«Οι ίδιες οι ιδέες σας είναι προϊόντα των αστικών σχέσεων παραγωγής και ιδιοκτησίας, όπως και το δίκαιό σας είναι η θέληση της τάξης σας που αναγορεύτηκε σε νόμο, θέληση που το περιεχόμενό της καθορίζεται από τις υλικές συνθήκες ύπαρξης της τάξης σας.»¹

H αστική τάξη αξιοποιεί την πρόνοια και την ειδική αγωγή, δημόσια και ιδιωτική, για να καλλιεργήσει τις αντιδραστικές της ιδέες εμφανίζοντάς τες με επιστημονικό και δήθεν προοδευτικό μανδύα. Επεξεργάζεται και προβάλλει μια σειρά ιδεολογήματα, όπως της συμπερίληψης και της αυτοσυνηγορίας των ΑμεΑ που παρουσιάζονται αναλυτικά παρακάτω. Αυτές οι παρεμβάσεις εδράζονται στην ανάγκη το αστικό κράτος να απαντήσει με έστω και κάποιους εκσυγχρονισμούς προκειμένου να φανεί πως ανταποκρίνεται στις ανάγκες των ΑμεΑ για συμμετοχή τους σε όλο το φάσμα της κοινωνικής ζωής και δράσης. Εδράζονται ταυτόχρονα στην ανάγκη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής να εκμεταλλευτεί την εργατική δύναμη όσων ανθρώπων με αναπηρία μπορούν να συμμετέχουν, των μελών των οικογενειών τους που λειτουργούν ως φροντιστές κλπ., ζητήματα που θα τα εξετάσουμε πιο αναλυτικά στη συνέχεια. Από την άλλη χρησιμοποιούνται για την αποποίηση της κρατικής ευθύνης και δράσης με τη δραστική μείωση της κρατικής χρηματοδότησης για δημόσια πρόνοια, ειδική αγωγή κι αποκατάσταση, αλλά και την εντεινόμενη εμπορευματοποίηση και ιδιωτικοποίηση, ακόμα και κατάργηση αυτών των υπηρεσιών και δομών και την ανάθεσή τους στην επονομαζόμενη «Κοινωνία των Πολιτών» (π.χ. ΜΚΟ, Αστικές μη Κερδοσκοπικές Εταιρίες κ.ά.) με το αζημίωτο.

Σε αυτήν τη βάση θεσμοθετούνται μέτρα, που έχουν στόχο τη χειραγώγηση και συναίνεση των εργαζομένων, των ανθρώπων με αναπηρία και των οικογενειών τους, που ουσιαστικά λειτουργούν εις βάρος τους.

Το ΚΚΕ έχει ιδεολογικοπολιτική υπεροχή, λόγω του Προγράμματός του και στα ζητήματα της υγείας-πρόνοιας. Οι θέσεις του και η πρότασή του για τα ΑμεΑ, την ειδική αγωγή, βασίζεται και στα επιτεύγματα του σοσιαλισμού σε αυτόν τον τομέα.

Το ζήτημα της αναπηρίας το εξετάζει ως κοινωνικό ζήτημα στη βάση της κοσμοθεωρίας του, του μαρξισμού - λενινισμού, και όχι ως ατομικό όπως το αντιμετωπίζει το καπιταλιστικό σύστημα.

Στο παρόν άρθρο γίνεται μια προσπάθεια κριτικής παρουσίασης και ανάλυσης κάποιων αστικών ιδεολογημάτων και παρεμβάσεων στο χώρο της αναπηρίας, σύμφωνα και με την Πολιτική Απόφαση του 21ου Συνεδρίου του ΚΚΕ που επισημαίνει την ανάγκη αποφασιστικής ενίσχυσης της διαπάλης, «σχετικά µε την αστική ιδεολογική επίθεση (ιδεολογήματα του μεταμοντερνισμού για ατομικό αυτοπροσδιορισμό και δικαιωματισμό, άρνηση της αντικειμενικής αλήθειας κλπ.)».

Ένα από τα πιο γνωστά σύγχρονα ιδεολογήματα είναι αυτό της «συμπερίληψης» παιδιών και ενηλίκων με αναπηρία.

«Η συμπερίληψη» χρησιμοποιείται ως υπερταξική έννοια από την αστική τάξη, τις κυβερνήσεις της, την Ευρωπαϊκή Ένωση, τους οπορτουνιστές και αναφέρεται στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου όλα τα άτομα, χωρίς διάκριση, ανεξαρτήτως δηλαδή των διαφορών τους (κοινωνική τάξη, φύλο, φυλή, εθνικότητα, αναπηρία, γλώσσα κλπ.) έχουν «ίσες ευκαιρίες» συμμετοχής, αποδοχής και επιτυχίας. Με λίγα λόγια ο στόχος είναι η δημιουργία του περιβάλλοντος των «ίσων ευκαιριών». Ωστόσο στο πλαίσιο λειτουργίας του καπιταλιστικού συστήματος εντείνονται οι ταξικές ανισότητες, οι διακρίσεις για όλους –πολύ δε περισσότερο για τα άτομα με αναπηρία– και οι παρεχόμενες «ευκαιρίες» δίνονται προς αξιοποίηση στο πλαίσιο «της ατομικής ευθύνης», δηλαδή για όποιον μπορεί να «δράξει» την ευκαιρία, όποιον έχει την ικανότητα. Δίνεται δηλαδή «η ευκαιρία» και όχι ένα σίγουρο περιβάλλον για τη δράση του ατόμου, ενώ θα μπορούσε με άλλες προϋποθέσεις, πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές να δημιουργηθούν οι κοινωνικές συνθήκες που απαιτούνται, σύμφωνα με τις διαφορετικές ανάγκες (π.χ. των ατόμων με αναπηρία) ώστε να μπορούν να συμμετάσχουν στην κοινωνική ζωή.

Οι όροι αυτοί έρχονται τώρα ως πιο σύγχρονοι του παλαιότερου της «ενσωμάτωσης» που αφορούσε «την τοποθέτηση ενός ατόμου ή μιας ευάλωτης ομάδας μέσα σε έναν προϋπάρχοντα χώρο ή σύστημα (π.χ. το γενικό σχολείο), χωρίς όμως απαραίτητα να αλλάζει αυτό το σύστημα για να τους υποστηρίξει²». Φαίνεται μάλιστα σα να αίρεται η ευθύνη από το ίδιο το άτομο που καλούνταν να προσαρμοστεί και να ανατίθεται στην κοινωνία να φροντίσει για την προσαρμογή του περιβάλλοντος ώστε να υποστηριχθεί το άτομο. Τα ιδεολογήματα αυτά συνδέονται ιδιαίτερα με την εκπαίδευση και κυρίως με την ένταξη μαθητών με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο γενικό - τυπικό σχολείο. Έχουν δε διατυπωθεί στην εκπαιδευτική πολιτική μέσω των όρων «συνεκπαίδευση», «ένα σχολείο για όλους» κλπ. Επίσης πηγή τους έχουν την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων³, καθώς και τη Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία⁴ που ήρθαν ως απάντηση στο «ιστορικό πρόταγμα των αστικών επαναστάσεων περί ατομικών ελευθεριών και δικαιωμάτων. Στα μάτια πολλών μπορεί να φαντάζουν αυτά ως ανεκπλήρωτες θετικές διακηρύξεις, στην πραγματικότητα όμως είναι υποθηκευμένες εξαρχής από το ίδιο το κοινωνικο-οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο που αυτές πρέπει να υλοποιηθούν. Η στυγνή πραγματικότητα που βιώνουν οι εργαζόμενοι στη σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία, σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής τους ζωής, αποδεικνύει ότι δε χωράνε “ανθρώπινα δικαιώματα” ούτε των ατόμων με αναπηρία και αποτυπώνει όλη τη διαδρομή της σήψης του καπιταλισμού»⁵.

Έτσι στο όνομα της «μη διάκρισης» των παιδιών με αναπηρία, της κατάργησης του στίγματος, του ρατσισμού, του δήθεν δικαιώματός τους στις ίδιες εκπαιδευτικές διαδικασίες και συστήματα, με τα παιδιά τυπικής ανάπτυξης, οδηγήθηκαν στα τυπικά δημόσια σχολεία, παιδιά με αναπηρία χωρίς τις ανάλογες υποδομές, μέσα, προγράμματα και ειδικό προσωπικό, χωρίς τις αναγκαίες προσλήψεις. Δεν υπάρχουν ξεκάθαρα επιστημονικά κριτήρια πότε ένα παιδί με αναπηρία μπορεί να φοιτήσει στο τυπικό σχολείο, σε πολλά σχολεία δεν υπάρχουν τμήματα ένταξης και στις περισσότερες περιπτώσεις δεν παρέχεται παράλληλη στήριξη (εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής που βοηθάει το ΑμεΑ στη σχολική τάξη) ή αυτή μοιράζεται σε 2 και 3 παιδιά, παραβιάζοντας ακόμα και τους δικούς τους νόμους και κανονισμούς που εκ των υστέρων προσπαθούν να τροποποιήσουν. Ουσιαστικά η φοίτηση στο τυπικό σχολείο παιδιών με αναπηρία με αυτούς τους όρους δεν καλύπτει τις ανάγκες τους. Αυτή η κατάσταση δημιούργησε και συνεχίζει να δημιουργεί τεράστια προβλήματα στην εκπαιδευτική διαδικασία, στη μάθηση των παιδιών με αναπηρία, των υπόλοιπων παιδιών, στους εκπαιδευτικούς τυπικής εκπαίδευσης αλλά και της ειδικής αγωγής.

Έννοιες με θετική φόρτιση όπως «η κοινωνική ένταξη» χρησιμοποιήθηκαν και χρησιμοποιούνται για να «χαϊδέψουν τα αφτιά» των γονιών και να φτάσουν στο σημείο οι ίδιοι οι γονείς να μη θέλουν να στείλουν πια τα παιδιά τους στα ειδικά, υποστελεχωμένα και αυτά σχολεία, ακόμα και όταν αντικειμενικά λόγω της μορφής ή/και της βαρύτητας της αναπηρίας τους δε θα μπορούσαν να συμμετέχουν σε τυπικά σχολεία. Εδώ να επισημανθεί πως με νόμο την τελική απόφαση για τη φοίτηση ενός παιδιού με αναπηρία στο τυπικό ή στο ειδικό σχολείο την έχουν οι γονείς, που δεν είναι υποχρεωμένοι να ακολουθήσουν τις κατευθύνσεις του αρμόδιου φορέα (παλιότερα ΚΔΑΥ, μετά ΚΕΣΥ, τώρα ΚΕΔΑΣΥ).

Χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς παρεμβαίνουν διάφορες αναπηρικές κινηματικές ομάδες με εργαλείο την έννοια της συμπερίληψης είναι ότι αυτές πρωτοστατούν και κατηγορούν Δημοτικές Αρχές ότι πάνε να δημιουργήσουν διαχωριστικά πλαίσια, επειδή παίρνουν πρωτοβουλίες και προτείνουν την ίδρυση ειδικών σχολείων στην περιοχή τους⁶. Παρασύρουν με αυτόν τον τρόπο γονείς παιδιών με αναπηρία που καταλήγουν να υπερασπίζονται τη φοίτηση των ανάπηρων παιδιών τους στο τυπικό σχολείο στο όνομα «της συμπερίληψης και της μη διάκρισης», ακόμα κι όταν το τυπικό σχολείο δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες τους.

Προφανώς κάποια παιδιά με βασικά κριτήρια τη μορφή και το βαθμό της αναπηρίας τους μπορούν και πρέπει να φοιτήσουν σε τυπικά σχολεία, ειδικά όταν σε αυτά υπάρχουν η κατάλληλη υλικοτεχνική υποδομή και τα μέσα, το εκπαιδευτικό, επιστημονικό και βοηθητικό προσωπικό και το ανάλογο πρόγραμμα.

Εδώ χρειάζεται να επισημάνουμε πως τόσο το τυπικό όσο και το ειδικό σχολείο δεν παύουν να προσανατολίζουν στην ιδεολογία της κυρίαρχης τάξης που στο πλαίσιο των στοχεύσεων του καπιταλιστικού τρόπου ανάπτυξης αυτή εξυπηρετεί την υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο. Οπότε από αυτήν τη σκοπιά δεν υπερασπιζόμαστε τη μια μορφή έναντι της άλλης, αλλά καταδεικνύουμε πώς η αστική τάξη και οι φορείς της παρεμβαίνουν τόσο στη μορφή όσο και στο περιεχόμενο της παρεχόμενης εκπαίδευσης προκειμένου να διαιωνίσουν την οικονομική και πολιτική τους κυριαρχία και μέσω των ιδεολογημάτων της «συμπερίληψης», της «ενσωμάτωσης», της «κοινωνικής ένταξης» στην εκπαίδευση.

Με παρόμοιο τρόπο βρίσκει πρακτική εφαρμογή το ιδεολόγημα «της συμπερίληψης» στην εργασία. Ως πλέον σύγχρονες συμπεριληπτικές μέθοδοι θεωρούνται αυτές της υποστηριζόμενης εργασίας των ΑμεΑ και της ίδρυσης ΚΟΙΝΣΕΠ (κοινωνικοί συνεταιρισμοί).

Η κυβέρνηση της ΝΔ πρόταξε αυτό το ζήτημα για την προβολή της δήθεν φιλοαναπηρικής πολιτικής της, δίνοντας ένα μικρό κονδύλι από το Ταμείο Ανάκαμψης⁷ για να «ρίξει στάχτη στα μάτια» των ΑμεΑ και των οικογενειών τους, ιδιαίτερα των ενηλίκων με λειτουργικό αυτισμό που θεωρείται αόρατη αναπηρία.

Επιχειρεί δε να αναδείξει τη συμβολή μη κερδοσκοπικών φορέων που δραστηριοποιούνται χρόνια στο χώρο της αναπηρίας, διαμορφώνοντας το πλαίσιο για την «εμπέδωση της ωφελιμότητας» από τη λειτουργία τέτοιων φορέων. Πώς δηλαδή θα συμβάλουν «φιλάνθρωποι» κι επιχειρήσεις στο πλαίσιο της λεγόμενης «Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης» (ΕΚΕ), ώστε να μειωθούν οι κρατικές δαπάνες για την αναπηρία. Όλα αυτά με το αζημίωτο βέβαια για τους «φιλάνθρωπους» εργοδότες, που προβλέπεται η επιδότησή τους για τη θέση εργασίας αναπήρου και όλα τα άλλα οφέλη της ΕΚΕ. Άλλωστε η ΕΚΕ δεν αποτελεί παρά μια εκσυγχρονισμένη μορφή παρέμβασης του κεφαλαίου που διατείνεται ότι αναλαμβάνει δήθεν «την ευθύνη του προς την κοινωνία», αποτελώντας μάλιστα και κοινωνικό πρότυπο.⁸ Ταυτόχρονα επιδιώκεται και η οικονομική ενίσχυση (π.χ. από ευρωενωσιακά προγράμματα) στους φορείς που αναλαμβάνουν την υποστήριξη των ΑμεΑ.

Έτσι για παράδειγμα μεγάλες αλυσίδες τουρισμού και επισιτισμού προτιμούν να προσλάβουν άτομα με σύνδρομο Down έναντι άλλων ΑμεΑ αντίστοιχης λειτουργικότητας. Ο λόγος είναι ότι τα άτομα με σύνδρομο Down έχουν ένα ιδιαίτερο προσωπείο λόγω της αναπηρίας τους, που την καθιστά αναγνωρίσιμη. Με αυτόν τον τρόπο επιδεικνύουν τις δήθεν ευαισθησίες τους, ενώ πριμοδοτούνται ποικιλοτρόπως στο πλαίσιο της ΕΚΕ.

Σύμφωνα με τον αστό θεωρητικό της «υποστηριζόμενης εργασίας» Wehman⁹, αυτή, για να αποδώσει, χρειάζεται να πληρούνται μια σειρά όροι όπως:

• Η εκπαίδευση του ανθρώπου με αναπηρία στη συγκεκριμένη θέση και στα καθήκοντά του, που απορρέουν από αυτήν τη θέση εργασίας («on the job training»).
• Η συστηματική και πολλές φορές μακροχρόνια υποστήριξη τόσο του ανάπηρου, όσο και των συναδέλφων του στο χώρο εργασίας και η συμμετοχή του εργοδότη στη διαδικασία ένταξης. Η διαρκής υποστήριξη βοηθά στη διατήρηση της εργασίας, στη βελτίωση δεξιοτήτων, στην επίλυση προβλημάτων που μπορεί να προκύψουν στον εργασιακό χώρο και στην προσαρμογή σε νέες απαιτήσεις. Περιλαμβάνει παρεμβάσεις από επαγγελματίες οι οποίοι διευκολύνουν τη συνεχή συνεργασία μεταξύ εργαζομένου και εργοδότη. Επίσης απαιτούνται και προσαρμογές, ανάλογα με την περίπτωση, στην υποδομή, στα εργαλεία κλπ. και στους όρους εργασίας (άδειες, ωράριο, διαλείμματα κ.ά.).

Μια από τις προκλήσεις που αναγνωρίζουν οι ίδιοι οι πρωτεργάτες του μοντέλου είναι η έλλειψη χρηματοδότησης για μακροχρόνια υποστήριξη¹⁰. Το βασικό όμως πρόβλημα είναι ότι οι θέσεις «υποστηριζόμενης εργασίας» είναι τραγικά ελάχιστες μπροστά στους χιλιάδες αναπήρους ικανούς προς εργασία.

Αυτού του είδους την εργασία καλούνται αφενός να την υποστηρίξουν εργαζόμενοι από τους χώρους που αναλαμβάνουν την εργασιακή υποστήριξη των ΑμεΑ, αφετέρου οι συνάδελφοι των ΑμεΑ στους χώρους δουλειάς. Όμως και στις δύο περιπτώσεις (ΑμεΑ και εργαζόμενοι) βιώνουν συνήθως άσχημες εργασιακές συνθήκες. Έτσι στην περίπτωση των ΑΜΕΑ αντικειμενικά δημιουργείται γόνιμο έδαφος για να αναπτυχθεί «ο κοινωνικός αυτοματισμός», ο ρατσισμός που στοχοποιεί τους ανθρώπους με αναπηρία. Μπορεί αυτοί να έχουν μια σχετικά προνομιακή μεταχείριση στην εργασία, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι λαμβάνονται υπόψη και ικανοποιούνται όλες τους οι ανάγκες. Ότι παίρνονται τα απαραίτητα ειδικά μέτρα, ότι δημιουργούνται οι συνθήκες που πρέπει να έχουν στο χώρο εργασίας τους ως ΑμεΑ.

Βεβαίως υπάρχει και η πρόταση, κυρίως από τη σοσιαλδημοκρατία, για τη δημιουργία ΚΟΙΝΣΕΠ στο πλαίσιο λειτουργίας της επονομαζόμενης κοινωνικής οικονομίας. «Με τον όρο “κοινωνική οικονομία” οι αστοί αποδίδουν οικονομικές δραστηριότητες που δεν είναι δημόσιες, ούτε ιδιωτικές, αλλά ενώ είναι οργανωμένες από ιδιώτες και σύνολα ιδιωτών, θεωρούνται ότι δεν έχουν ως στόχο την κερδοφορία του κεφαλαίου αλλά την εξυπηρέτηση σκοπών της κοινωνίας συνολικά.»¹¹ Όμως επειδή κι αυτές είναι επιχειρήσεις, που δρουν αναγκαστικά στο πλαίσιο του καπιταλιστικού ανταγωνισμού, δε δίνουν ικανοποιητικό μόνιμο εισόδημα στους εργαζομένους τους (ανάπηρους και μη), ούτε σιγουριά για μεγάλη διάρκεια ζωής τους. Αντί να εξασφαλίζουν μόνιμη δουλειά με όλα τα δικαιώματα, τους ωθούν να ψάχνουν διέξοδο στην καπιταλιστική οικονομική ζούγκλα. Ουσιαστικά βάζουν τους ανθρώπους με αναπηρία να διαχειριστούν τη φτώχεια τους. Επιπροσθέτως, χωρίς τις κρατικές επιδοτήσεις ή τη σύνδεσή τους με επιχειρήσεις που έχουν κερδοσκοπική δραστηριότητα είναι θνησιγενείς, καθώς «στο έδαφος του καπιταλισμού καμία ιδιωτική δραστηριότητα δεν έχει κοινωνική - οικονομική σημασία αν δε στοχεύει στο κέρδος»¹².

Οι «κοινωνικοί συνεταιρισμοί» των ΑμεΑ θεωρούνται ως η δήθεν «σύγχρονη» απάντηση του αστικού κράτους στα «προστατευμένα παραγωγικά εργαστήρια» που λειτουργούσαν στη Σοβιετική Ένωση και είχαν «υιοθετηθεί» ως μοντέλο και από μια σειρά αστικά κράτη στο πλαίσιο της λειτουργίας του αστικού «κράτους πρόνοιας». Το «αντίπαλο δέος» όμως πια δεν υπάρχει, ενώ τέτοιου τύπου παραχωρήσεις δεν άντεξαν στη ζυγαριά του «κόστους - οφέλους». Τρανό παράδειγμα το κλείσιμο από την κυβέρνηση της Μεγάλης Βρετανίας 27 από τα 54 προστατευμένα εργαστήρια του προγράμματος Remploy, επικαλούμενη τις ετήσιες ζημίες ύψους £68 εκατομμυρίων και την ανάγκη ανακατεύθυνσης των πόρων σε προγράμματα υποστήριξης για την ένταξη ατόμων με αναπηρία στην αγορά εργασίας.¹³ Παρά τις υποσχέσεις, μόνο το 3% των εργαζομένων που απολύθηκαν βρήκαν νέα εργασία.¹⁴

Αυτά είναι τα τραγικά αποτελέσματα που φέρνει η πολιτική της κρατικής αποποίησης ευθυνών. Όλα αυτά δεν αποτελούν παρά μια ακόμα όψη του ατομικού δικαιωματισμού που παρουσιάζεται ως «ευκαιρία» και όχι ως «εξασφάλιση», μια και, όπως παραδέχονται οι ίδιοι οι αστοί, στον καπιταλισμό κανείς δεν είναι «εξασφαλισμένος». Οπότε και οι άνθρωποι με αναπηρία, όπως όλοι, δεν μπορεί να νιώσουν ασφάλεια και σιγουριά για το μέλλον τους. Το αστικό κράτος αξιοποιεί τα παραπάνω ιδεολογήματα ώστε να αποποιηθεί τις ευθύνες του και να τις ρίξει στις πλάτες των ίδιων των αναπήρων και των οικογενειών τους με τη μορφή της ατομικής ευθύνης, για να εξοικονομήσει χρήματα για τη στήριξη του κεφαλαίου γενικά στις μέρες μας που ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος γενικεύεται, και για την πολεμική βιομηχανία. Μάλιστα αναπτύσσει σχεδιασμό ακόμα και για την εκμετάλλευση των ανθρώπων με αναπηρία στο πλαίσιο της πολεμικής βιομηχανίας, όπως η στρατολόγηση ανθρώπων με αυτισμό υψηλής λειτουργικότητας για τη βελτιστοποίηση της λειτουργίας των οπλικών συστημάτων των drones που ξεδιάντροπα πρότεινε ο κ. Δένδιας πριν λίγους μήνες εμπνεόμενος από το παράδειγμα του κράτους-δολοφόνου του Ισραήλ που το έχει δοκιμάσει ήδη στην πράξη.¹⁵

Στο πλαίσιο ωστόσο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής αυτά τα μέτρα όπως είδαμε δίνονται είτε από ιδιωτικές υπηρεσίες που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για όσους αντέχει η τσέπη τους να τα πληρώσουν, είτε από ΜΚΟ, φιλανθρωπικές οργανώσεις και σωματεία γονέων και κηδεμόνων, παρέχοντας υπηρεσίες σύμφωνα με το μικρό ή μεγαλύτερο προϋπολογισμό τους, που και αυτές σιγά-σιγά αρχίζουν να κοστολογούν τις υπηρεσίες που παρέχουν και να ζητούν αντίτιμο από τις οικογένειες με τον έναν ή τον άλλο τρόπο (π.χ. με τη μορφή της δωρεάς κλπ.).

Η πλήρης ένταξη των αναπήρων στην κοινωνία απαιτεί να αναλαμβάνει το κράτος και όχι το άτομο ή η οικογένεια την κάλυψη όλων των σύγχρονων αναγκών τους, από την αρχή της αναπηρίας τους μέχρι όλο το βίο τους (την εκπαίδευση σε όλες τις βαθμίδες της, την επιστημονική κατάρτιση μέχρι την εύρεση εργασίας, τη συνταξιοδότησή τους κλπ.).

Ένα ακόμα σύγχρονο ιδεολόγημα είναι αυτό της «αυτοσυνηγορίας» των ΑμεΑ, δηλαδή της ικανότητας του ανάπηρου να εκφράζει, να διεκδικεί και να υπερασπίζεται τα δικά του συμφέροντα, τις ανάγκες και τις επιθυμίες του.¹⁶ Έτσι προτείνεται να καταργηθεί «η κηδεμονία» ή αλλιώς η «δικαστική συμπαράσταση» που προβλέπεται για μια σειρά περιπτώσεις ΑμεΑ. Αφορά ενήλικα ΑμεΑ που «λόγω ψυχικής ή διανοητικής διαταραχής ή σωματικής αναπηρίας αδυνατούν συνολικά ή εν μέρει να φροντίζουν μόνα τους για τις υποθέσεις τους». Παρότι δεν υποστηρίζουμε πως το σύστημα της «κηδεμονίας» παρείχε την κατάλληλη υποστήριξη που έχει ανάγκη κάθε άτομο με αναπηρία, τονίζουμε πως και με την εφαρμογή των νέων ιδεολογημάτων υπάρχει σκοπιμότητα που αναλύεται παρακάτω.

Η διαδικασία του υπάρχοντος συστήματος έχει διαβαθμίσεις. Ανάλογα με την ικανότητα του/της καθενός/καθεμίας για κατανόηση, εκτίμηση, λογική σκέψη και έκφραση επιλογής, μπορεί να συναποφασίσει για όλα τα θέματα ή για ορισμένα ή και για κανένα, οπότε αναλαμβάνει ο «δικαστικός συμπαραστάτης» που τον υποκαθιστά στη λήψη των αποφάσεων που τον αφορούν, με κριτήριο το «βέλτιστό συμφέρον του».

Αυτό θεωρείται πατερναλισμός, ένα σύστημα υποκαθιστάμενης λήψης αποφάσεων που δήθεν «δε σέβεται την αυτονομία του ατόμου, τη θέληση και τις προτιμήσεις του»¹⁷. Ωστόσο η έννοια της αυτονομίας του ανθρώπου συνδέεται άμεσα με τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές προϋποθέσεις που διαμορφώνουν τις δυνατότητες να ζει ελεύθερα και να εκπληρώνει τις δυνατότητές του με την πολύπλευρη στήριξη του κράτους, ικανοποιώντας δωρεάν όλες τις σύγχρονες ανάγκες. Όμως η ικανοποίηση αυτών των αναγκών των ανθρώπων με αναπηρία υποτάσσεται στους νόμους του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, μπαίνοντας και αυτές στη μέγγενη του «κόστους - οφέλους», και γι’ αυτό στον καπιταλισμό δεν είναι πραγματοποιήσιμες, παρά μόνο με την πάλη του εργατικού, του λαϊκού και αναπηρικού κινήματος σε αντιμονοπωλιακή - αντικαπιταλιστική κατεύθυνση για να αποσπάσει έστω και προσωρινά κάποιες κατακτήσεις.

Στην «Εθνική Στρατηγική για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία 2024-2030» προβλέπεται ως εμβληματική δράση η αναθεώρηση του «δικαστικού συμπαραστάτη» και η αντικατάστασή του από το καθεστώς της «Υποστηριζόμενης Λήψης Αποφάσεων» (ΥΛΑ) η οποία νομοθετήθηκε το 2021 (Ν. 4816/2021).

Στην ΥΛΑ η υποστήριξη θεωρείται ατομικό δικαίωμα του αναπήρου, στο πλαίσιο του ατομικού δικαιωματισμού, και η εφαρμογή της περνάει στα χέρια ΜΚΟ και ιδιωτών. Έτσι, αντικαθίσταται το κριτήριο «του βέλτιστου συμφέροντος» με αυτό «της επιθυμίας, της βούλησης και των προτιμήσεων του ατόμου», ακόμα και αν αυτά οδηγούν σε κίνδυνο ή σε ρίσκο για τη ζωή του, την ποιότητά της, το εισόδημα ή την περιουσία του.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό της Ισπανίας (κράτος που έχει θεσμοθετήσει την ΥΛΑ), όπου άτομο με ψυχιατρική διαταραχή –οι διαταραχές συγκαταλέγονται στις ψυχικές αναπηρίες– οδηγήθηκε στην εκπόρνευση. Πρώτα βέβαια του δόθηκε υποστήριξη, όπως προβλέπει το πρωτόκολλο, του εξηγήθηκαν δηλαδή οι συνέπειες και το ρίσκο που ενέχει αυτή η επιλογή. Θεωρήθηκε όμως ελεύθερη επιλογή, παρόλο που αυτή η απόφασή του προερχόταν από την ψυχοπαθολογία του.

Οι άνθρωποι με αναπηρία στο πλαίσιο της ΥΛΑ ενθαρρύνονται να πάρουν τις αποφάσεις τους στη βάση της «ελεύθερης βούλησης», της θέλησης, της επιθυμίας, των προτιμήσεών τους. Επίσης η διαδικασία επιλογής –παρά τη θεωρητική τουλάχιστον πρόβλεψη για υποστήριξη– εξ ορισμού θέτει το ζήτημα της επιθυμίας και της προτίμησης του ατόμου. Όμως όπως γράφει ο Ένγκελς χαρακτηριστικά στο Αντι-Ντίρινγκ, «η ελευθερία της θέλησης δε σημαίνει τίποτα άλλο έξω από την ικανότητα να μπορούμε να αποφασίζουμε με γνώση των πραγμάτων. Άρα, λοιπόν, όσο πιο ελεύθερη είναι η κρίση ενός ανθρώπου σε σχέση με κάποιο συγκεκριμένο ζήτημα, με τόσο μεγαλύτερη αναγκαιότητα θα έχει καθοριστεί το περιεχόμενο αυτής της κρίσης, ενώ η αβεβαιότητα, που στηρίζεται στην αγνωσία, η οποία κάνει φαινομενικά αυθόρμητα την επιλογή της ανάμεσα σε πολλές και διαφορετικές αντιφατικές δυνατότητες απόφασης, αποδείχνει την ανελευθερία της ακριβώς από το γεγονός ότι κυριαρχείται από το αντικείμενο πάνω στο οποίο πρέπει ίσα-ίσα να κυριαρχεί. Επομένως, η ελευθερία συνίσταται στην κυριαρχία η οποία στηρίζεται στη γνώση των φυσικών αναγκαιοτήτων, πάνω στον εαυτό μας και την εξωτερική φύση»¹⁸. Πράγμα που σημαίνει και τη λήψη ανάλογων μέτρων ώστε το άτομο με αναπηρία, και πολύ περισσότερο το άτομο με νοητική ή/και ψυχιατρική/νευρολογική αναπηρία, να μπορέσει να κατανοήσει και να γνωρίσει την αντικειμενική υλική και κοινωνική πραγματικότητα όσο αυτό είναι δυνατόν αντικειμενικά να πραγματοποιηθεί.

Μια ακόμα πτυχή αφορά το πώς οι οικογένειες εμπλέκονται με τη διαχείριση του γλίσχρου επιδόματος και αν το άτομο με αναπηρία διαχειρίζεται μόνο του ή όχι αυτό το επίδομα. Πολλοί εποφθαλμιούν να αναλάβουν ειδικά την οικονομική διαχείριση της περιουσίας των ΑμεΑ για να «βάλουν χέρι» στα πολλά ή στα λίγα που μπορεί να διαθέτει ένας ανάπηρος ή η οικογένειά του, ακόμα και σε αυτό το επίδομα.

Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής, ΜΚΟ σε Ισπανία¹⁹ και Μεγάλη Βρετανία²⁰ επιδοτούνται αδρά από το κράτος για να παρέχουν υποστήριξη και βοήθεια στα ΑμεΑ όσον αφορά τη διαχείριση των εσόδων και των εξόδων τους, τη διαχείριση περιουσιακών στοιχείων κληρονομιάς ή άλλους τύπους χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων, ακόμα και μετά το θάνατο των γονιών²¹. Γιατί λοιπόν να μην υποθέσουμε ότι προκειμένου να διασφαλιστεί δήθεν η υψηλότερη απόδοση, με την οποία μπορεί να αποκομίσουν όφελος και οι ΜΚΟ, δε θα διστάσουν να προχωρήσουν ακόμα και σε τζογάρισμα σε διάφορα χρηματοοικονομικά προϊόντα, με πιθανό αποτέλεσμα την οικονομική καταστροφή των ίδιων και κατ’ επέκταση των ΑμεΑ; Εξάλλου έχουμε το παράδειγμα της Lehman Brothers το 2008 στις ΗΠΑ, όταν υπέστησαν ζημιές τα συνταξιοδοτικά ταμεία που είχαν τοποθετήσει σ’ αυτήν τα αποθεματικά τους, αφήνοντας χιλιάδες συνταξιούχους στον αέρα.

Επίσης, οι ανάπηροι, που έχουν κάποια περιουσιακά στοιχεία, προτιμούνται από ιδιωτικές δομές και ιδρύματα, για να λάβουν όμως και εκεί αμφιβόλου ποιότητας υπηρεσίες.

Όσοι δεν έχουν παρά μόνο το γλίσχρο επίδομα, αν το παίρνουν κι αυτό, φυτοζωούν σε ιδρύματα που συνήθως τους παρέχουν υπηρεσίες ανάλογα με το ποσό της πληρωμής τους.

Τέτοια μέτρα μέσω ΜΚΟ θεωρείται ότι απαντούν στη βαρβαρότητα του καπιταλιστικού συστήματος, που έχει οδηγήσει τους γονείς σε απόγνωση για το μέλλον του παιδιού τους, όταν οι ίδιοι δε θα είναι πια στη ζωή.

Προβάλλουν δε χωρίς αιδώ ότι το δικαίωμα υποστήριξης που έχει ένας άνθρωπος με αναπηρία, και που δεν μπορεί μόνος του να αποφασίσει, να πραγματοποιείται αυτό με ανταποδοτικό τρόπο, με αντίτιμο. Δηλαδή, το αυτονόητο δικαίωμα που δεν υλοποιείται λόγω της αντιλαϊκής πολιτικής, το θεωρητικοποιούν ως «ατομικό δικαίωμα» βγάζοντας όμως από το κάδρο το οικονομικό υπόβαθρο που έχει. Μάλιστα, οι παροχές, ακόμα και αυτές οι ελάχιστες που υπάρχουν, τώρα καταργούνται στο όνομα του «ατομικού δικαιωματισμού».

Όλα αυτά δεν είναι σενάρια νοσηρής φαντασίας· όπως είδαμε υπάρχουν συγκεκριμένα παραδείγματα και από άλλα ευρωπαϊκά κράτη, όπως στην Αγγλία όπου τα ΑμεΑ μπορούν να αγοράζουν υπηρεσίες από ιδιωτικούς οργανισμούς ή ΜΚΟ για την υποστήριξή τους μέχρι εξαντλήσεως του χρηματικού ποσού της κάρτας. Στην κάρτα αναπηρίας που διαθέτουν πιστώνεται συγκεκριμένο χρηματικό ποσό ανάλογα με μια σειρά κριτήρια-κόφτες. Και αυτό ανεξάρτητα αν καλύπτονται ή όχι οι πραγματικές σύγχρονες ανάγκες τους στη βάση των εξελίξεων της επιστήμης και της τεχνολογίας.

Σε αυτό το πλαίσιο επιδιώκουν να φτιάξουν και στη χώρα μας κάρτα (ήδη έφτιαξαν το μοναδικό αριθμό που θα έχει από εδώ και πέρα ο καθένας και η καθεμία μας), που θα περιέχει όλα τα προσωπικά στοιχεία του πληθυσμού, μεταξύ αυτών τα ζητήματα υγείας, και βέβαια το βαθμό αναπηρίας κάποιου και το εισόδημά του. Αυτά τα ψηφιακά εργαλεία τα εμφανίζουν ως το άπαν του εκσυγχρονισμού στην ψηφιακή εποχή. Η Ελλάδα, δε, πρωτοστατεί σ’ αυτά με τις διάφορες πλατφόρμες, τον ηλεκτρονικό φάκελο υγείας, τα kids wallets, αλλά και την κάρτα αναπηρίας, για να κρύψουν την άθλια κατάσταση που έχει περιέλθει η πλειοψηφία των ΑμεΑ των λαϊκών στρωμάτων λόγω των δραστικών περικοπών σε επιδόματα και άλλες παροχές.

Όλα τα παραπάνω ιδεολογήματα για τη «δικαιωματική» προσέγγιση της αναπηρίας εντάσσονται στη σύγχρονη θεωρία του «ατομικού δικαιωματισμού». Αυτή η προσέγγιση έρχεται να αντικαταστήσει το μοντέλο της «κοινωνικής θεώρησης» της αναπηρίας που επικρατούσε όλες τις προηγούμενες δεκαετίες μέχρι το ’90 που έγιναν οι ανατροπές του σοσιαλιστικού συστήματος. Τότε άρχισαν όλες οι αστικές κυβερνήσεις να αποδομούν αυτό το μοντέλο σταδιακά με την πολιτική τους, να το απαξιώνουν μέχρι να το καταργήσουν τελείως. Η «κοινωνική θεώρηση» είχε αναπτυχθεί στο όνομα του αστικού «κράτους πρόνοιας» ως ιδεολογικοπολιτική απάντηση στις σοσιαλιστικές κατακτήσεις και ιδιαίτερα στη διάχυση κάποιων επιτευγμάτων του σοσιαλισμού στα ζητήματα της αναπηρίας. Το υλικό του υπόβαθρο εδραζόταν στην υπαρκτή ανάγκη διαχείρισης πιεστικών ζητημάτων που πρόκυπταν από το μεγάλο αριθμό αναπήρων, πρωτίστως λόγω των δύο παγκόσμιων πολέμων, των εργατικών ατυχημάτων, των ελλιπών μέτρων πρόληψης γενικότερα, αλλά και της σταδιακά αυξανόμενης αναγνώρισης συνδρόμων και καταστάσεων που οδηγούν σε αναπηρία μέσω της εξέλιξης της επιστήμης και της τεχνολογίας, γεγονός που ώθησε τα αστικά κράτη να πάρουν μια σειρά μέτρα σε όλα τα επίπεδα (αποκατάστασης, εκπαίδευσης, πρόνοιας κλπ.) με τη μορφή των αστικών λειτουργιών του «κράτους πρόνοιας» και να υπάρξει πρόοδος στην αντιμετώπιση των ατόμων με αναπηρία. Παράλληλα αυτό χρησιμοποιήθηκε και στο πλαίσιο της χειραγώγησης της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων λόγω της διαπάλης των δύο συστημάτων, ιδιαίτερα από τη σοσιαλδημοκρατία.

Πηγή αυτών των ιδεολογημάτων και θεωριών του «ατομικού δικαιωματισμού» είναι ο υποκειμενικός ιδεαλισμός, που στην πιο ακραία του μορφή στο χώρο της αναπηρίας φτάνει να υποστηρίζει την αναπηρία (όπως κάνει και με το φύλο) ως κοινωνική κατασκευή.

Έτσι, «στα πλαίσια τέτοιων θεωρήσεων, παρά τις επιμέρους παραλλαγές τους και τις ενίοτε σημαντικές διαφορές μεταξύ των διάφορων εκδοχών τους, το “κοινωνικό” ουσιαστικά ισοδυναμεί με το μη αντικειμενικό και στην πράξη κατανοείται ως άθροισμα ατομικών στάσεων, επιλογών, καταναγκασμών και προκαταλήψεων που συνδιαμορφώνουν τρόπους ζωής».²² Με αυτήν τη θεώρηση παραγνωρίζεται το γεγονός ότι η ανθρώπινη δράση εξελίσσεται μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια και όρια, τα οποία καθορίζονται από την ίδια την αντικειμενική πραγματικότητα –τόσο τη φυσική όσο και την κοινωνική. Κατ’ επέκταση αυτές οι θεωρήσεις εξαλείφουν την υλική βάση εν προκειμένω της αναπηρίας, τόσο τη βιολογική - σωματική διάστασή της, όσο και την κοινωνική - ταξική διάσταση, με την έννοια των αντικειμενικών σχέσεων που αναπτύσσονται στην κοινωνική ζωή των αναπήρων και στη βάση των οικονομικών σχέσεων στην παραγωγική διαδικασία.

Ξεμπερδεύοντας με αυτές τις διαστάσεις της αναπηρίας και αντιμετωπίζοντας την αναπηρία ως κοινωνική κατασκευή, «επιτρέπονται» επιμέρους τροποποιήσεις ώστε να βελτιωθεί η πραγματικότητα όπως βιώνεται ατομικά από τον ανάπηρο, αρκεί να αξιοποιηθεί κατάλληλα η επιστήμη και η τεχνολογία. Έτσι ανοίγει ο δρόμος για την κοινωνική μεταρρύθμιση μέσω της οποίας η σοσιαλδημοκρατία διατείνεται ότι μπορεί ο καπιταλισμός να αποκτήσει ανθρώπινο πρόσωπο, όπως για παράδειγμα περιγράφηκε προηγουμένως με τη «συμπερίληψη» και το «σχολείο για όλους», την «υποστηριζόμενη εργασία», τις ΚΟΙΝΣΕΠ, την ΥΛΑ κλπ.

Ο υποκειμενικός ιδεαλισμός απομονώνει και διαστρεβλώνει τις έννοιες που ανέπτυξαν οι Σοβιετικοί θεωρητικοί για την αναπηρία στη Σοβιετική Ένωση.

Καταπιανόμαστε συγκεκριμένα με τον Βιγκότσκι, καθώς αστοί επιστήμονες τον επικαλούνται εδώ και χρόνια προκειμένου να υποστηρίξουν τα περί «συμπεριληπτικότητας», «κοινωνικής κατασκευής της αναπηρίας» κλπ. Σκοπός μας λοιπόν δεν είναι να παρουσιάσουμε τις θεωρητικές επεξεργασίες του Βιγκότσκι στην ολότητά τους, αλλά να αναδείξουμε πως οι αστοί επιστήμονες τις απομονώνουν, διαστρεβλώνουν την ιστορικότητα και το σοσιαλιστικό υπόβαθρο αυτών των θεωριών και των επιτευγμάτων. Πως δηλαδή ηθελημένα παραβλέπουν ή και διαστρεβλώνουν την αντικειμενική πραγματικότητα, τις υλικές και οικονομικές σχέσεις, του εκάστοτε κοινωνικο-ιστορικού σχηματισμού, που καθορίζουν την κοινωνική συνείδηση και κατ’ επέκταση την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το κοινωνικο-πολιτισμικό μοντέλο της αναπηρίας του Βιγκότσκι, σύμφωνα με το οποίο η αναπηρία διακρίνεται σε πρωτογενή (οργανική/βιολογική βλάβη) και δευτερογενή (κοινωνικές και ψυχολογικές συνέπειες της βλάβης στο άτομο), που όμως βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση και διαλεκτική σχέση μεταξύ τους. Το ζήτημα της αναπηρίας εξετάζεται δηλαδή στο πλαίσιο της διαλεκτικής σχέσης βιολογικού - κοινωνικού, όπου το βιολογικό αποτελεί αναγκαίο όρο ύπαρξης του κοινωνικού και το κοινωνικό επιδρά με τη σειρά του στο βιολογικό χωρίς να ανάγεται σε αυτό. Υπό αυτήν τη σκοπιά ο Βιγκότσκι θεώρησε ότι η δευτερογενής αναπηρία μπορεί να ενισχυθεί ή να αμβλυνθεί ανάλογα με το περιβάλλον και την υποστήριξη. Καθοριστική στη θεωρία του είναι και η έννοια της Ζώνης Επικείμενης Ανάπτυξης (ΖΕΑ)²³ στην οποία αναφέρονται εκτενώς, καθώς αποτελεί το χώρο δράσης των ενηλίκων που προσφέρουν υποστήριξη. Η ΖΕΑ σύμφωνα με τον ορισμό του Βιγκότσκι είναι η απόσταση ανάμεσα στο επίπεδο της πραγματικής ανάπτυξης, όπως προσδιορίζεται από το τι μπορεί να κάνει το παιδί μόνο του, και στο επίπεδο της δυνητικής ανάπτυξης, όπως προσδιορίζεται από το τι μπορεί να κάνει με καθοδήγηση ή σε συνεργασία με άλλους πιο ικανούς²⁴. Θεμελιώδης παιδαγωγική αρχή που εκπορεύεται από την παραπάνω θεώρηση είναι το παιδί με αναπηρία να βρίσκεται σε περιβάλλον που το στηρίζουν ολόπλευρα για να αναπτύξει στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό όλες του τις ικανότητες, για να μπορέσει να δράσει και αυτό στο περιβάλλον.

Παρουσιάζονται παρακάτω δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα επιστημονικών άρθρων που ρητά αναφέρονται στη «συμβολή» των ιδεών του Βιγκότσκι στις «συμπεριληπτικές εκπαιδευτικές πρακτικές» και πώς αυτές μπορούν να αξιοποιηθούν στο αστικό συμπεριληπτικό σχολείο.

Το ένα αφορά εργασία του 2007 που εξετάζει τη συνάφεια της «κοινωνικο-πολιτισμικής» θεωρίας του Βιγκότσκι με τις «συμπεριληπτικές εκπαιδευτικές πρακτικές» και την κυβερνητική πολιτική για την «ένταξη» στη Νέα Νότια Ουαλία (NSW) της Αυστραλίας, με μια αγωνία για το μέλλον της ειδικής αγωγής στα «συμπεριληπτικά» σχολεία. Μάλιστα θεωρεί πως «η πολιτική της συμπερίληψης είναι συνεπής με τη θεωρία του Βιγκότσκι» και πως «η εφαρμογή της χρειάζεται υποστήριξη μέσω της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών, ώστε να μάθουν πώς να αναπτύσσουν τις ανώτερες ψυχολογικές λειτουργίες στους μαθητές τους … και πώς να αναπτύξουν προγράμματα στη γενική τάξη». Κι έτσι ισχυρίζεται ότι «η θεωρία του Βιγκότσκι μπορεί να “μπολιάσει” την πρακτική και την πολιτική με διαλεκτικό τρόπο, ώστε να ξεπεραστεί η διάσταση μεταξύ πολιτικής και πράξης, η οποία υπονομεύει την εφαρμογή πολιτικών πρωτοβουλιών στα σχολεία της NSW DET».

Το δεύτερο αφορά άρθρο της κ. Τζουριάδου του 2021 που αναφέρει πως: «Στο πλαίσιο της σύγχρονης συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, οι ιδέες του Βιγκότσκι μπορούν να συμβάλουν στην εφαρμογή διαφοροποιημένης διδασκαλίας, συνεργατικής διδασκαλίας και συλλογικών δραστηριοτήτων μέσω των καθημερινών κοινωνικών δραστηριοτήτων του παιδιού, πρακτικών που προωθούν εναλλακτικούς τρόπους δράσης και διδασκαλίας που ωφελεί όλα τα παιδιά.»²⁵

Και στις δύο περιπτώσεις οι ιδέες του Βιγκότσι για τη ΖΕΑ αποσπώνται από το κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο και κυρίως το οικονομικό τους υπόβαθρο. Μάλιστα ακριβώς επειδή αποσπώνται, βρίσκουν πως η «συμπερίληψη» είναι συνεπής με τη θεωρία του Βιγκότσκι, ενώ στην πραγματικότητα είναι εκ διαμέτρου αντίθετη στην ουσία τους και προσιδιάζουν μόνο ως προς τη μορφή. Παραβλέπουν δηλαδή ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα στην οποία αναφέρεται ο μεγάλος θεωρητικός αποτελεί εκδήλωση της κοινωνικής συνείδησης. Αυτή η δραστηριότητα για τον ανάπηρο εκφράζεται με τα όρια που θέτει η ίδια η σωματική-νοητική βλάβη, αλλά και η ταξική/εκμεταλλευτική ή μη, κοινωνική πραγματικότητα. Με την απόσπαση του ειδικού από το γενικό βγάζουν το συμπέρασμα πως με την εργαλειοποίηση των ιδεών του Βιγκότσκι θα λύσουν τα αδιέξοδα που προκύπτουν από την εφαρμογή της «συμπερίληψης» ως εφαρμοζόμενης πολιτικής στην αναπηρία στο σύγχρονο καπιταλισμό. Τέλος, χρειάζεται να λάβουμε υπόψη το γεγονός πως ο Βιγκότσκι δρα στα πρώτα βήματα της σοσιαλιστικής κοινωνίας, δηλαδή σε συγκεκριμένη ιστορική στιγμή γενικά, αλλά και της σοσιαλιστικής οικοδόμησης ειδικά. Υπό αυτό το πρίσμα υπάρχουν και διατυπώσεις στη θεωρία του που θα ήταν παρακινδυνευμένο να τις μεταφέρουμε αυτούσιες είτε σε άλλη ιστορική στιγμή του σοσιαλισμού είτε στη σύγχρονη καπιταλιστική πραγματικότητα.

Επισημαίνουμε πως τα όρια της σωματικής-νοητικής βλάβης μεταβάλλονται ανάλογα με την εφαρμογή στο χώρο των ΑμεΑ των αποτελεσμάτων της προόδου της επιστήμης και της τεχνολογίας. Χρειάζεται λοιπόν η παρέμβαση να είναι προσανατολισμένη στο να ικανοποιήσει τις ανάγκες των αναπήρων με στόχο την ευημερία τους και όχι την κερδοφορία του κεφαλαίου.

Στον καπιταλισμό η ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας προσανατολίζεται ευθύς εξαρχής στο κέρδος και την εμπορευματική χρήση τους. Γι’ αυτό άλλωστε οι ανάπηροι και οι οικογένειές τους από την εργατική τάξη και τα άλλα φτωχά-λαϊκά στρώματα που δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα, δεν μπορούν και να χρησιμοποιήσουν τα όποια επιτεύγματα.

Τα επιστημονικά αποτελέσματα στον καπιταλισμό γίνονται εργαλεία για την περαιτέρω εκμετάλλευση ολόκληρης της εργατικής τάξης. Εντάσσονται σε σχεδιασμούς για την εμπορική εκμετάλλευση προσωπικών δεδομένων, για τη χειραγώγηση της εργατικής τάξης, για στρατιωτικούς και πολεμικούς σκοπούς κ.ά.

Σε πρόσφατη αναδημοσίευση άρθρου της Αθ. Μανώλα, ειδικής παιδαγωγού, για «τη ρομποτική υποβοήθηση και την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) στην κινητική αναπηρία» παρουσιάζονται μια σειρά προβληματισμοί για τα οφέλη και τους κινδύνους από τις επιστημονικές εξελίξεις. Αναφέρεται σε σημαντικά οφέλη, όπως: ενίσχυση της ανεξαρτησίας, μείωση της ανάγκης για φροντιστές και βελτίωση της ποιότητας ζωής. Ωστόσο, υπάρχουν και σοβαρές προκλήσεις:

1. Υψηλό κόστος, που καθιστά τις τεχνολογίες αυτές απρόσιτες για πολλούς.
2. Μπορούν να αντικαταστήσουν πλήρως την ανθρώπινη φροντίδα;
3. Κίνδυνος κοινωνικής απομόνωσης, λόγω μείωσης της ανθρώπινης επαφής.
4. Ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων, εξαιτίας της συλλογής πληροφοριών από τις συσκευές ΤΝ.

Και καταλήγει το άρθρο πως, παρά το γεγονός ότι «οι τεχνολογίες αυτές προσφέρουν πρωτοποριακές λύσεις, είναι σημαντικό να ενσωματωθούν στην κοινωνία με προσοχή, ώστε να είναι προσβάσιμες και δίκαιες για όλους και πως το μέλλον τους εξαρτάται από την ηθική, νομική και κοινωνική τους διαχείριση».²⁶

Βέβαια στο εκμεταλλευτικό καπιταλιστικό σύστημα οι παραπάνω διαπιστώσεις λειτουργούν στην πραγματικότητα ως ευχές, αφού εμπόδιο για να απολαύσουν καθολικά δωρεάν, όλοι οι ανάπηροι, τα επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνικής μπαίνει ακριβώς το κριτήριο του κέρδους, η πολιτική που στους ανάπηρους και στην ικανοποίηση των αναγκών τους βλέπει μόνο «επενδυτικές ευκαιρίες»· εξάλλου όλα βρίσκονται στα χέρια μεγάλων βιοτεχνολογικών ομίλων.

Την εξάλειψη όμως των αρνητικών παραγόντων στη ζωή των αναπήρων και των προβληματισμών για τη χρήση των νέων τεχνολογιών κατάφερε να επιφέρει η πρώτη μη εκμεταλλευτική κοινωνία, η σοσιαλιστική. Γιατί «…η θετικά ανισότιμη παρέμβαση στον τομέα της Εκπαίδευσης που έκανε σχεδιασμένα αυτή η κοινωνία, για να αντισταθμίσει το έλλειμμα που πρόκυπτε από την ίδια την αναπηρία, είχε τεράστια κοινωνική σημασία. Αυτό που πραγματικά απέδειξε την υπεροχή του σοσιαλιστικού συστήματος ήταν η κοινωνικά, κεντρικά σχεδιασμένη δημιουργία των προϋποθέσεων για την πρόληψη και την εξάλειψη των αναπηριών, στο βαθμό φυσικά που το επέτρεπαν η πρόοδος της επιστήμης και τα επιτεύγματά της».²⁷ Στο σοσιαλιστικό κράτος, λοιπόν, το ζήτημα της αναπηρίας εξεταζόταν από τη σκοπιά της ευημερίας των ατόμων με αναπηρία, με στόχο την ένταξή τους στην κοινωνία. Αυτό σήμαινε τη στήριξη της αυτονομίας και της ανεξαρτησίας τους με κάθε τρόπο και της κοινωνικής τους προσφοράς μέσα από την παραγωγική εργασία. Η υλικοτεχνική υποδομή, τα μέσα, το ανθρώπινο δυναμικό, κάθε εξέλιξη της επιστήμης και της τεχνολογίας δε λογαριαζόταν ως κόστος για το κράτος, όπως συμβαίνει στον καπιταλισμό. Ούτε μπορούσε να είναι αντικείμενο ανταγωνισμού διάφορων επιχειρηματικών συμφερόντων για την απόδοση κέρδους, γιατί δεν υπήρχε η οικονομική βάση γι’ αυτό (δεν υπήρχαν επιχειρηματίες, τα βασικά μέσα παραγωγής –οι λεγόμενες επιχειρήσεις– ήταν κοινωνικοποιημένα) και υπήρχε ο επιστημονικός κεντρικός σχεδιασμός και ο εργατικός έλεγχος. Πολύ περισσότερο δε θα μπορούσε να είναι αντικείμενο φιλανθρωπίας, γιατί όλη η πολύπλευρη στήριξη των ΑμεΑ ήταν στην αποκλειστική ευθύνη του εργατικού κράτους. Σε αυτήν τη βάση στη Σοβιετική Ένωση αναπτύχθηκαν οι θεωρίες της Ιστορικοπολιτισμικής Σχολής.

Με βάση την εννοιολόγηση της αναπηρίας και τα επιστημονικά δεδομένα της εποχής, τα ποσοστά παιδιών με αναπηρίες στη Σοβιετική Ένωση ήταν από τα χαμηλότερα σε όλο τον κόσμο λόγω των προληπτικών μέτρων για την υγεία και την κοινωνική πολιτική. Συγκεκριμένα, το σοβιετικό κράτος είχε αναπτύξει ένα εκτεταμένο δημόσιο σύστημα υγείας με έμφαση στη δημόσια υγεία και στην προαγωγή της, στην πρόληψη και τη φροντίδα από τη γέννηση του βρέφους, στη στήριξη της μητρότητας κ.ά. Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε η παιδιατρική φροντίδα με υποχρεωτικές εξετάσεις στο πρώτο έτος ζωής για ανίχνευση πιθανόν ασθενειών και την έγκαιρη διάγνωση. Βεβαίως υπήρχαν αιτίες μη τυπικής ανάπτυξης που δεν μπορούσαν να εξαλειφθούν πλήρως με βάση το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων εκείνη την εποχή. Γι’ αυτά τα παιδιά, δημιουργήθηκε ένα δίκτυο ειδικών σχολείων. Η Ειδική Αγωγή αναγνωρίστηκε ως κρατικό, δωρεάν και καθολικό δικαίωμα, ενταγμένη στο ενιαίο εκπαιδευτικό σύστημα.

Τα επιτεύγματα του σοσιαλιστικού κράτους μέχρι και σήμερα προσπαθούν μάταια να αξιοποιήσουν οι αστοί. Στη Σοβιετική Ένωση «σε όλο το φάσμα, της Προσχολικής Αγωγής και υποχρεωτικής Εκπαίδευσης, υπήρχε πρόβλεψη για ειδικές δομές ανάλογα με την αναπηρία, το διάλειμμα και το πρόγραμμα ήταν προσαρμοσμένο στις ανάγκες των παιδιών… Οι μαθητές όλων των ειδικών σχολείων, αφού ολοκλήρωναν την υποχρεωτική εκπαίδευση λαμβάνοντας γενική και επαγγελματική μόρφωση, είχαν εγγυημένη εργασία. Γύρω στο 50% των παιδιών με νοητική στέρηση δούλευαν σε συνηθισμένες επιχειρήσεις και δουλειές για τις οποίες είχαν προετοιμαστεί από το σχολείο. Για τους εφήβους που λόγω σοβαρής αναπηρίας δεν μπορούσαν να αναλάβουν πλήρη ή μερική εργασία, προβλέπονταν θέσεις εργασίας ειδικά γι’ αυτούς. Ένα μικρό ποσοστό παιδιών με βαριά νοητική στέρηση ή ταυτόχρονες διαταραχές προσλαμβανόταν με κεντρικό σχεδιασμό σε προστατευόμενα εργαστήρια.²⁸.

Γενικότερα, ένα από τα πρώτα μελήματα της σοβιετικής εξουσίας ήταν η φροντίδα για την εξασφάλιση της ικανοποίησης όλων των αναγκών των απόμαχων της δουλειάς, αλλά και όσων δεν μπορούσαν για διάφορους λόγους να δουλεύουν (ΑΜΕΑ, ανάπηροι πολέμου κ.ά.) Στο βαθμό και στο μέτρο της κάθε φορά ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων και της πορείας οικοδόμησης του σοσιαλισμού αναπτυσσόταν το Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης - Κοινωνικής Πολιτικής.

Πέρα από τη θεσμοθέτηση των συντάξεων αναπηρίας και των κρατικών επιδομάτων υπήρχαν και μια σειρά άλλα μέτρα, όπως:

• «Η καθιέρωση μειωμένης εργάσιμης μέρας και μεγαλύτερη διάρκεια χρονιάτικης άδειας για τους ικανούς προς εργασία.
• Μετά από ιατρική σύσταση μπορούσαν να εργαστούν στις δουλειές που εργάζονταν πριν την αναπηρία, εάν αυτό ήταν δυνατό.
• Δημιουργήθηκαν ειδικοί κατάλογοι με τις επιχειρήσεις στις οποίες μπορούσαν να δουλεύουν άνθρωποι με αναπηρία όπου όχι μόνο είχε προβλεφθεί η δημιουργία ειδικών ευνοϊκών συνθηκών εργασίας, αλλά και η επαγγελματική εκπαίδευση των αναπήρων.
• Επίσης υπήρχε πρόβλεψη για δουλειά από το σπίτι εάν ήταν επιθυμία του ανθρώπου με αναπηρία. Στην περίπτωση αυτή, η επιχείρηση αναλάμβανε την ευθύνη να εφοδιάσει τον ανάπηρο με πρώτες ύλες, υλικά, εργαλεία.
• Για τους ανάπηρους νεαρής ηλικίας λειτουργούσαν τεχνικές και επαγγελματικές σχολές που παρείχαν εκτός από επαγγελματική κατάρτιση και μέση μόρφωση. Στις σχολές αυτές υπήρχε η δυνατότητα διαμονής στο οικείο οικοτροφείο όπου εξασφαλίζονταν εντελώς δωρεάν οι βασικές τους ανάγκες (διατροφή, ύπνος, υπηρεσίες υγείας).
• Υπήρχε ιδιαίτερη φροντίδα για τους ανάπηρους πολέμου που εκτός από τη σύνταξη που μπορούσε να φτάσει στο 120% της σύνταξης γήρατος, ενώ δίνονταν και άλλες κοινωνικές παροχές.
• Σχετικά με τους ανθρώπους με προβλήματα όρασης, μέσω του Πανρωσικού Συνδέσμου Τυφλών γινόταν συστηματική προσπάθεια για την παροχή προσαρμοσμένης, κοινωνικά χρήσιμης εργασίας, παροχή προσβάσιμων πολιτιστικών κατακτήσεων, εξυπηρέτηση καθημερινών βιοτικών τους αναγκών και αποφασιστική συμβολή στην άνοδο του επιπέδου της γενικής τους μόρφωσης. Μάλιστα υπήρχαν εκπαιδευτικές παραγωγικές επιχειρήσεις που διαχειριζόταν ο Σύνδεσμος, στις οποίες είχαν δημιουργηθεί οι πιο ευνοϊκές και ακίνδυνες συνθήκες εργασίας.
• Αντίστοιχα ο Πανρωσικός Σύνδεσμος Κωφών διέθετε επίσης εκπαιδευτικές παραγωγικές επιχειρήσεις, τελείωναν μέσες τεχνικές και ανώτερες σχολές. Πολλοί δούλευαν ως μηχανικοί, κατασκευαστές, τεχνολόγοι, οικονομολόγοι.»²⁹

Η διαχείριση των ζητημάτων αναπηρίας στον καπιταλισμό εντάσσεται γενικά στη στρατηγική του κόστους - οφέλους, τώρα και της πολεμικής οικονομίας για την εξυπηρέτηση του κεφαλαίου, του κράτους του, της ΕΕ. Αυτή η πολιτική κατ’ επέκταση οδηγεί στη μείωση των κρατικών δαπανών στον τομέα της Υγείας - Πρόνοιας. Γιατί «ο κοινωνικός χαρακτήρας της φροντίδας για την υγεία έρχεται σε σύγκρουση με το θεμελιώδη νόμο λειτουργίας του καπιταλισμού, την εμπορευματοποίηση της εργατικής δύναμης, δηλαδή του συνόλου των βιολογικών και πνευματικών ικανοτήτων του ανθρώπου που ξοδεύονται στην παραγωγική διαδικασία».³⁰ Επιπλέον, «η υγεία αντιμετωπίζεται από τη σκοπιά της διαμόρφωσης και ανάπτυξης των συνθηκών αναπαραγωγής των ταξικών σχέσεων εκμετάλλευσης, επομένως και ως παράγοντας που συμβάλλει στην κερδοφορία του κεφαλαίου»³¹. Όσο κι αν οι καπιταλιστές θέλουν να έχουν υγιή εργατική δύναμη, αυτό έρχεται σε αντίφαση με το κυνήγι του κέρδους που «τους ωθεί να ελαχιστοποιούν τους όρους για πλήρη αναπαραγωγή της»³².

Στη βάση αυτής της ανάλυσης, τα κριτήρια για την αναπηρία που ενδιαφέρουν το καπιταλιστικό σύστημα επικεντρώνονται στη δυνατότητα του ανάπηρου να πουλάει την εργατική του δύναμη, να καταναλώνει, καθώς και στη δυνατότητα των υπόλοιπων μελών της οικογένειας του ανάπηρου να πουλάνε την εργατική τους δύναμη και να καταναλώνουν. Η δε ελαχιστοποίηση των όρων για πλήρη αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με το ζήτημα της πρόληψης της αναπηρίας.

Ξεκινώντας λοιπόν από τα ζητήματα της πρόληψης της αναπηρίας στον καπιταλισμό έχουμε την εξής κατάσταση:

• Προγεννητικός έλεγχος, έγκαιρη διάγνωση κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και μετά τον τοκετό, παρακολούθηση εγκυμοσύνης και πρόληψη, όλα εναποτίθενται στην ατομική ευθύνη και βέβαια γίνονται βορά των επιχειρηματικών συμφερόντων. Πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί η απαράδεκτη εκχώρηση του γονιδιακού ελέγχου των νεογνών σε ιδιωτικές επιχειρήσεις που με βάση τη σύμβαση «θα πουλάνε τα εμπορεύματά τους είτε με τις εξετάσεις που σχετίζονται με την πρόληψη και τη θεραπεία ασθενειών, είτε στις ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρίες, είτε στο ίδιο το αστικό κράτος, που ενδιαφέρεται για το “προφίλ” της νέας γενιάς των ανθρώπων για να παίρνει πιο εξειδικευμένα αντιλαϊκά μέτρα»³³. Έτσι οι αρμόδιες δημόσιες δομές, όπως το Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, με αυτήν τη σύμβαση μετατρέπονται σε άτυπα παραρτήματα αυτών των επιχειρηματικών ομίλων, προκειμένου να συλλέγουν τα δείγματα από τα νεογνά και να τα κάνουν προσφορά στην επιχειρηματική δράση των ομίλων. Και με τον τρόπο αυτόν εμπορευματοποιείται ένας ακόμα κρίσιμος τομέας για την υγεία του λαού, όπως είναι η πρόληψη.

• Απουσία μέτρων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας για την πρόληψη ατυχημάτων - εγκλημάτων και επαγγελματικών ασθενειών που δημιουργούν ανάπηρους. Σύμφωνα με άρθρο του Χρ. Παπάζογλου, γιατρού εργασίας, «σχεδόν κάθε 2 ή 3 μέρες ένας εργαζόμενος χάνει τη ζωή του, πολλαπλάσιοι τραυματίζονται, ενώ συνεχίζεται η σημαντική υποκαταγραφή στα εργατικά ατυχήματα, χωρίς να υπολογίζονται οι επαγγελματικές ασθένειες οι οποίες συστηματικά και στοχευμένα βαφτίζονται “κοινή νόσος”»³⁴. Είναι σαν να μην υπάρχουν επαγγελματικές ασθένειες, τη στιγμή που επιστημονικά δεδομένα από τη διεθνή βιβλιογραφία συνδέουν την επίδραση των συνθηκών εργασίας στην υγεία των εργαζομένων. Έτσι, για παράδειγμα, η έκθεση σε σωματίδια, θόρυβο, ψυχοκοινωνικό στρες, καθώς και η εργασία σε βάρδιες, σχετίζονται με αυξημένα ποσοστά νοσηρότητας και θνησιμότητας από στεφανιαία νόσο. Το φαινόμενο Karoshi, δηλαδή οι θάνατοι από υπερβολική εργασία, αναδεικνύει τον κίνδυνο που σχετίζεται με την παρατεταμένη απασχόληση και την εξάντληση. Ζήτημα που συνδέεται ιδιαίτερα με τις αντεργατικές ρυθμίσεις σε σχέση με την υπερεργασία, αλλά και την εντατικοποίηση της εργασίας. Μάλιστα, η ξέφρενη ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης δείχνει πως αντί να επιφέρει μείωση των ωρών εργασίας και βελτίωση των συνθηκών εργασίας, στο πλαίσιο του καπιταλισμού γίνεται μοχλός για την αύξηση της εντατικότητας της εργασίας και για τη διεύρυνση του χρόνου εργασίας «ανεξάρτητα απ’ την παραμονή του εργαζόμενου σε συγκεκριμένο χώρο εργασίας και από το νόμιμο ωράριο»³⁵.

• Η λήψη μέτρων για την ασφάλεια στο δρόμο περιορίζεται κυρίως σε κατασταλτικά μέτρα. Και ο νέος Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας που ψηφίστηκε πρόσφατα στη Βουλή, σε συνέχεια του προηγούμενου, διαπνέεται από μια γενικότερη αντιεπιστημονική και συντηρητική αντίληψη, η οποία θεωρεί –εσφαλμένα– ότι η αυστηροποίηση των προστίμων και των διοικητικών ποινών αποτελεί λύση για κοινωνικά ζητήματα, στην προκειμένη περίπτωση για τα προβλήματα της οδικής συμπεριφοράς στην κυκλοφορία. Στην ουσία, πρόκειται για μια γνωστή αλλά αναποτελεσματική πρακτική, που δίνει έμφαση στην άμεση οικονομική είσπραξη (εισπραξιμότητα) και στην καταστολή, αντί για ουσιαστική πρόληψη και βελτίωση των συνθηκών. Ταυτόχρονα, προωθείται μια υπερβολική ανάδειξη της ατομικής ευθύνης. Χωρίς να αρνείται κανείς ότι αυτή υπάρχει, η υπερβολική της ανάδειξη αποσπά την προσοχή από τις πραγματικές και βαθύτερες αιτίες της επικινδυνότητας στο οδικό δίκτυο –που εκτείνονται από την ευθύνη του κράτους για την ποιότητα των υποδομών μέχρι και την επάρκεια της οδηγικής εκπαίδευσης.

• Η ανάγκη πρώιμης και έγκαιρης διάγνωσης, θεραπείας και αποκατάστασης σε πρωτοβάθμιο επίπεδο, σε νοσοκομεία, σε άλλες δομές δεν καλύπτεται. Δυστυχώς όλες οι δημόσιες μονάδες υγείας και πρόνοιας έχουν υποστελεχωθεί και οι υπηρεσίες τους έχουν εμπορευματοποιηθεί, οι κοινωνικές παροχές από τον ΕΟΠΠΥ έχουν περιοριστεί στο ελάχιστο, ενώ ο ιδιωτικός τομέας ανθεί. Και να παρθεί υπόψη ότι η συχνότητα διάγνωσης του αυτισμού έχει αυξηθεί δραματικά. Μάλιστα σύμφωνα με νέα έκθεση στις ΗΠΑ, περίπου 1 στα 31 παιδιά έως 8 ετών βρέθηκαν εντός αυτιστικού φάσματος το 2022, έναντι 1 στα 36 παιδιά το 2020 και 1 στα 150 το 2000³⁶. Πίσω από αυτά τα εντυπωσιακά στατιστικά στοιχεία δεν κρύβεται απαραίτητα ένα νέο κύμα της διαταραχής, αλλά ίσως μια βαθύτερη κατανόηση και πιο ακριβής ανίχνευσή της. Υπάρχει συζήτηση ότι αυτή η μεταβολή σχετίζεται περισσότερο με βελτιωμένα εργαλεία διάγνωσης και αυξημένη ευαισθητοποίηση της κοινωνίας, παρά με αύξηση των ίδιων των περιστατικών.

Σε μεγάλα ιδιωτικά κέντρα αποκατάστασης, ιδιαίτερα όσα ειδικεύονται στην αποκατάσταση από εγκεφαλικά, εργατικά και τροχαία ατυχήματα, αλλά και στα προσθετικά βοηθήματα κλπ., οι τιμές είναι πάρα πολύ υψηλές. Επίσης πρόσφατα επιβλήθηκε ποσοστό συμμετοχής 15% στους ασφαλισμένους που αντιμετωπίζονται ως εξωτερικοί ασθενείς σε τέτοια κέντρα δημόσια και ιδιωτικά, ενώ πριν η συμμετοχή αυτή ήταν μηδενική. Με τα νέα δεδομένα το κόστος μπορεί να φτάνει και τα 420€ ανά παραπεμπτικό, επιβαρύνοντας τις οικογένειες με ΑμεΑ ή χρόνιους πάσχοντες με τεράστια ποσά, στα οποία οι φτωχές λαϊκές οικογένειες δεν μπορούν να ανταποκριθούν, με δραματικά αποτελέσματα για την πορεία της νόσου, την ποιότητα ζωής τους, αλλά και το προσδόκιμο επιβίωσής τους.³⁷ Παράλληλα το προκηρυγμένο από το 2019 πιλοτικό πρόγραμμα πρώιμης και έγκαιρης διάγνωσης μέσω του ληξιπρόθεσμου Ταμείου Ανάκαμψης ακόμα δεν έχει ξεκινήσει. Πρόγραμμα που αντικειμενικά δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες, αφού εντάσσεται και αυτό στο πλαίσιο του εμπορευματοποιημένου, κατακερματισμένου συστήματος υγείας-πρόνοιας και προβλέπεται να δοθεί κι αυτό βορά στις οργανώσεις της «Κοινωνίας των Πολιτών», αξιοποιώντας και τη σύμπραξη δημόσιου - ιδιωτικού τομέα και βάζοντας ιδιώτες στις δημόσιες δομές προσχολικής αγωγής και εκπαίδευσης.

Σε σχέση με τα ζητήματα που σχετίζονται με την εκπαίδευση, την εργασία, τη διαβίωση, την αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου, την ψυχαγωγία του ανθρώπου με αναπηρία και της οικογένειάς του, η στυγνή πραγματικότητα του σάπιου συστήματος αναδεικνύει τις αντιφάσεις του. Δείχνει όμως και ότι οι ταξικοί φραγμοί είναι αδυσώπητοι. Παρατίθενται μερικά πρόσφατα παραδείγματα για την κατάσταση που βιώνουν οι άνθρωποι με αναπηρία και οι οικογένειές τους:

Από τη μια υπάρχουν κυβερνητικές εξαγγελίες για τους ανθρώπους με αναπηρία και από την άλλη καταγγελίες γονιών παιδιών με αναπηρία, αλλά και εκπαιδευτικών για «λίγα Ειδικά Σχολεία, με τις υποτυπώδεις υποδομές τους και αυτές στη συντριπτική τους πλειοψηφία παλιές και υποσυντηρημένες, να τα καθιστούν ακατάλληλα, έως και επικίνδυνα. Ωρολογιακές βόμβες για μαθητές και εκπαιδευτικούς. Αλλά ακόμα και τα νεόδμητα κτήρια φαίνεται σαν να μην είναι προορισμένα για Ειδικά Σχολεία, καθώς έχουν πολλά επίπεδα, σκάλες, παράθυρα χωρίς κάγκελα, μικρά προαύλια, με τους εργαζόμενους σε αυτά να καταβάλλουν υπεράνθρωπες προσπάθειες να αποτρέψουν σοβαρά ατυχήματα, προστατεύοντας τους μαθητές και τους ίδιους»³⁸.

Από τη μία να προσλαμβάνονται ανάπηροι με αυτισμό και από την άλλη να απολύονται ανάπηροι με άλλη μορφή αναπηρίας ή με χρόνιες νόσους που δε λαμβάνουν υποστήριξη από κανένα φορέα του κράτους, ούτε ο εργοδότης επιδοτείται για την απασχόλησή τους όπως έγινε πρόσφατα στον Ευαγγελισμό και στη διοικητική υπηρεσία Υγειονομικής Περιφέρειας στην Αθήνα (ΥΠΕ). Συγκεκριμένα «απολύθηκε εργαζόμενος με αναπηρία, βοηθός νοσηλευτή, (…) που δούλευε με πρόγραμμα του παλιού ΟΑΕΔ, τώρα ΔΥΠΑ από το 2017 (…) Σοβαρό πρόβλημα υπάρχει με συνάδελφο με βαριά αναπηρία, πτυχιούχο πληροφορικής που και αυτός εργάζεται με το ίδιο πρόγραμμα από το 2017 στην ΥΠΕ και ενώ ζητάει να δουλεύει 3 ημέρες την εβδομάδα με τηλεργασία, η διοίκηση της ΥΠΕ το αρνείται, λέγοντας προσχηματικά ότι θέλει σχετική έγκριση από τη ΔΥΠΑ. Όταν η ίδια η ειδικότητά του, του δίνει τη δυνατότητα να εργαστεί με αυτόν τον τρόπο, αλλά και η σοβαρότητα της αναπηρίας του τού επιβάλλει να έχει προσωπικό βοηθό μαζί του, που όμως δεν του έχει διαθέσει το κράτος, και αυτήν την ανάγκη του την καλύπτει η οικογένειά του, η οποία όμως τέτοια δυνατότητα δεν την έχει για κάθε μέρα»³⁹.

Κι ενώ η κυβέρνηση διατείνεται ότι τα στεγαστικά προγράμματα «Σπίτι μου I & II» βρίσκονται στο επίκεντρο της πολιτικής της για τη νέα γενιά και τα ΑμεΑ, παρ’ όλα αυτά πετιούνται έξω από τα σπίτια τους άνθρωποι με αναπηρία και οι οικογένειές τους, λόγω των πλειστηριασμών. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι: άνθρωπος με αναπηρία 27 χρονών που μαζί με την οικογένειά του πετάχτηκε στο δρόμο, κι ας ήταν επιπλέον εκείνη τη στιγμή άρρωστος γιατί το σπίτι του πλειστηριάστηκε.⁴⁰

Αυτές τις αντιφάσεις δεν μπορεί να τις λύσει το αστικό κράτος και οι κυβερνήσεις του, παρά την πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας που έχουν κάνει άλματα, ειδικά στον τομέα της ρομποτικής και της γενετικής, που σχετίζονται με την αναπηρία, αλλά και με την έγκαιρη διάγνωση και παρέμβαση στον αυτισμό και σε μια σειρά άλλα σύνδρομα.

Στον καπιταλισμό η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας υποτάσσεται στους νόμους της αγοράς. Γίνεται εργαλείο για να προχωρήσει παραπέρα η διαδικασία εμπορευματοποίησης και ιδιωτικοποίησης και των προνοιακών υπηρεσιών του κράτους. Οι εργαζόμενοι σε αυτούς τους χώρους, που απαιτείται διαρκής εξειδίκευση, μείωση των ωρών εργασίας, άδειες κλπ., επίσης βιώνουν την ένταση της εκμετάλλευσης. Σταθερά βρίσκονται στο επίκεντρο των προσπαθειών ενσωμάτωσής τους, και μέσω της εκπαίδευσης, της διά βίου μάθησης, των σεμιναρίων, αλλά και της συμμετοχής τους σε ευρωπαϊκά προγράμματα.

Ήδη έχει αναφερθεί η Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, καθώς και η Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία του ΟΗΕ. Τα κείμενα αυτά βάζουν τις βάσεις για την «ατομική δικαιωματική» προσέγγιση στην Αναπηρία. Δεν πρέπει να παραγνωρίζεται το γεγονός πως διεθνείς οργανισμοί όπως ο ΟΗΕ δεν είναι υπερταξικοί, παρότι παρουσιάζονται ως τέτοιοι. Προφανώς το περιεχόμενό τους προήλθε από την έντονη διαπάλη και τους συσχετισμούς δυνάμεων παρελθόντων ετών.

Τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, όπως παρουσιάζονται στη Σύμβαση, χρησιμοποιούνται ως «δούρειος ίππος» για μια σειρά αντιδραστικών αναδιαρθρώσεων στο πλαίσιο της ΕΕ, όπως για παράδειγμα το κλείσιμο των προστατευμένων εργαστηρίων στο όνομα της «εργασιακής συμπερίληψης». Το γεγονός αυτό δείχνει την αδιαφορία των ιθυνόντων για τις ανάγκες των αναπήρων χαμηλής λειτουργικότητας και της αυξημένης ανάγκης υποστήριξής τους στην εργασία σε προστατευμένο περιβάλλον, όπως υπήρχε παλιότερα.

Στη διαμόρφωση αυτών των κατευθύνσεων έχουν βάλει το χεράκι τους «οι επίσημοι εταίροι» των εγχώριων κυβερνήσεων και της ΕΕ, όπως η Πανελλήνια Ομοσπονδία Γονέων και Κηδεμόνων ΑμεΑ (ΠΟΣΓΚΑμεΑ) και η Εθνική Συνομοσπονδία ΑμεΑ (ΕΣΑμεΑ). Επίσημοι φορείς που στη συνείδηση ενός σημαντικού μέρους των ΑμεΑ και των οικογενειών τους, ιδιαίτερα από φτωχές λαϊκές οικογένειες, είναι ανυπόληπτοι, αμαυρωμένοι. Ωστόσο λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό ως μηχανισμοί ενσωμάτωσης των ΑμεΑ και των οικογενειών τους. Διαχειρίζονται κονδύλια πολλών χιλιάδων ευρώ μέσω των Ευρωπαϊκών και Εθνικών Προγραμμάτων για την αναπηρία. Μια ματιά να ρίξει κανείς στις ιστοσελίδες τους, θα καταλάβει το εύρος δράσης τους κυρίως σε σχέση με την επεξεργασία και προώθηση παρεμβάσεων για την ενσωμάτωση των ΑμεΑ. Έχουν επιβάλει την παρουσία τους στο Παρατηρητήριο για την Αναπηρία και έχουν θέσεις σε μια σειρά κυβερνητικές επιτροπές. Βρίσκονται στη Διοίκηση πολλών χώρων εκπαίδευσης και διαβίωσης των ΑμεΑ, με αποτέλεσμα πολλές οικογένειες να εξαρτώνται από τις διαθέσεις τους και να χειραγωγούνται στη βάση αυτής της εξάρτησης.

Τα τελευταία χρόνια έχει κάνει την εμφάνισή του το νεοσύστατο Ελληνικό Δίκτυο Παρόχων Υπηρεσιών για ΑμεΑ (μέλος του Ευρωπαϊκού Δικτύου EASPD⁴¹) που επιδιώκει να αναγνωριστεί ως επίσημος θεσμικός συνομιλητής του κράτους. Μέλη του είναι και φορείς-μέλη της ΠΟΣΓΚΑμεΑ. Αποτελεί μια προσπάθεια αναμόρφωσης του χώρου, ώστε να μπορεί να συνεχίζει να ενσωματώνει και να χειραγωγεί εργαζόμενους, γονείς και τα ίδια τα ΑμεΑ με εργαλείο τα προαναφερόμενα ιδεολογήματα και την πρακτική εφαρμογή τους για εξουδετέρωση της όποιας αντίδρασης, αντίστασης εργαζομένων υπάρχει. Εμφανίζεται βέβαια με πιο προοδευτικό και επιστημονικό μανδύα: εμπλέκει πιο ενεργά τους εργαζόμενους σε επιτροπές που συζητούν και ανταλλάσσουν τεχνογνωσία και απόψεις με βάση πάντα τις οδηγίες και τους κανονισμούς της ΕΕ, τις βέλτιστες πρακτικές από άλλες χώρες κλπ., σε ζητήματα που άπτονται σε όλο το φάσμα της ζωής των ανθρώπων με αναπηρία και των οικογενειών τους. Έτσι έχει επιτροπές που μελετούν ζητήματα πρώιμης παρέμβασης, εκπαίδευσης, εργασίας, διαβίωσης, επιστήμης και τεχνολογίας, τέχνης και πολιτισμού, πολιτικής για την αναπηρία, ανάπτυξης ανθρώπινου δυναμικού κλπ.

Το καπιταλιστικό κράτος θέλει να απαλλαγεί σε μεγάλο βαθμό από την ευθύνη της πρόνοιας και της μέριμνας γενικά των εργαζομένων και προσπαθεί να βρει λύση για το πώς θα επιτύχει τον παραπάνω στόχο χωρίς να υπάρχουν αντιδράσεις από αυτούς που εξαθλιώνει, αλλά αντιθέτως να τους ενσωματώνει μέσω των μηχανισμών του (προγράμματα ΕΣΠΑ, ΔΥΠΑ κλπ.). Όπου μπορεί δίνει ζεστό χρήμα στο κεφάλαιο (επιδοτήσεις, φοροαπαλλαγές, voucher κλπ.). Επίσημοι και ανεπίσημοι εταίροι του κράτους προσφέρουν πρόθυμα τις υπηρεσίες γι’ αυτόν το σκοπό. Επισημαίνεται δε πως στην ηγεσία τέτοιων φορέων πρωτοστατούν πρόσωπα της σοσιαλδημοκρατίας στη χώρα μας.

Μόνο η πάλη για την ανατροπή αυτού του άδικου, εκμεταλλευτικού συστήματος και η εγκαθίδρυση της εργατικής εξουσίας μπορεί να αποτελέσει το πρόσφορο έδαφος για την υλοποίηση της ρεαλιστικής πρότασης του ΚΚΕ και για τα ζητήματα της αναπηρίας.

Γιατί ο καπιταλισμός έχει στο DNA του την εκμετάλλευση, προκειμένου να βγάλει κέρδος. Σ’ αυτήν τη βάση αξιοποιεί και την ίδια την παραγωγή της αναπηρίας. Γι’ αυτό δε βελτιώνεται, όσα ιδεολογήματα και αν σκαρφιστούν και όσα μέτρα και αν πάρουν δήθεν προς όφελος των αναπήρων.

Μόνη διέξοδος είναι αυτή που δείχνει το ΚΚΕ. Είναι η πάλη για την ανατροπή αυτού του εκμεταλλευτικού συστήματος και το άνοιγμα του δρόμου για μια άλλη κοινωνία που θα έχει στο επίκεντρο τον άνθρωπο και τις ανάγκες του. Αυτή είναι η σοσιαλιστική κοινωνία, που:

– Στο πλαίσιο του εργατικού κράτους θα λαμβάνονται όλα τα απαραίτητα μέτρα που αφορούν την υγεία και την ασφάλεια στους χώρους εργασίας ώστε να προλαμβάνονται τα εργατικά ατυχήματα και οι επαγγελματικές ασθένειες.

– Φροντίζει συνολικότερα για την ασφάλεια των δημόσιων υποδομών ώστε να ελαχιστοποιούνται οι κίνδυνοι ατυχημάτων.

– Όλες οι υπηρεσίες και υποδομές κοινωνικής πολιτικής είναι κρατικές και παρέχονται δωρεάν.

– Τα δημόσια Κέντρα Υγείας, οι κλινικές, τα μαιευτήρια αναλαμβάνουν δωρεάν τη διενέργεια ολοκληρωμένων προγεννητικών ελέγχων για όλες τις γυναίκες πριν μείνουν έγκυες, για προληπτικές εξετάσεις, για την πρώιμη και έγκαιρη διάγνωση ασθενειών ή προβλημάτων που οδηγούν στην αναπηρία από τη βρεφική κιόλας ηλικία.

– Η έρευνα για την πρόληψη παραγόντων, ακόμα και στα γηρατειά, που οδηγούν στην αναπηρία είναι στο επίκεντρο των δημόσιων πανεπιστημίων και των εξειδικευμένων κέντρων και ινστιτούτων.

– Μεριμνά για την ολόπλευρη στήριξη του παιδιού με αναπηρία και της οικογένειάς του, από την γέννησή του ή τη στιγμή που θα προκύψει η αναπηρία και για όσο χρειαστεί, σε εξειδικευμένες δομές και με υπηρεσίες που ανταποκρίνονται στις ανάγκες κάθε αναπτυξιακής φάσης της ανθρώπινης ζωής. Επίσης φροντίζει για την ένταξή του σε κάθε κοινωνική δομή, με τις σχετικές προσαρμογές των χώρων που απαιτούνται και την ύπαρξη των αναγκαίων βοηθημάτων εργασίας, από το βρεφονηπιακό σταθμό μέχρι την εκπαίδευσή του όσο επιτρέπει η αναπηρία του. Με τη διαφοροποιημένη και εξατομικευμένη εκπαιδευτική/θεραπευτική παρέμβαση, με διεπιστημονική προσέγγιση και παρακολούθηση. Με διαμόρφωση κατάλληλου παιδαγωγικού προγράμματος για κάθε είδους και βαθμό αναπηρίας.

– Η άθληση και ο πολιτισμός, μέχρι και οι καθημερινές μετακινήσεις, ακόμα και τα ταξίδια εντάσσονται στο πρόγραμμα των ΑμεΑ με την ανάλογη υποστήριξη. Με εκπαιδευτές επιστημονικά μορφωμένους και καταρτισμένους εργαζόμενους με τις πιο σύγχρονες εξελίξεις της επιστήμης σε αυτούς τους τομείς.

– Οι ίδιοι οι εργαζόμενοι μπορούν να ικανοποιούν όλες τις ανάγκες τους. Να απολαμβάνουν υψηλής ποιότητας υπηρεσίες και να συμμετέχουν μαζί με τους ανθρώπους με αναπηρία, ή/και τις οικογένειές τους, στη λήψη των αποφάσεων, στον έλεγχο της λειτουργίας του κράτους στο βαθμό που τους επιτρέπει η αναπηρία τους.

Μόνο σ’ αυτές τις συνθήκες είναι δυνατόν να μιλήσει κανείς για πραγματική, γνήσια συμπερίληψη και συνηγορία των ανθρώπων με αναπηρία στο σχολείο, στην επιστημονική μόρφωση, στην εργασία, στην ψυχαγωγία, στην άθληση, στον πολιτισμό. Να μιλήσει για γνήσια και ανιδιοτελή στήριξή τους στη λήψη των αποφάσεών τους.

Οι κομμουνιστές και οι κομμουνίστριες, με βάση την εμπειρία και τα συμπεράσματα από το σοσιαλισμό χρειάζεται πρώτα απ’ όλα να εντάσσουν τα ζητήματα της αναπηρίας στους στόχους πάλης του κινήματος.

Γιατί αυτά είναι που απασχολούν την καθημερινότητα χιλιάδων λαϊκών οικογενειών που είτε βιώνουν την αναπηρία από τη γέννηση ενός παιδιού που πάσχει από κάποιο σύνδρομο, κάποια νευροαναπτυξιακή ή ψυχική διαταραχή ή άλλη σοβαρή σωματική βλάβη που προκαλεί χρόνια νόσο, είτε προκύπτει στην πορεία λόγω των εγκληματικών ελλείψεων σε μέτρα υγείας και ασφάλειας στους χώρους δουλειάς, για τα τροχαία ατυχήματα και τις μετακινήσεις, την εντατικοποίηση και πολύωρη εργασία κλπ.

Τα ζητήματα της αναπηρίας από τη σκοπιά των αναπήρων των λαϊκών στρωμάτων είναι και ζήτημα των εκπαιδευτικών τυπικής εκπαίδευσης που βομβαρδίζονται με τα της «συμπερίληψης», τη στιγμή που η πραγματικότητα της εκπαιδευτικής διαδικασίας χειροτερεύει.

Είναι ζήτημα των εκπαιδευτικών ειδικής αγωγής και των υπόλοιπων μισθωτών επιστημόνων που απασχολούνται σε χώρους αναπηρίας, δημόσιους, ιδιωτικούς, ΜΚΟ. Των αυτοαπασχολούμενων επιστημόνων υγείας - πρόνοιας, των υγειονομικών που έρχονται κάθε μέρα σε επαφή με τη χρόνια νόσο, τα βαριά ψυχιατρικά και νευρολογικά περιστατικά, τα εργατικά και τροχαία ατυχήματα που συχνά οδηγούν στην αναπηρία.

Οι δύσκολες συνθήκες που ζει ο/η ανάπηρος/-η και η οικογένειά του/της χρειάζεται να μην τους ωθούν στη μείωση των απαιτήσεων, που οδηγεί η πολιτική των κυβερνήσεων, της ΕΕ και των επιχειρηματιών, αλλά σε οργανωμένο αγώνα ενάντια σε αυτήν την πολιτική.

Απαιτείται η εμβάθυνση στην ουσία των αστικών ιδεολογημάτων ώστε η αποκάλυψη να γίνεται όσο το δυνατόν πιο αποδεικτικά και πιο πλατιά στις λαϊκές μάζες. Να γίνεται πιο αποτελεσματική η διεξαγωγή της διαπάλης, ώστε να τραβιούνται στον αγώνα του εργατικού και του αναπηρικού κινήματος εργαζόμενοι και ανάπηροι από τα λαϊκά στρώματα που θέλουν να αντιπαλέψουν αυτήν την ιδεολογία και πολιτική για μια άλλη οικονομία και κοινωνία, αυτή της εργατικής εξουσίας.

Χρειάζεται να γίνει περισσότερο απ’ ό,τι σήμερα υπόθεση της εργατικής τάξης, του εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος, του κινήματος των αυτοαπασχολούμενων, στις πόλεις και στην ύπαιθρο, των μικρομεσαίων αγροτών, του γυναικείου, του φοιτητικού και αναπηρικού κινήματος, το ζήτημα της αναπηρίας και των ιδιαίτερων στόχων πάλης του αναπηρικού κινήματος.

Γι’ αυτό καλούνται όλα τα ΑμεΑ, και οι γονείς από τα λαϊκά νοικοκυριά που δε συμβιβάζονται, στον αγώνα για ρήξη και ανατροπή αυτού του εκμεταλλευτικού, άνισου συστήματος, που χρησιμοποιεί τους ανθρώπους με αναπηρία για βιτρίνα.

Σε αυτόν το δρόμο το ριζοσπαστικό αναπηρικό - γονεϊκό και λαϊκό κίνημα, μαζί με τα ταξικά σωματεία των εργαζομένων γενικά και αυτά από το χώρο της πρόνοιας και της ειδικής αγωγής, που αντιπαλεύουν την αστική πολιτική κυβερνήσεων και ΕΕ, μπορούν να αποσπούν έστω και προσωρινά κάποια μέτρα στήριξης.

Να βάζουν φρένο στις ορέξεις για εκμετάλλευση της αναπηρίας ακόμα και για τους πολεμικούς τους σχεδιασμούς.

Να παίρνουν ανάσες και να δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους στις σύγχρονες συνθήκες εργασιακής σκλαβιάς οι άνθρωποι με αναπηρία που καταφέρνουν να προσληφθούν μέσω των ελάχιστων προγραμμάτων και της διαδικασίας της υποστηριζόμενης εργασίας.

Να γλιτώνουν τα σπίτια τους από τους πλειστηριασμούς οι οικογένειές τους.

Να αποσπούν μέτρα για την υγεία και την ασφάλεια για τους εργαζόμενους γενικά στους χώρους δουλειάς, αλλά και ειδικά για τους εργαζόμενους στην ειδική αγωγή και πρόνοια, με τις απαραίτητες ειδικές άδειες που θα έπρεπε να υπάρχουν, με την πρόληψη της εργασιακής εξουθένωσης, με την ανάγκη συνεχούς επιμόρφωσής τους.

Συνεχίζεται η πάλη με επίγνωση των δυσκολιών και της αναγκαιότητας συνεχούς μελέτης των αστικών παρεμβάσεων και των επιχειρημάτων τους που τις συνοδεύουν στο χώρο της αναπηρίας, της πρόνοιας και της ειδικής αγωγής με βάση την υλιστική - διαλεκτική μέθοδο, ώστε να συμβάλλουμε στην καλύτερη εξειδίκευση. Για να διεξάγεται με μεγαλύτερη ικανότητα και αποτελεσματικότητα η διαπάλη συνολικά και ενιαία, με αισιοδοξία και ελπίδα, με συντροφικότητα και αλληλεγγύη.