Εις χώραν η οποία επιτηδείως εκρατήθη εις την αμάθειαν, αι υποχρεώσεις δια την εκπαίδευσιν παρουσιάσθησαν με όλον το μέγεθόν των από τας πρώτας ημέρας της Λαϊκής Επαναστάσεως, ήτις έθεσε την εξουσία εις χείρας των εργατικών μαζών. Είναι φανερόν ότι ούτε η κατάληψις της πολιτικής εξουσίας, ούτε η απόκτησις της οικονομικής κυριαρχίας εις την χώραν δεν είναι δυνατόν να είναι διαρκείς εάν ο λαός δεν αποκτήσει και την μόρφωσιν.

Πλήρης συνειδητή λαϊκή κυριαρχία δεν είναι δυνατή ειμή μόνον με λαϊκήν μόρφωσιν εις μεγάλον βαθμόν. Εις την μεταβατικήν περίοδον, οι διανοούμενοι θα έπρεπε να ελάμβανον σημαντικώτατον μέρος, οι διανοούμενοι, την μόρφωσιν των οποίων μισητόν προνόμιον εν Ρωσσία καθίστα αποκλειστικόν αυτών δώρον, αλλ’ οίτινες εθεωρούντο ως ειδικώς ευνοούντες τον λαόν. Ακόμη και κατά την Επανάστασιν του 1905-1906 ο Κάουτσκι είχε την απόλυτον ελπίδα ότι εν Ρωσσία ο αγών της εργατικής τάξεως θα είχε σύμμαχον την επαναστατικήν τάξιν των διανοουμένων. Αλλ΄ ο Κάουτσκι δεν προείδε ότι, σημαινούσης της ώρας της πραγματοποιήσεως των ονείρων του, της κοινωνικής Επαναστάσεως, θα εγίνετο και αυτός εχθρός των προφυλακών του προλεταριάτου.

Κάθε κακόν δεν έρχεται για κακό. Το μισητόν σαμποτάζ των πλείστων εκ των Ρώσσων διανοουμένων (και πρώτον πάντων των λεγομένων σοσιαλιστών!) έδωσε θαυμάσιον μάθημα εις το προλεταριάτον, και υπεσημείωσε την επιβλητικήν αυτού ανάγκην να αποκτήση την μόρφωσιν το γρηγορώτερο. Η σημερινή γενεά των προλεταρίων δέον κάπως να μορφωθή, η μέλλουσα τουναντίον θα είναι πλήρως μορφωμένη. Τέτοιο σημαντικόν καθήκον ανήκει εις την Επιτροπήν της λαϊκής εκπαιδεύσεως.

Ητο εκτάκτως δύσκολος η εκπλήρωσίς του, διότι μεταξύ των σαμποτέρ τα μάλλον ασυμβίβαστα στοιχεία ήσαν οι διδάσκαλοι. Η κεντρική υπηρεσία του πρώην Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως είχε και αυτή σαμποταρισθή από τους υπαλλήλους της.

Ευρισκόμεθα προ ερειπίων, χωρίς οδηγούς, χωρίς πραγματικάς σχέσεις με το σχολείον, χωρισμένοι από τας επαρχίας και με αριθμόν ειδικών παιδαγωγών πολύ περιωρισμένον.

Αλλαι επίσης δυσκολίαι μας παρουσιάσθησαν κατά το πρώτον έτος, αρκεί να ενθυμίσωμεν την μεταφοράν της Επιτροπείας (Υπουργείου) από την Μόσχαν κατά την εποχήν της γερμανικής προχωρήσεως ολίγω πριν της ειρήνης του Μπρέστ-Λιτόφσκ, περιστατικόν το οποίον μας κατέστρεψε ό,τι έως τότε είχαμεν με κόπον οργανώση.

Μ’ όλα ταύτα όμως τώρα και η κεντρική υπηρεσία και τα τοπικά ιδρύματα έχουν τεθή εις κίνησιν. Η πλειοψηφία των παιδαγωγών συνεργάζεται ειλικρινώς μεθ’ ημών, οι λοιποί είναι υποχρεωμένοι να μας ακολουθούν εξ ανάγκης.

Θα δώσωμεν μίαν ιδέαν του μηχανισμού ο οποίος αντικατέστησε το παλαιόν υπουργείον εις τας τοπικάς του υπηρεσίας.

Το Κέντρον της Επιτροπείας επί της Παιδείας αποτελείται: από τον επίτροπον του λαού, από τον αναπληρωτήν του και από συμβούλιον αποτελούμενον εξ 7 προσώπων, όπερ λύει όλα τα τρέχοντα ζητήματα, άτινα δεν είναι της αρμοδιότητος των τμηματαρχών. Τα ζητήματα αρχών κανονίζονται από Επιτροπήν του Κράτους δια την λαϊκήν εκπαίδευσιν, αποτελουμένην από το Συμβούλιον, από αντιπροσώπους του Κεντρικού οργάνου των Σοβιέτ, των εργατικών και μορφωτικών οργανώσεων και από των οργανώσεων εκείνων των διδασκάλων, οίτινες αποδέχονται τας Σοβιετικάς απόψεις.

Τέλος, ζητήματα ειδικά, ως γενικής σχολικής μεταρρυθμίσεως κανονίζονται εις το Πανρωσσικόν συνέδριον, όπερ το πρώτον συνήλθε τον Αύγουστον του 1918 εν Μόσχα, και ενεπνέετο υπό πνεύματος και ενότητος κομμουνιστικών ιδεών.

Τοπικώς, τα έργα της εκπαιδεύσεως διευθύνονται από τα Τμήματα της λαϊκής εκπαιδεύσεως τα παρά τη Εκτελεστική κυβερνητική επιτροπή νομού, πόλεων, συνοικίας.

Πρώτον έργον, εννοείται, της επί της Παιδείας Επιτροπείας ήτο να θέση τας γενικάς αρχάς πλήρους μεταρρυθμίσεως του σχολικού οργανισμού, ον εκληροδότησε το τσαρικόν καθεστώς.

Τα διάφορα σχολεία, άτινα πριν διηρούντο εις λαϊκά σχολεία δια τας κατωτέρας τάξεις, και μέσα σχολεία δια τας πλουσίας και μορφωμένας τάξεις και σχολεία αρρένων και θηλέων, έτι δε σχολάς πρακτικάς και σχολάς κλασσικάς, γενικάς και ειδικάς, αντικατεστάθησαν από την επιτροπείαν από έν σχολείον, το Ενιαίον Εργατικόν Σχολείον.

Το ενιαίον τούτο έχει διπλήν σημασίαν: 1) Καραργεί τας διακρίσεις τάξεων. Το σχολείον μεταβάλλεται εις ενιαίαν κλίμακα. Κάθε παιδί εν Ρωσσία αρχίζει με σχολείον του αυτού τύπου και δύναται να λάβη κατόπιν ανωτέραν σπουδήν. 2) Μέχρι του 16ου έτους αποφεύγεται κάθε ειδικοποίησις. Η αποκτώμενη μόρφωσις είνε γενική κατά την ευρυτέραν έννοιαν της λέξεως, εγκυκλοπαιδική και η αυτή δι’ αμφότερα τα φύλα. Δεν αποκλείεται, φυσικά, η εισαγωγή της αρχής της ατομικοποιήσεως και της διαφοροποιήσεως εις κάθε σχολείον. Ειδικοποίησις όμως εν πλήρει εννοία της λέξεως δεν επιτρέπεται ειμή μετά το 16ον έτος και επί βάσεων γενικής μορφώσεως. Τα διπλώματα ως παρεκτικά προνομίων κατηργήθησαν, αι αρχαίαι γλώσσαι δεν είνε υποχρεωτικαί. Το σχολείον τούτο ενωμένον κατ’ αρχάς, χωρίζεται εις δύο βαθμούς, πρώτον εκ 5 ετών και δεύτερον εκ 4 ετών. Ο κύκλος αυτός της 9ετούς εκπαιδεύσεως είνε υποχρεωτικός.

Το σχολείον μας είνε πράγματι γενικόν. Προς τούτο κατηργήθησαν τα σχολικά τέλη, προσέτι δε τα παιδιά τρέφονται δωρεάν, τα δε πτωχότερα λαμβάνουν και ενδύματα και υποδήματα. Εννοείται βεβαίως ότι τα βιβλία δίδονται δωρεάν εις τους μαθητάς.

Αναγνωρίζομεν βεβαίως τας αναριθμήτους δυσκολίας. Η χώρα είναι κατεστραμμένη και πεινά, δεν έχομεν αρκετά βιβλία, όχι μόνον δια τα νέα σχολεία που ιδρύσαμεν, αλλ’ ούτε και δια τα παλαιά. Αλλ’ η Επιτροπεία, υποβοηθουμένη από την Κυβέρνησιν των Σοβιέτ, καταπολεμεί την αθλιότητα αυτήν και ελπίζει να την καταβάλη, αν όχι τώρα αμέσως πάντως όμως εις λίαν προσεχές μέλλον.

Οταν η Κυβέρνησις έκαμε υποχρεωτικόν τον κύκλον της 9ετούς φοιτήσεως, τα Σοβιέτ υπεχρεώθησαν να ορίσουν έκαστον τον αριθμόν των παιδιών που είχον την ηλικίαν δια να φοιτήσουν εις το σχολείον, και να τα κατανείμουν εις τα σχολεία. Εις όσα δια λόγους υγείας δεν ήτο επιτετραμμένον να φοιτήσουν τα τοπικά Σοβιέτ εξέδιδον πιστοποιητικόν ότι ουχί εκ πταίσματος του παιδιού ή των γονέων του τούτο δεν φοιτά εις το Σχολείον. Ορισθέντος του αριθμού των μαθητών η Επιτροπεία εφρόντισε και φροντίζει κατ’ έτος δια την επέκτασιν του δικτύου των σχολείων. Κατά το προσεχές έτος σκοπεύομεν να ανοίξωμεν 10 χιλιάδες σχολεία πρώτου βαθμού και 1000 δευτέρου βαθμού.

Το Σχολείον έχει χαρακτήρα εργατικού σχολείου της παραγωγικής εργασίας αποτελούσης την βάσιν της διδασκαλίας, όπως και η παιδαγωγική εργασία.

Εις το πρωτοβάθμιον σχολείον πρόκειται μόνον περί εργασίας εντός του σχολείου, μαγειρική, κηπουρική κλπ. Η εργασία έχει χαρακτήρα παραγωγικόν, ήτοι οι μαθηταί, εκτελούν οι ίδιοι, κατά το μέτρον των δυνάμεών των, τα αναγκαία δια την κοινήν εν τω σχολείω ζωήν έργα. Εν τω βαθμώ δε τούτω του σχολείου η κοινή εν τω σχολείω ζωή έχει χαρακτήρα μάλλον οικιακόν, εις τας πόλεις ομοιάζει μ’ εργαστήριον, εις τα χωριά με μικρό εργοστάσιον. Κατά το θέρος τα παιδιά της εξοχής μεταφέρονται εις τας πόλεις και τα παιδιά της πόλεως εις την εξοχήν.

Εις το σχολείον του δευτέρου βαθμού σημειούται κυρίως ο παραγωγικός και κοινωνικός χαρακτήρ της εργασίας. Ηδη έχομεν να κάμωμεν με παιδιά 13 ετών περίπου. Από της ηλικίας αυτής καθίσταται δυνατή εργασία ελαφρά, αλλά πραγματική εκτός του σχολείου (συμμετοχή εις εργασίαν εργοστασίου, βοήθεια εις αγροτικάς εργασίας, συνεργασία εις επιχειρήσεις του Κράτους ή άλλων εν των Κράτει ομάδων). Από της ηλικίας ταύτης συνδυάζωμεν την εργασίαν του παιδιού με τον αγώνα της κοινωνίας δια την ύπαρξίν της και την ανάπτυξίν του με την εκπαίδευσίν του. Το σχολείον δεν εγκαταλείπει τον έφηβον, τον παρακολουθεί, τον προφυλάσσει από το κακόν, και προσαρμόζον όλα τα έργα του με την ανάπτυξιν του σώματος και του πνεύματός του γίνεται οδηγός μέσω του δαιδάλου της ομαδικής παραγωγικής εργασίας.

Το έργον τούτο είναι το πλέον νέον και το πλέον γεμάτο με ευθύνας.

Και μόνον επί τη βάσει της πείρας και της πραγματικής συνεργασίας παιδαγωγών και ειδικών τεχνιτών και των διοικητών των εργοστασίων θα εύρωμεν την καλλιτέραν μέθοδον εν στενή επαφή της παιδαγωγικής και της βιομηχανικής εργασίας.

Ούτω συναντώμεν κάτι αξιοσημείωτον όπερ προσιδιάζει εις την κομμουνιστικήν λύσιν του σχολικού προβλήματος.

Κάθε φορά που ο Μαρξ ομιλεί περί εκπαιδεύσεως την θέτει εν σχέσει προς εργασίαν των μαθητών. Εκήρυξεν ότι θα έχωμεν ανθρώπους αρμονισμένους και αληθώς νέους, όταν αντί να απαγορεύωμεν την εργασίαν εις τα παιδιά, την ρυθμίσωμεν, μεταβάλλοντες αυτήν εις τεχνικήν βάσιν της εκπαιδεύσεως, ενούντες αυτήν με την επιστήμην, με την φυσικήν εργασίαν και με την καλαισθητικήν ανάπτυξιν του παιδιού.

Εν κοινή εκφράσει λέγομεν η εργασία βάσις του δημοσίου σχολείου.

Φυσικά, είναι αναγκαία και ειδική τις μόρφωσις ωρισμένης τέχνης δια τον έφηβον. Σχολαί του δευτέρου βαθμού δύνανται, αναλόγως των τοπικών όρων αυτών να συγκεντρώσωσι την προσοχήν των επί της τοπικής παραγωγής, εν τούτοις αν και δεικνύονται παραδείγματα ωρισμένης παραγωγικής εργασίας πρέπει να αναπτύξουν τον μαθητήν, ώστε να ευρίσκεται ούτος εις επαφήν με όλην την παραγωγικήν ζωήν και να μην είναι αποκεκλεισμένος εις μίαν ειδικότητα.

Η ειδικοποίησις, κατά την Επιτροπείαν, δεν είναι αναγκαία ειμή μόνον εις τον τρίτον βαθμόν μετά το 16ο έτος εις σχολάς, άς ονομάζομεν «ανωτέρας σχολάς», ή εις ινστιτούτα, τα οποία δεν έχουν χαρακτήρα σχολής.

Ινα πραγματοποιήσωμεν τόσον μεγάλας μεταρρυθμίσεις ταχέως σχεδιασθείσας, και τας οποίας η Επιτροπεία της Παιδείας κατήρτισε εν λεπτομερεία από συμφώνου μετά του πανρωσικού συνεδρίου της Λαϊκής Εκπαιδεύσεως είναι ανάγκη να έχωμεν μέγαν αριθμόν διδασκάλων καλώς παρασκευασμένων.

Η σχολική πολιτική μας είναι η ακόλουθος: 1ον Να παραλύσωμεν όσω το δυνατόν περισσότερον την επιρροήν της παλαιάς πανρωσσικής παιδαγωγικής εταιρείας, 2ον να ενώσωμεν το λαϊκόν διδακτικόν προσωπικόν εις μεγάλην επαγγελματικήν οργάνωσιν στηριζομένην επί της ομοσπονδίας των διεθνιστών παιδαγωγών, 3ον να εξισώσωμεν τα δικαιώματα και ει δυνατόν και τους μισθούς των διδασκάλων του πρώτου και δευτέρου βαθμού, 4ον να κανονίσωμεν ανωτέρους μισθούς, 5ον να βοηθήσωμεν την δημιουργίαν και ανάπτυξιν των παιδαγωγικών ιδρυμάτων, άτινα προπαρασκευάζουσι τους διδασκάλους και 6ον εν τη παρούση μεταβατική περιόδω να οργανώσωμεν εις ευρείαν κλίμακα ελεύθερα παιδαγωγικά μαθήματα.

Η πολιτική αύτη εγένετο δεκτή εις διάφορα παιδαγωγικά συνέδρια και οριστικώς καθωρίσθη εις το τελευταίον εν Μόσχα συνέδριον δια την προπαρασκευήν των διδασκάλων.

Επί όλων τούτων η Επιτροπεία έσχεν αληθώς πραγματικήν απόλυτον επιτυχίαν. Η ρωσσική παιδαγωγική εταιρία κατέστη νυν ανίσχυρος και ζητεί χάριν. Αι δωδεκάδες των τηλεγραφημάτων, άς ελάβομεν από διάφορα διδασκαλικά συνέδρια αποδεικνύουν την αύξουσαν συμπάθειαν του λαϊκού διδασκαλικού σώματος προς την εξουσίαν των Σοβιέτ.

Δημοσιεύομεν ενταύθα μίαν σελίδα της επισήμου εκθέσεως την οποίαν η Επιτροπεία του Λαού επί της Εκπαιδεύσεως απέστειλε τον Σεπτέμβριον του 1918 εις το Συμβούλιον των Επιτρόπων του Λαού. Η έκθεσις ομιλεί περί μέτρων της Επιτροπείας δια την ανάπτυξιν του οικονομικού, ηθικού και διανοητικού επιπέδου των διδασκάλων.

«Την 25 Ιουνίου, το Σοβιέτ των Επιτρόπων του Λαού, προτάσει του επί της Παιδείας επιτρόπου έλαβε μέτρα μοναδικά εις την σχολικήν ιστορίαν όχι μόνον της Ρωσσίας. Ο μισθός των διδασκάλων υπερεδιπλασιάσθη αμέσως και αναδρομικώς από του Μαρτίου 1918. Τα έξοδα ούτω του ειδικού δια την Παιδείαν προϋπολογισμού ηυξήθησαν εις 1 δισεκατομμύριον δια την δευτέραν εξαμηνίαν του 1918. Οσον περισσότερον πλησιάζομεν εις την πραγματοποίησιν του ιδανικού μας, αληθούς λαϊκής εκπαιδεύσεως, επί τοσούτον θα ανοίγωνται νέα σχολεία (δια τα οποία το σύνολον των μισθών θα αυξάνει, οι διδάσκαλοι των εργατικών σχολείων πρέπει να τεθώσιν εις την πρώτην κατηγορίαν, εις την κατηγορίαν των πλέον υψηλότερων μισθών) και επί τοσούτον τα έξοδα θα αυξάνουν. Ο ετήσιος προϋπολογισμός των ενωμένων εργατικών σχολείων, εάν τα σχέδιά μας πραγματοποιηθώσι πλήρως θα ανέλθη με τας συμπληρωματικάς δαπάνας (ενδυμασίας, οικοδομάς, κλπ.) εις 6 δισεκατομμύρια περίπου. Αλλά η εργατιά της Ρωσσίας δεν αρνείται ίνα επιτύχη σχολεία αντάξια του εργατικού αγροτικού λαού, όστις δια πρώτην φοράν εις τον κόσμον, έλαβεν αμέσως εις χείρας του την εξουσίαν. Η ανύψωσις του οικονομικού επιπέδου των διδασκάλων είναι μόνον το ήμισυ και όχι και το σημαντικώτερον μέρος της απαιτουμένης εργασίας. Η αστική κοινωνία δεν ηρκείτο μόνον να αφήνη το διδακτικόν προσωπικόν εις την πείνα και το ψύχος, προσεπάθει επίσης να το τηρή εις το σκότος. Η ιστορία του σαμποτάζ, που μας έκαμαν οι διδάσκαλοι αποδεικνύει πόσον προνοητική δια τους σκοπούς της ήτο η μπουρζουαζία. Η Νέα Ρωσσία έχει ανάγκη εκπαιδευτών όχι μόνον προφυλαγμένων από φτώχεια, αλλά και πνευματικώς αγρύπνων, αληθώς μορφωμένων και καλώς παρεσκευασμένων. Τα ινστιτούτα, άτινα εχρησίμευον προς μόρφωσιν των διδασκάλων του παλαιού καθεστώτος, αι παιδαγωγικαί σχολαί και τα διδασκαλεία ουδαμώς ανταπεκρίθησαν εις την ανάγκην αυτήν. Τα μαθήματά των ετηρήθησαν σκοπίμως εις ένα μετριώτατον επίπεδον, αν και εις ταύτα δεν εφοίτων έφηβοι, αλλ’ ενήλικοι, οίτινες είχον δοκιμάσει τας δυνάμεις των εις την σχολικήν εργασίαν, διότι τα παιδαγωγικά ινστιτούτα εδέχοντο μόνον ως φοιτητάς τους διδασκάλους διδάξαντες επί διετίαν εις τα σχολεία της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως. Η υπό της Επιτροπείας συγκληθείσα κατά το δεύτερον δεκαήμερον του Αυγούστου 1918 σύσκεψις, ίνα σκεφθή περί της μορφώσεως εκπαιδευτών, ητοίμασε νέα σχέδια δια τα διδασκαλεία και τα παιδαγωγικά Ινστιτούτα. Ταύτα θα μεταβληθούν εις ανωτέρας σχολάς, αίτινες θα αποτελούν τα παιδαγωγικάς σχολάς των Πανεπιστημίων. Αντί των θρησκευτικών μαθημάτων θα εισαχθούν εις τα σχολάς αυτάς ιστορία του σοσιαλισμού, αρχαί δικαίου κλπ.».

Τοιαύτα είναι εν ολίγοις τα αποτελέσματα της εργασίας των Σοβιέτ επί του ζητήματος της μορφώσεως εκπαιδευτών. Κατά Οκτώβριον του 1918 ηνοίχθησαν 4 παιδαγωγικά ινστιτούτα, 42 διδασκαλεία, 10 σειραί διαρκών παιδαγωγικών μαθημάτων και 110 προσωρινών. Κατά την θερινήν σειράν, η Επιτροπεία ωργάνωσε σειράν μαθημάτων εις το Κέντρον, όπου έλαβον μέρος 800 ακροαταί διδάσκαλοι και διδασκάλισσαι. Τα μαθήματα αυτά, όπου εδίδαξαν οι σύντροφοί μας Μπουχαρίν, Ράϊσνερ και άλλοι είχον μεγάλην επιτυχίαν. Ομοία εργασία γίνεται και εις τας επαρχίας. Εις Πετρούπολιν ωργανώθησαν σειραί μαθημάτων δια 400 διδασκάλους και ετέρα ολίγον ύστερον δια 2000. Εις την λοιπήν Ρωσσίαν ωργανώθησαν 11 σειραί τοιούτων μαθημάτων με ακροατάς 200-500 εις εκάστην. Η Επιτροπεία θεωρεί χρέος της να αφήση απεριόριστον την δράσιν της δια τα παιδιά, άτινα έχουν ηλικίαν δια να φοιτήσουν εις τα σχολεία. Ούτω απεφασίσθη να προστεθούν εις τα σχολεία του πρώτου βαθμού παιδικοί κήποι προπαρασκευαστικοί διαρκείας 2 ετών και υποχρεωτικής φοιτήσεως.

Εν τοσούτω το τμήμα της προσχολικής μορφώσεως ανέπτυξε μεγάλην δραστηριότητα εις την ίδρυσιν διαφόρων παιγνίων, κλούμπ και άλλων παιδικών συναθροίσεων. Το εργατικόν παιδικόν κέντρον του Τσάρκοε - Σέλο αξίζει να μνημονευθή ιδιαιτέρως. Αποτελεί τον ακρογωνιαίον λίθον σχεδίου της Επιτροπείας να μεταβάλλη τον υγιεινότερον τούτον τόπον της Πετρουπόλεως εις μέγα χωρίον παιδιών (Δγέσκοϊε-Σέλο) όπου θα εγκατασταθούν χιλιάδες προλεταρίων παιδιών. Κατά το θέρος το κέντρον τούτο είχε 1500 παιδιά, ελπίζεται ότι θα αυξηθούν εις 2000. Δια το ζήτημα της τροφής και της φροντίδας των χρειωδών των παιδιών, η Επιτροπεία της Λαϊκής Εκπαιδεύσεως συνεργάζεται με την Επιτροπείαν Κοινωνικής προνοίας.

Διάταγμα του Συμβουλίου των Επιτρόπων του λαού θέτει όλα τα σχολεία υπό την διεύθυνσιν της Επιτροπείας δια την Παιδεία και ούτω τα ιδιωτικά σχολεία μεταβάλλονται κατά το πρόγραμμά μας.

Αι μεταρρυθμίσεις των ανωτέρων σχολών έγειναν δεκταί από όλα τα πανεπιστήμια και τας ανωτέρας τεχνικάς σχολάς της Ρωσσίας εις δύο πολυπληθείς συσκέψεις των εν Μόσχα.

Αι γενικαί και ιθύνουσαι γραμμαί των μεταρρυθμίσεων τούτων των ανωτέρων σχολών είναι αι ακόλουθοι:

Η εκπαίδευσις εις τας ανωτέρας σχολάς είναι προσιτή εις πάντας εν Ρωσσία. Πας πολίτης άνδρας ή γυναίκα υπερβάς το 16ον έτος της ηλικίας του δύναται να εισέλθη εις όποιαν ανωτέραν σχολήν θέλει. Τα μαθήματα δύναται να ακολουθούνται από οποιονδήποτε θέλει. Τουναντίον αι πρακτικαί εργασίαι των σχολών τούτων παρακολουθούνται μόνον από εκείνους, οίτινες έχουν δίπλωμα ότι είναι ικανοί, άλλως παραπέμπονται εις ειδικάς προπαρασκευαστικάς σχολάς των ανωτέρων τούτων σχολείων.

Οι καθηγηταί διορίζονται κατόπιν διαγωνισμού επαναλαμβανομένου κατά δεκαετίαν. (Παρέλειψα ότι οι διδάσκαλοι των ενιαίων σχολείων διατηρούνται εις την θέσιν υπό των όρον περιοδικού αναδιορισμού των υπό των τοπικών Σοβιέτ). Αι ανώτεραι σχολαί ούτω ωργανωμέναι απολαύουσι ευρείας αυτονομίας, η διοίκησίς των αποτελείται από αντιπροσώπους των καθηγητών, των υφηγητών και των φοιτητών.

Κάθε ανωτέρα σχολή δεν δύναται να αρκείται να είναι μόνον σύλλογος εκπαιδευτών, κατά τον παλαιόν τρόπον των ανωτέρων σχολών. Πρέπει να είναι και εκπαιδευτικός σύλλογος, ο οποίος να προσφέρη πραγματικήν συνδρομήν εις την εκπαίδευσιν του λαϊκού σχολείου. Ως τοιούτος οφείλει να οργανώση ινστιτούτα υφηγητών, δια να ετοιμάση καθηγητάς λαϊκών πανεπιστημίων καθ’ όλην την Ρωσσίαν, να ιδρύση μαθήματα προσιτά εις πάντας προς μόρφωσιν όχι των ειδικών, αλλά εκείνων, που θέλουν να ευρύνουν την γενικήν των μόρφωσιν με την γνώσιν των προόδων και των ανακαλύψεων όλων των επιστημονικών κλάδων.

Σκοπεύομεν επίσης να υποχρεώσωμεν όλας τας ανωτέρας σχολάς να ιδρύσωσιν εν εαυταίς ειδικάς επιστημονικάς εταιρείας προς τον σκοπόν να λύσουν επιστημονικά ζητήματα και να επιδοθούν εις εργασίαν καθαρώς επιστημονικών ερευνών.

Αλλ’ επειδή το προσωπικόν των καθηγητών των πανεπιστημίων, αντετάχθη ισχυρώς εις τούτο, επείσθημεν ότι η πανεπιστημιακή ζωή δεν είναι ακόμη επαρκώς ισχυρά, ίνα αναλάβη τριπλούν έργον και ειδικώς την δημιουργίαν επιστημονικών εταιρειών. Η Εκπαιδευτική Ενωσις των παλαιών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων μας επέβαλε την άμεσον υποχρέωσιν να προσπαθήσωμεν να καταστήσωμεν δυνατήν την εκπαίδευσιν εκτός των σχολείων. Είναι περιττόν να είπωμεν πόσον θεωρούμεν τούτο σπουδαίον.

Περιμένοντες την ανύψωσιν των μαζών μορφούμενων εν πνεύματι κομμουνιστικώ, όπερ θα μας δώση το σχολείον εφροντίσαμεν και περί της επιστημονικής αναπτύξεως των ενηλίκων. Προς τούτο απεφασίσαμεν την ίδρυσιν μεγάλου αριθμού Λαϊκών Πανεπιστημίων εις τας πόλεις και τα χωρία, ως και εγκατάστασιν δικτύου λαϊκών βιβλιοθηκών, μονίμων και περιοδευουσών, τέλος την πώλησιν βιβλίων εις τα χωρία μέσω των ταχυδρομικών γραφείων.

Δια την ενοποίησιν της δράσεως των μεγάλων κεντρικών βιβλιοθηκών, υπεβάλομεν αυτάς υπό μίαν κεντρικήν επιτροπήν επί των βιβλιοθηκών, η οποία ασχολείται να καταστήση αυτάς κατά το δυνατόν προσιτάς εις τον λαόν, οργανούσα ανταλλαγήν των βιβλίων των, εγγραφήν συνδρομητών εις αυτάς και αποστολήν εις τους συνδρομητάς των βιβλίων αυτών. Η Δημοσία βιβλιοθήκη της Πετρουπόλεως έλαβε νέαν διαρρύθμισιν και κανονισμόν εντελώς δημοκρατικόν, ως και μεγάλην συνδρομήν δια την ανάπτυξίν της.

Επίσης όλα τα αρχεία του Κράτους συνεκεντρώθησαν και κατέστησαν προσιτά εις επιστημονικάς εργασίας.

Η μεγάλη κληρονομία των Τσάρων, των αρχόντων και των εκκλησιών περιήλθεν εις χείρας του νικητού λαού. Παρά τα επίσημα μουσεία, η Επιτροπεία του Λαού δια την Παιδεία ήνοιξε νέα μουσεία εις τους ιστορικούς πύργους των τσάρων και των ευγενών μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας. Ινα σώσωμεν εκ της καταστροφής την μεγάλης αξίας καλλιτεχνικήν ιδιοκτησίαν των μισητών τάξεων κατά την καταστροφικήν εποχήν της Επαναστάσεως ιδρύσαμεν ειδικόν όργανον, επιτροπή δια την διατήρησιν των αρχαίων και των καλλιτεχνικών μνημείων, ήτις δεν ηρκέσθη μόνον να σώση μέγαν αριθμόν πραγμάτων, άτινα άνευ της παρεμβάσεώς της ήσαν καταδικασμένα να καταστραφούν, αλλά κατέστη κέντρον εθνικοποιήσεως και δημοκρατικής απολαύσεως όλων των εκπολιτιστικών αποκτημάτων των εξαφανισθεισών προνομιούχων τάξεων.

Κατά τον αυτόν τρόπον, εις τα αρχαία αυτοκρατορικά θέατρα, νυν θέατρα του λαού, όχι μόνον έλαβε κατοχήν η επιτροπεία της Παιδείας, αλλά έδωσεν εις αυτά αυτονομίαν εις ζητήματα τέχνης και λειτουργούσι τώρα ικανοποιητικώτατα με όλας τας εξαιρετικώς δυσκόλους συνθήκας της μεταβατικής αυτής περιόδου, διότι τόσον με τα έργα που δίδουν, όσον και με ειδικάς εκτάκτους εργατικάς παραστάσεις ταύτα πλησιάζουν ολοέν περισσότερον προς τον εργατικόν λαόν, τον μόνον άξιον θεατήν. Τα θέατρα του κράτους, εν Πετρουπόλει, τα οποία επί πολύν χρόνον μας έκαμαν σαμποτάζ και αυτά, τώρα μας αποστέλλουν συγκινητικάς επιστολάς συγχαρητηρίων και ευχαριστηρίων.

Ηδη κατέχουμε τα θέατρα των Σοβιέτ, λ.χ. το σοβιετικό μελόδραμα Μόσχας, τα δημοτικά θέατρα Πετρουπόλεως κλπ.

Το Θεατρικόν Τμήμα μελετά ζωηρώς τα ζητήματα μεθοδικής σκηνικής μορφώσεως εν τω σχολείω, ειδικής θεατρικής εκπαιδεύσεως, παιδικού θεάτρου, ιστορίαν και θεωρίαν θεάτρου και εκδίδει περιοδικά και βιβλία ειδικά επί των ζητημάτων τούτων.

Επίσης η «κυβερνητική ορχήστρα», «ο χορός των αοιδών» και «ο συνοδικός χορός», άτινα από των χειρών των υπουργείων, της αυλής και της συνόδου περιήλθον εις ημάς και έλαβον δημοκρατικήν μορφήν. Η «κυβερνητική ορχήστρα» δίδει τώρα καθ’ εβδομάδα συναυλίαν χαρακτήρος ακαδημεικής μουσικής, δύο λαϊκάς συναυλίας εις τας αιθούσας των πρώην «χειμερινών ανακτόρων», άτινα μετεβλήθησαν εις «Λαϊκόν ανάκτορον των τεχνών» και σιγά σιγά θα δίδη και συναυλίας εις διαφόρους συνοικίας της πόλεως.

Οι δύο χοροί, ίσως οι καλλίτεροι ωδικοί χοροί του κόσμου, μετεβλήθησαν εις λαϊκάς μουσικάς και ωδικάς ακαδημίας προσιτάς εις όλους. Αι διάφοροι μουσικαί σχολαί, αίτινες εξηρτώντο άλλοτε από τα υπουργεία στρατιωτικών και ναυτικών έλαβον χαρακτήρα εντελώς λαϊκόν. Τα κονσερβατόρια και ωδεία υπεβλήθησαν υπό την Επιτροπείαν της Παιδείας, καλείται δε προσεχώς συνέδριον των κομμουνιστών μουσικών, ίνα καταστρώση σχέδιον ριζικής μεταρρυθμίσεως των ανωτέρων τούτων μουσικών σχολών.

Το Μουσικόν Τμήμα οργανώνει εξ άλλου μαθήματα δια καθηγητάς άσματος και ετοιμάζει σχέδιον μουσικής εκπαιδεύσεως του Ενιαίου σχολείου.

Το Τμήμα των πλαστικών τεχνών, όπερ αντικατέστησεν εντελώς την καλλιτεχνικήν ακαδημίαν, έχει εκδημοκρατήσει ριζικώς την ανωτέραν σχολήν και την κατέστησε δημοσίαν σχολήν. Οι καθηγηταί διωρίσθησαν από τους φοιτητάς και ούτω ιδρύθησαν τα Ελεύθερα καλλιτεχνικά εργαστήρια των Σοβιέτ. Ούτω ωργανώθησαν αι σχολαί Στρογάνωφ, Στρίγλιτς και άλλαι.

Το Τμήμα Πλαστικών Τεχνών έχει ένα κλάδον βιομηχανικών τεχνών, όστις αποστολήν έχει να υψώση το καλλιτεχνικόν μέρος της βιομηχανίας και εν τω πνεύματι τούτω διευθύνει ήδη το εργοστάσιον ειδών πορσελάνης και κατασκευάζει μεγάλα εργοστάσια εις Τσάρκοε Σέλο.

Ηδη το εργοστάσιον ειδών πορσελάνης κατά παραγγελίαν των Σοβιέτ παρέδωσε ήδη χιλιάδας σκευών τραπέζης δια τους χωρικούς, κεκοσμημένων με το έμβλημα της Δημοκρατίας των Σοβιέτ και με επαναστατικά ρητά.

Το τμήμα των πλαστικών τεχνών έχει επίσης αποστολήν να καταστρέφη τα μνημεία, άτινα εμποιούσι ηθικώς ή αισθηματικώς φρίκην (ηρώων, στρατιωτικών κατορθωμάτων κλπ.) και να ανεγείρη μνημεία εις μεγάλους επαναστάτας, εις σοφούς και τους ποιητάς. Ηδη εις Πετρούπολιν ανηγέρθησαν μνημεία εις τους Ραδιτσέφ και Φερδινάνδον Λασάλ και εις την Μόσχαν εις τους Δοστογιέφσκυ, Στέφανον Ράζιν και άλλους. Επίσης κατεσκευάσθησαν επιγραφαί πέτριναι και μετάλλιναι με επαναστατικάς επιγραφάς και κομμουνιστικά ρητά.

Εις την λογοτεχνίαν κατηργήσαμεν εντελώς το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας μετά θάνατον και εμονοπωλήσαμεν επί 5ετίαν το δικαίωμα εκδόσεως φιλολογικών έργων, ίνα καταστήσωμεν αυτά ελεύθερα, εφθηνότερα, προσιτά εις τον λαόν και καλλιτεχνικώτατα.

Ενώ ετοιμάζομεν την έκδοσιν των κλασσικών μας συγγραφέων, αναθεωρημένων με πνεύμα κριτικής νέον και με πνεύμα νέον - τα έργα του Νεκράσσωφ θα εκδοθούν πρώτα - ο εκδοτικός οίκος των Σοβιέτ εξέδωσεν ήδη όγκον κλασσικών έργων, υποχρεώσας προς τούτο τους νυν εκδότας. Ούτω κατέστη δυνατόν να πωληθούν εις ανήκουστον εφθηνήν τιμήν δια περίοδον μεταπολεμικήν τα έργα των Στσέδριν, Ουπένσκυ, Τολστόη, Τουργένιεφ, Τσέχωφ, Σουχόφσκυ, Κρύλωφ, Κολίσωφ, Νικιλίν και άλλων, χωρίς να αναφέρω άλλους ών τα έργα ακόμη δεν εδημοσιεύθησαν πλήρη.

Κατ’ αυτάς αρχίζει η λειτουργία του τμήματος της ξένης φιλολογίας υπό την διεύθυνσιν του Μαξίμου Γκόρκυ. Εχουν αποφασισθή μεγάλαι εκδόσεις με την συνεργασίαν του συγγραφέως τούτου.

Το Επιστημονικόν Τμήμα προτίθεται να επιστρατεύση όλας τας επιστημονικάς δυνάμεις της Ρωσσίας, ίνα λύση τα προβλήματα άτινα η ζωή έθεσε προ της Κυβερνήσεως των Σοβιέτ. Η Ακαδημία των Επιστημών, η Ενωσις των επαγγελματικών επιστημών και μέγας αριθμός επιστημονικών Εταιριών παντός είδους εργάζονται εν επαφή με το τμήμα τούτο. Το τμήμα τούτο καθώς και το τμήμα των ανωτέρων σχολών, ήνοιξε αριθμόν νέων ινστιτούτων μελέτης, και εκπαιδεύσεως, μεταξύ των οποίων το φυσικόν ινστιτούτον Μόσχας, το ινστιτούτον Ρέντγκεν εν Πετρουπόλει, το φωτογραφικόν και φωτοτεχνικόν Πετρουπόλεως, τα Πανεπιστήμια Βορσνές, Ταμπώφ, Νίνι-Νοβγορόδ, το Πολυτεχνείον Βοσνε-σένσκ. Δια το τελευταίον τούτο οι κάτοικοι Βοσνε-σένσκ προσέφερον 7 εκατομμύρια ρουβλίων. Επίσης η πόλις Κοστρόμα συνέλεξε δια το Πανεπιστήμιόν της 2 εκατομμύρια ρούβλια.

Ταχέως θέλει αρχίσει να λειτουργή εν Μόσχα το ινστιτούτον των μεταλλείων, εξαιρετικώς σημαντικόν δια την Ρωσσίαν, όπερ θα ασχοληθή με την χρησιμοποίησιν του Ρωσσικού άνθρακος.

Εν στενή συνεργασία με το επιστημονικόν τούτο τμήμα της Επιτροπείας επί της Παιδείας εργάζεται ένα τμήμα επιστημονικο-τεχνικόν, εσχάτως οργανωθέν και όπερ ετέθη υπό το Ανώτερον συμβούλιον της λαϊκής εθνικής οικονομίας.

Η κινηματογραφική επιτροπή συνεργάζεται με την Επιτροπείαν επί της Παιδείας. Η δράσις τόσον εν Πετρουπόλει, όσον και εν Μόσχα έχει εκταθή επί όλης της κινηματογραφικής βιομηχανίας, από της αγοράς του κινηματογραφικού υλικού μέχρι της οργανώσεως των κινηματογραφικών θεάτρων. Η δράσις εις το εργατικόν σχολείον και δι’ εκπαιδευτικά έργα θα είνε μεγάλη.

Τέλος η Ανωτέρα Σχολή Σοσιαλιστικών σπουδών της Ρωσσίας, η Σοσιαλιστική Ακαδημία των Κοινωνικών επιστημών εξαρτάται επίσης από την επιτροπείαν της Παιδείας και ως ίδρυμα επιστημονικής εκπαιδεύσεως χρησιμεύει ως φυτώριον κομμουνιστικών ιδεών και κομμουνιστικής συνειδήσεως δια την χώραν μας.

Εκ της συντόμου ταύτης περιγραφής, ο αναγνώστης δύναται να ίδη ποίον μέγα και πλούσιον έδαφος διευθύνει η Επιτροπεία της Παιδείας, ποίαν εργασίαν εξακολουθεί εν τω εσωτερικώ και ποίον αποτέλεσμα πλέον ή αξιοσημείωτον επέτυχε με όλας τας εξαιρετικώς δυσμενείς περιστάσεις. Και όμως τα αποτελέσματα αυτά είνε μέτρα προ του μεγάλου ιδανικού, όπερ επιδιώκομεν.

Αι δυσκολίαι, άς πρέπει να υπερνικήσωμεν είνε μεγάλαι αλλά πλήρεις υπερηφανείας ότι δυνάμεθα να είμεθα συνεργάται εν τη ομοθύμω οικογενεία του Συμβουλίου των Σοβιετικών Επιτρόπων, ουδαμώς δειλιώμεν, ούτε και σπεύδωμεν, αλλά ακολουθούμεν τον σκοπόν μας, όστις βεβαίως δεν δύναται αποτόμως και εν όλη του τη εκτάσει να πραγματοποιηθεί αμέσως.