνάμεων και του ΚΚΕ, ενώ έχει τις ρίζες της στην περίοδο του Μεσοπολέμου, οπότε σφυρηλατήθηκε ένα κόμμα ικανό να αντέχει στις θύελλες.
Σύντροφοι και φίλοι.
Το ΚΚΕ, σε στιγμές που τα εκατομμύρια του λαού μαστίζονταν από την πείνα, την απελπισία και το θάνατο, κήρυξε τον πόλεμο στο Γ΄ Ράιχ. Έδειξε έμπρακτα στο λαό πως «απ’ τα τσακάλια δε γλιτώνεις μ’ ευχές και παρακάλια». Αποδείχτηκε πως κανένας αρνητικός συσχετισμός δεν είναι αμετάβλητος. Στον αντίποδα, οι αστικές πολιτικές δυνάμεις αντιμάχονταν το ξύπνημα του λαού, είτε γιατί είχαν ταχθεί στο χιτλερικό στρατόπεδο είτε γιατί με τους Βρετανούς ετοίμαζαν την καταστολή του.
Με σκληρές μάχες του ΕΛΑΣ ήδη από το καλοκαίρι 1943 απελευθερώθηκε το μισό ελληνικό έδαφος. Εκεί άνθισαν οι λαϊκοί θεσμοί, όπως της λαϊκής διοίκησης, της λαϊκής παιδείας, λαϊκής δικαιοσύνης κ.ά. Οι κάτοικοι, δίχως το βραχνά της χωροφυλακής και των κατακτητών, έπαιρναν τις τύχες τους στα χέρια τους, με την καθοδήγηση του ΚΚΕ και του ΕΑΜ.
Προέκυψε από τα πράγματα το ερώτημα της συνένωσης αυτών των περιοχών και λαϊκών θεσμών κάτω από ενιαία κυβέρνηση, ήδη μέσα στο 1943, πολιτική πράξη που καθυστέρησε λόγω σειράς παραγόντων που σχετίζονται με τη στρατηγική του αντιφασιστικού μετώπου με αστικές δυνάμεις. Η 10η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ αποφάσισε τη συγκρότηση κυβέρνησης και το Μάρτη του 1944 ιδρύθηκε η ΠΕΕΑ. Αυτή απάντησε όχι μόνο στο ζήτημα της διοίκησης των ελεύθερων περιοχών, αλλά χρησιμοποιήθηκε και ως μέσο πίεσης για την αποδοχή του ΕΑΜ σε κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Έτσι, η ΠΕΕΑ εμπεριείχε στις διακηρύξεις της το σπέρμα της αυτοκατάργησης χάριν της δημιουργίας κυβέρνησης εθνικής ενότητας.
Οι λαϊκοί θεσμοί όμως στους οποίους ο λαός συμμετείχε με όρεξη, αυτενέργεια, προθυμία και δημιουργικό πνεύμα, μια προοπτική μπορούσαν να έχουν: Να μετατραπούν σε φύτρα νέας εργατικής εξουσίας. Αυτή είναι η πείρα της νικηφόρας Οκτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανάστασης. Το σύνθημα του Λένιν «Όλη η εξουσία στα Σοβιέτ!» σήμαινε πως η εργατική τάξη δεν έπρεπε να μοιραστεί την εξουσία της με τους αστικούς θεσμούς (την τότε Προσωρινή Κυβέρνηση). Αντίστοιχα στην ελληνική περίπτωση, η μετατροπή των λαογέννητων θεσμών σε φύτρα της εργατικής εξουσίας απαιτούσε σύγκρουση με το σύνολο των μηχανισμών του καπιταλιστικού κράτους και των αστικών πολιτικών δυνάμεων.
Ανάμεσα στους λαογέννητους θεσμούς ξεχωρίζει ο ΕΛΑΣ, υπό την προστασία του οποίου συγκροτήθηκαν και οι υπόλοιποι θεσμοί. Η δημιουργία του ΕΛΑΣ ήταν η πιο σημαντική κατάκτηση του εργατικού-λαϊκού κινήματος στα χρόνια της Κατοχής. Ο ΕΛΑΣ υπήρξε στρατός στην υπηρεσία ενός κινήματος που η καθοδηγητική του δύναμη ήταν το ΚΚΕ. Συγκέντρωνε τις βασικές προϋποθέσεις για να εξελιχτεί σε μοχλό ανατροπής της καπιταλιστικής εξουσίας και σε όργανο της εργατικής εξουσίας. Ξεχωριστές σελίδες ηρωισμού έγραψε ο ΕΛΑΣ των πόλεων.
Στις πόλεις η δράση του Κόμματος, του ΕΑΜ, όλου του λαού, δημιουργούσαν συνθήκες λαϊκού ξεσηκωμού ενάντια στην πείνα, την τρομοκρατία και για όλα τα ζητήματα. Το 1943 συγκλονίστηκε από τις λαϊκές διαδηλώσεις εκατοντάδων χιλιάδων στο κέντρο της Αθήνας. Ξεχωρίζουν η διαδήλωση της 5ης Μάρτη με την εισβολή χιλιάδων λαού στο υπουργείο Εργασίας και το κάψιμο των καταλόγων της επιστράτευσης, η διαδήλωση ενάντια στη βουλγάρικη επέκταση τον Ιούλη κ.ά. Όλες είχαν δεκάδες νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες.
Αυτός ήταν ο λαός, που με μπροστάρη το ΚΚΕ όχι μόνο δε φοβόταν, μα «φυσούσε και βρόνταγε».
Από το τέλος του 1943 με αρχές του 1944 οι συνοικίες της Αθήνας ήταν ελεύθερες. Ο λαός κυριαρχούσε στο Δουργούτι, την Κοκκινιά, την Καισαριανή, το Βύρωνα, την Καλλιθέα κ.α. Οι Γερμανοί, οι χωροφύλακες, τα Τάγματα Ασφαλείας δεν μπορούσαν καν να πατήσουν με ολιγομελείς ομάδες. Γι’ αυτό οργάνωναν δολοφονικές επιδρομές –τα γνωστά μπλόκα.
Το ΚΚΕ, που ήταν μπροστάρης σε αυτόν τον αγώνα και πρώτο στις θυσίες, είχε κύρος στα ύψη. Οι απεργίες τον Αύγουστο-Σεπτέμβρη του 1944 ήταν καθολικής συμμετοχής και πραγματοποιούνταν με ένοπλη αντιμετώπιση από τις ελληνόφωνες και γερμανόφωνες δυνάμεις καταστολής. Όλος ο λαός ήταν επί ποδός πολέμου και, παρά τις εκτελέσεις, τους φρικτούς βασανισμούς και τα πλιάτσικα, δε λυγούσε με τίποτα, έβγαινε στο προσκήνιο ακόμα πιο μαχητικός και ορμητικός.
Αυτός ήταν ο λαός της Αθήνας και όλης της Ελλάδας. Ήταν πλέον ένας καινούργιος λαός· ο πόλεμος και η αντιστασιακή πάλη είχαν προκαλέσει μια μεγάλη κίνηση λαϊκών μαζών σε όλα τα επίπεδα. Δημιουργούνταν συνθήκες επαναστατικής κατάστασης και προϋποθέσεις επιτυχίας της λαϊκής εξέγερσης για τη σχεδιασμένη κατάληψη της εξουσίας και την κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής. Όπως εύστοχα έγραφε ο Λένιν για την πείρα της Οκτωβριανής Επανάστασης, η αφαίρεση της ιδιοκτησίας από τους καπιταλιστές ιδιοκτήτες είναι που παραλύει το νευρικό τους σύστημα και τους κάνει ανίκανους να κινηθούν.
Τα παραπάνω θα ήταν το φυσικό επιστέγασμα όλου του αγώνα, καθώς οι αστικές δυνάμεις δε διέθεταν αξιόμαχες δυνάμεις καταστολής. Τα ποικιλώνυμα Τάγματα Ασφαλείας και η παλιά χωροφυλακή ήταν βουτηγμένα στο αντιλαϊκό έγκλημα και συγκέντρωναν το μίσος του λαού, ακόμα και των ανώτερων στρωμάτων, ενώ ο στρατός που οι εξόριστες βασιλικές κυβερνήσεις προσπάθησαν να συγκροτήσουν στη Μέση Ανατολή, ως στρατό πραιτοριανών, προέκυψε επίσης ΕΑΜικός, γι’ αυτό στράφηκαν εναντίον του οι βρετανικές λόγχες, κλείνοντας περίπου 15.000-20.000 στρατιώτες στα σύρματα στις ερήμους της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής.
Επιπλέον, υπήρχε ένα ακόμα φαινόμενο που συμβαδίζει με τις περιόδους μεγάλων λαϊκών κινημάτων και εξεγέρσεων: Στελέχη των κρατικών δυνάμεων είχαν περάσει με το μέρος του λαού, τίμια και ανυστερόβουλα. Ο Σαράφης υπολογίζει σε περίπου 700 τους αξιωματικούς του στρατού που πήγαν στον ΕΛΑΣ, ενώ στην αστυνομία πόλεων περίπου 400 αστυνομικοί ήταν μέλη του ΚΚΕ και διπλάσιοι του ΕΑΜ. Η γνωστή κατάληψη των αστυνομικών τμημάτων το Δεκέμβρη του 1944 έγινε με τη βοήθεια των αστυνομικών του ΕΑΜ.
Τα παραπάνω αποδεικνύουν πως κανένας μηχανισμός δεν είναι πανίσχυρος και αρραγής. Είναι χαρακτηριστικός ο στίχος του Μπρεχτ: «Το τανκ σου, στρατηγέ μου, είναι δυνατό μηχάνημα, έχει όμως ένα μικρό ελάττωμα, χρειάζεται οδηγό.»
Ωστόσο, η επαναστατική ρήξη με την καπιταλιστική εξουσία απαιτούσε διόρθωση της στρατηγικής του ΚΚΕ, έστω και κάτω από την πίεση των εξελίξεων. Όμως, η στρατηγική όχι μόνο δε διορθώθηκε, αλλά, εφαρμόζοντας τη λογική της εθνικής ενότητας σε συνδυασμό με τη γραμμή της μεγάλης αντιφασιστικής συμμαχίας, το ΚΚΕ και το ΕΑΜ οδηγήθηκαν σε μια σειρά επιλογές που δημιούργησαν έναν κλοιό συμβιβασμών που περιόριζε την αυτοτέλεια του εργατικού-λαϊκού κινήματος και έθετε πρόσθετα εμπόδια στο να εξελιχτεί ο ΕΛΑΣ σε στρατό επανάστασης.
Επιγραμματικά αναφέρουμε: Την ένταξη του ΕΛΑΣ στο Βρετανικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής και τη σύμπραξή του σε κοινό στρατηγείο με τον ΕΔΕΣ και το 5/42 (της ΕΚΚΑ) το καλοκαίρι του 1943· τη συμφωνία του Λιβάνου για κυβέρνηση εθνικής ενότητας το Μάη του 1944, η οποία μετά από πολλές συζητήσεις έγινε πράξη στις 2 Σεπτέμβρη 1944 με τη συμμετοχή στελεχών του ΚΚΕ και του ΕΑΜ ως υπουργών στην αστική κυβέρνηση του Γεώργιου Παπανδρέου. Ακολούθησε η Συμφωνία της Καζέρτα ανάμεσα στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, το Βρετανικό Στρατηγείο, τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ, που υπήγαγε τον ΕΛΑΣ στις διαταγές του Βρετανού στρατηγού Σκόμπι. Στη συνέχεια, με συμφωνία Σκόμπι-Παπανδρέου ο δωσίλογος Παναγιώτης Σπηλιωτόπουλος διορίστηκε Στρατιωτικός Διοικητής Αττικής. Πριν ακόμα φύγουν οι Γερμανοί, ο Σπηλιωτόπουλος διηύθυνε τον εξοπλισμό όλων των εγκληματιών που θα στρέφονταν ενάντια στο λαό με όπλα που έφερναν οι Βρετανοί στις ακτές της Αττικής. Την ίδια στιγμή, η συμφωνία της Καζέρτα απαγόρευε την είσοδο του ΕΛΑΣ στην Αθήνα.
Παρά τα σχέδια για την καταστολή και τη συντριβή του εργατικού-λαϊκού κινήματος, η πολιτική του Κόμματος και του ΕΑΜ συνέχισε να περιορίζεται στην ολοκλήρωση της απελευθέρωσης και στη διενέργεια ελεύθερων εκλογών για την ανάδειξη Συντακτικής Συνέλευσης που θα αποφάσιζε για το θέμα του βασιλιά. Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ συνέχισαν ουτοπικά να θεωρούν ότι η κυβέρνηση εθνικής ενότητας θα αναλάμβανε την τιμωρία των δωσίλογων, παρόλο που ανοιχτά δολοφονούσαν αγωνιστές ακόμα και στους γιορτασμούς της απελευθέρωσης. Τιμωρία φυσικά δεν υπήρξε· όσοι πιάστηκαν κλείστηκαν σε στρατόπεδα και φυλακές για να προστατευτούν από τη λαϊκή οργή. Οι ταγματασφαλίτες και άλλοι εγκληματίες αναβαπτίστηκαν σε εθνοφύλακες και ρίχτηκαν ενάντια στο λαό στις κρίσιμες μέρες του Δεκέμβρη.
Ήταν τέτοια η λαϊκή οργή για τους ταγματασφαλίτες, που τις μέρες του Δεκέμβρη ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών, ο Ίντεν, έκανε συνειδητά ψευδείς δηλώσεις ότι δε χρησιμοποιούσαν Τάγματα Ασφαλείας ενάντια στο λαό, πράγμα που όχι μόνο αποκαλύφθηκε, αλλά οι ταγματασφαλίτες πήραν και προαγωγές και συντάξεις. «Καταδότης, τσολιάς και μπλοκαδόρος, όσο βουλιάζεις στα σκατά, άλλο τόσο θα βγαίνεις καθαρός και τιμημένος», σχολίασε ο μεγάλος Κώστας Βάρναλης αποδίδοντας το λαϊκό αίσθημα.
Η ολιγόμηνη ένταξη του Κόμματος σε αστική κυβέρνηση αποδεικνύει πως ακόμα και ένοπλο, το λαϊκό κίνημα έχασε. Όχι μόνο στο κρίσιμο ζήτημα της εξουσίας, αλλά και σε επιμέρους διεκδικήσεις, π.χ. η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας νομοθέτησε σταθεροποίηση της δραχμής που την πλήρωσαν τα λαϊκά στρώματα και πάγωμα μισθών των εργαζόμενων. Οι ΕΑΜικοί υπουργοί δεν μπορούσαν να το φρενάρουν.
Το ΕΑΜ και το ΚΚΕ, δυστυχώς, δε σχεδίασαν την κατάκτηση της εργατικής εξουσίας. Αυτό δεν έγινε από διάθεση συνειδητού συμβιβασμού με την εκμεταλλεύτρια τάξη. Υπήρχε ισχυρή πίστη ότι τα τεράστια πλεονεκτήματα που έδινε η μεγάλη λαϊκή πλειοψηφία θα συνέχιζαν να υπάρχουν και δε θα έβρισκαν έδαφος αντιλαϊκές λύσεις.
Το παραπάνω αποδείχτηκε επικίνδυνη ουτοπία-φενάκη.
Αποδείχτηκε πως δεν μπορεί να υπάρξει τίποτε το ενδιάμεσο ανάμεσα στον καπιταλισμό και το σοσιαλισμό· ανάμεσα στην καπιταλιστική και την επαναστατική εργατική εξουσία. Να ακόμα ένα συμπέρασμα.
Σήμερα είναι πολλοί που ισχυρίζονται ότι ο αγώνας του ΔΣΕ ήταν χαμένος από χέρι λόγω συμφωνίας της ΕΣΣΔ με τη Μ. Βρετανία για το προβάδισμα της δεύτερης στην Ελλάδα. Πρόκειται για τοποθέτηση που δεν υπολογίζει τη δυναμική των εξελίξεων στον εγχώριο ταξικό αγώνα, την έκφρασή τους ακόμα και στο συσχετισμό της ταξικής πάλης σε διεθνές επίπεδο. Γι’ αυτό και θεωρούμε ως βασικό πρόβλημα ότι ο ΕΛΑΣ και όλος ο λαός με όρους εξέγερσης δε χτύπησε τους Βρετανούς ιμπεριαλιστές που αποβιβάστηκαν σε όλη την Ελλάδα ως μια δύναμη προληπτικής αντεπαναστατικής δράσης, αλλά αντιμετωπίστηκαν ως αντιφασιστική συμμαχική δύναμη.
Για το ΚΚΕ Ιστορία σημαίνει αλήθεια και εξαγωγή συμπερασμάτων. Η Σύγχρονη Εποχή ήδη κυκλοφορεί τα πρακτικά κρίσιμων διεθνών διασκέψεων του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, της Τεχεράνης το 1943, της Μόσχας το 1944, της Γιάλτας το 1945 και του Πότσνταμ το 1945. Αυτό που προκύπτει είναι πως η ΕΣΣΔ επιδίωκε την κατοχύρωση στρατηγικών πλεονεκτημάτων που δημιουργούσε η ορμητική πορεία του Κόκκινου Στρατού στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη καταρχήν για την άμυνά της και ως μέρος μιας γενικότερης πολιτικής συνεννόησης με τις ΗΠΑ και τη Μ. Βρετανία και, μετά τη λήξη του πολέμου, για τη διασφάλιση σχετικά μακροχρόνιων συνθηκών ειρήνης για την ανοικοδόμηση της κατεστραμμένης από τον πόλεμο ΕΣΣΔ.
Η παραπάνω επιδίωξη δεν επιβεβαιώθηκε. Επισημαίνουμε πως λαθεμένα ιδεολογικοποιήθηκε η πρόσκαιρη στρατιωτική συμμαχία ενάντια στο χιτλερικό άξονα. Η λήξη του πολέμου απέδειξε πως δεν μπορούσε να συνεχιστεί αυτή η συμμαχία, πολύ περισσότερο να δώσει «ειρηνικές δημοκρατικές κυβερνήσεις» έξω από το πεδίο της ταξικής πάλης. Ο ιμπεριαλισμός ξεκάθαρα είχε μέτωπο ενάντια στο σοσιαλισμό. Εξάλλου, η νίκη σοσιαλιστικών επαναστάσεων σε μια σειρά χώρες, όπως η Ελλάδα, θα ήταν διεθνές στήριγμα και για τη Σοβιετική Ένωση.
Δεν ευσταθεί και η ηττοπαθής οπορτουνιστική εκτίμηση ότι μετά την απαράδεκτη Συμφωνία της Βάρκιζας –αφοπλισμού και διάλυσης του ΕΛΑΣ– δεν υπήρχε πλέον επαναστατική κατάσταση. Η επαναστατική κατάσταση συνέχισε, έστω και με μειούμενη ένταση. Αυτό αποτυπώνεται στις συντριπτικές επιτυχίες των κομμουνιστών στο εργατικό κίνημα, στις τεράστιες λαϊκές συγκεντρώσεις που κατέκλυζαν τα στάδια και τους γύρω δρόμους παρά την άγρια τρομοκρατία. Αποτυπώνεται και στα αστικά μέτρα θεσμικής και ωμής βίας που ασκήθηκε σε μαζική κλίμακα. Αποτυπώνεται στη γενικότερη πνευματική και καλλιτεχνική ανάταση.
Σε αυτές τις συνθήκες γεννήθηκε ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας, ένας στρατός λαϊκός που ξεκίνησε ως στοιχειώδες μέτρο άμυνας ενάντια στον εξευτελισμό και τη δολοφονική βία. Η απόφαση για την ίδρυσή του έσωσε την τιμή του ΚΚΕ και του ελληνικού λαού. Ήταν ένας στρατός που θα είχε άλλες δυνατότητες νίκης αν ξεκινούσε πιο έγκαιρα στην ίδια την πρωτεύουσα και στα αστικά κέντρα, επιδιώκοντας με τη δράση του την κατάκτηση της εργατικής εξουσίας και όχι την πίεση για δημοκρατικές εξελίξεις, την αμνήστευση των αγωνιστών και τη συμφιλίωση.
Στη συνέχεια, η ηγεσία του Κόμματος, βλέποντας ότι η ένοπλη πάλη δε γινόταν να παραμένει ως δευτερεύον μέσο πίεσης για «ομαλές δημοκρατικές εξελίξεις», προσπαθούσε να ρίξει το βάρος στη γενίκευση του ένοπλου αγώνα. Η αποχή από τις εκλογές του 1946 και άλλα γεγονότα δείχνουν ότι η ηγεσία του Κόμματος είχε διαφορετική εκτίμηση από το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα για το συσχετισμό πάλης στα Βαλκάνια και τασσόταν υπέρ της γενίκευσης της ένοπλης πάλης από τις αρχές του 1946. Όμως εξαρτούσε την υλοποίηση αυτής της απόφασης από τη σύμφωνη γνώμη του ΔΚΚ και την εκ μέρους του πολιτική βοήθεια. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι διορθωτικές ή βελτιωτικές κινήσεις πραγματοποιούνταν με αργούς ρυθμούς σε σχέση με τις ανάγκες, ενώ οι αποφάσεις της ηγεσίας του Κόμματος δεν μπορούσαν να καλύψουν τα σοβαρά κενά ιδεολογικοπολιτικής και οργανωτικής στρατηγικής προετοιμασίας. Έτσι ο χρόνος κυλούσε εις βάρος του ΔΣΕ, επιτρέποντας την ολοκλήρωση της ανασυγκρότησης των μηχανισμών του καπιταλιστικού κράτους, τη φυλάκιση ή τον εξορισμό πολλών πρωτοπόρων κομμουνιστών και άλλων αγωνιστών που θα μπορούσαν να τον επανδρώσουν. Ακόμα κι έτσι όμως, η ελληνική καπιταλιστική εξουσία χρειάστηκε τη στήριξη της Μ. Βρετανίας αρχικά και των ΗΠΑ στη συνέχεια με «ποταμούς» πολεμικών εφοδίων και τρία χρόνια σκληρού αντιλαϊκού πολέμου για να επικρατήσει και να θωρακιστεί.
Αν και τα χρόνια της θύελλας και ειδικότερα ο αγώνας του Δημοκρατικού Στρατού δεν οδήγησαν στην κοινωνική απελευθέρωση, έδωσαν πολύτιμα διδάγματα για τον ανειρήνευτο χαρακτήρα της ταξικής πάλης μεταξύ εργατικής και αστικής τάξης. Επίδρασαν καθοριστικά στη φυσιογνωμία του ΚΚΕ. Ολόκληρη η ιστορία του ΚΚΕ του έδωσε τη δύναμη για να αντέξει νέες μπόρες οπορτουνιστικής επίθεσης, όπως στη δεκαετία του 1950, να ανασυγκροτηθεί εν μέσω δικτατορίας, αλλά ουσιαστικά να ξεπεράσει τη βαθιά κρίση των αντεπαναστατικών ανατροπών 1989-1991 και να μπει σε πορεία κομμουνιστικής ανασυγκρότησής του. Μπόρεσε να χαράξει πορεία κόντρα στο ρεύμα της αντεπανάστασης και να μελετήσει συλλογικά και βαθύτερα τα χρόνια της θύελλας. Τα συμπεράσματα της μελέτης καταγράφονται στο Δοκίμιο Ιστορίας του Κόμματος, αλλά και στη σύγχρονη στρατηγική επεξεργασία του ΚΚΕ – στο Πρόγραμμά του.
Κλείνοντας, δεν πρέπει να λησμονούμε και το εξής: Τα χρόνια της θύελλας γεννήθηκαν σε συνθήκες ιμπεριαλιστικού πολέμου και μας υπενθυμίζουν πόσο διαχρονικό είναι το «σπέρνουν ανέμους, θα θερίσουν θύελλες». Ξέρουμε πως η Ιστορία δεν είναι μια ευθεία γραμμή. Όμως η εξαγωγή συμπερασμάτων τροφοδοτεί με σύγχρονη πείρα, ώστε σε έναν κόσμο που φλέγεται νικητές να είναι οι λαοί.