Ο τομέας παραγωγής ενέργειας κατείχε, από την αρχή, την πρώτη θέση στις προτεραιότητες του νεογέννητου σοβιετικού κράτους. Με προσωπική παρακολούθηση του Λένιν, το πλάνο GOERLO κινητοποίησε όλο το τότε ειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό και όλες τις υλικο-τεχνικές δυνατότητες της χώρας.

Ετσι και αλλιώς, στο ξεκίνημα υπήρχε μια φανερή τεχνολογική καθυστέρηση, που αποτελούσε τον κυριότερο περιοριστικό παράγοντα στον τομέα αυτό. Οι προσπάθειες όμως αναπτύσσονταν προγραμματισμένα[1], πράγμα που επέτρεψε την εντατική και αποτελεσματική χρησιμοποίηση του υπάρχοντος παραγωγικού δυναμικού.

Η πρώτη προσπάθεια κατευθύνθηκε στην αξιοποίηση των ορυκτών πόρων της χώρας, γνωστών και ήδη εκμεταλλεύσιμων και, ταυτόχρονα, στην ανακάλυψη υπαρχόντων δυνητικών.

Τα γνωστά ανθρακωρυχεία του Ντουμπάς αξιοποιήθηκαν με την εφαρμογή των τότε τεχνολογικών καινοτομιών και την ορθολογική οργάνωση της διαδικασίας παραγωγής, βασισμένης στη σοσιαλιστική άμιλλα. Στο μεταξύ ανακαλύφθηκε η ανθρακοφόρος λεκάνη του Κουλμπάς που υπερδιπλασίασε τις δυνατότητες παραγωγής της ΕΣΣΔ και, στη συνέχεια, τα διάφορα άλλα τεράστια αποθέματα άνθρακα της σοβιετικής Ασίας[2].

Στο μέτρο της ανάπτυξης της παραγωγής άνθρακα δημιουργούνταν διάφοροι θερμοηλεκτρικοί σταθμοί που προμήθευαν τις βιομηχανικές περιοχές με ηλεκτρική ενέργεια. Στη συνέχεια, κατασκευάστηκαν και άλλοι θερμοηλεκτρικοί σταθμοί που λειτουργούσαν με πετρέλαιο ή με φυσικό αέριο.

Ορυκτοί πόροι από υγρά και αερώδη καύσιμα υπάρχουν σε ανυπολόγιστες ποσότητες στο υπέδαφος της ΕΣΣΔ[3].

Υστερα από την αξιοποίηση του τρόπου εκμετάλλευσης των κοιτασμάτων του Μπακού στην Κασπία Θάλασσα, ανακαλύφθηκε το τεράστιο κοίτασμα μεταξύ του ποταμού Βόλγα και των Ουραλίων που ονομάστηκε το «Δεύτερο Μπακού». Η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου της περιόδου αυτής άρχισε αμέσως μετά το τέλος του Β΄ παγκοσμίου πολέμου. Πρέπει να σημειωθεί ότι η σοβιετική τεχνολογία χρησιμοποίησε τις πιο προχωρημένες τεχνικές μεθόδους εκμετάλλευσης των κοιτασμάτων αυτών[4]. Στη συνέχεια ανακαλύφθηκαν τα αμύθητα αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου της Σιβηρίας, της Μέσης Ασίας και του Καζακστάν[5].

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙΕΘΝΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΥΣΙΜΩΝ ΣΤΗΝ ΕΣΣΔΣε εκατομμύρια τόνους (Ισοδυναμία Ανθρακα με 7.000 χιλιοθερμίδες)

ΠΗΓΗ: L’ Economie de l’ URSS, Pierre Carriere, Editions MASSON, Paris 1984, σελ. 164.

O παραπάνω στατιστικός πίνακας, όπως και οι προηγούμενοι, παρουσιάζει την εξέλιξη της παραγωγής ορυκτών πόρων ενέργειας στην ΕΣΣΔ, εκτός των ραδιενεργών μεταλλευμάτων. Για τους πόρους αυτής της κατηγορίας υπάρχουν, όμως, γενικές ενδείξεις για την άφθονη παρουσία τους στο υπέδαφος της ΕΣΣΔ[6]. Αρκεί να σημειωθεί ότι πέρα από τις τότε πρωτεύουσες υποχρεώσεις κάλυψης των στρατιωτικών αναγκών, η παραγωγή των πυρηνικών σταθμών ηλεκτρισμού (220 δισεκατομμύρια KWH) παρουσιάζει μια συνεχώς ανοδική πορεία, από την 27.7.1954 που λειτούργησε ο πρώτος πυρηνικός ηλεκτρικός σταθμός του κόσμου στο Ομπνίνσκ[7].

Τέλος, στον τομέα των ενεργειακών πόρων του υπεδάφους πρέπει να αναφερθεί η πρωτοπορία της σοβιετικής τεχνολογίας (1966) στη χρησιμοποίηση της γεωθερμίας για την παραγωγή ηλεκτρισμού ή και άμεσα για τη θέρμανση κατοικιών, δημοσίων κτιρίων κλπ. με ζεστό νερό του υπεδάφους.

Οσον αφορά τους υδροηλεκτρικούς σταθμούς, η παραγωγή τους έφτανε το 15% του παραγόμενου ηλεκτρισμού της χώρας (250 δισεκατομμύρια KWH). Η προτεραιότητα για τη δημιουργία των σταθμών αυτών δόθηκε σε τοποθεσίες, όπου η κατασκευή τους συνέβαλε, παράλληλα, στην καλυτέρευση των συνθηκών της ναυσιπλοΐας στους επιλεγμένους ποταμούς καθώς και στη δημιουργία αποθεμάτων νερού για τις γύρω ποτιστικές καλλιέργειες[8].

Στη συνέχεια, το μεγαλύτερο μέρος του υδροηλεκτρικού δυναμικού της ΕΣΣΔ οικοδομήθηκε στους ποταμούς της Ασίας[9], όπου δημιουργήθηκαν οι μεγαλύτεροι υδροηλεκτρικοί σταθμοί του κόσμου[10].

Τέλος, στις βόρειες επαρχίες της Σοβιετικής Ενωσης χρησιμοποιήθηκε η ενέργεια των παλιρρoιών για την παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος. Η προσπάθεια αυτή που άρχισε με την κατασκευή ενός σταθμού ισχύος 5.000 KW στη χερσόνησο της Κόλα, αναδείχθηκε πολύ ενδιαφέρουσα για τις περιοχές του μεγάλου βορρά, όπου η μεταφορά ηλεκτρισμού ή και άλλων ενεργειακών πόρων συνάντησε μεγάλες δυσκολίες. Ετσι, προγραμματίστηκαν δύο άλλοι σταθμοί (Λούμποφκα - δύναμης 350.000 KW και Μέλεν - 1,3 εκ. KW).

Πράγματι, η τοποθέτηση των σταθμών παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος έθεσε, από καιρό και μάλιστα σε γενικό επίπεδο, το πρόβλημα της μεταφοράς της ηλεκτρικής ενέργειας στις περιοχές χρησιμοποίησής της. Η λύση του προβλήματος αυτού (που υπήρχε, ήδη, από τα πρώτα πεντάχρονα πλάνα, στη δεκαετία του 1930, όταν κατασκευάστηκαν οι πρώτοι θερμοηλεκτρικοί σταθμοί και τα πρώτα φράγματα) βρέθηκε, με καινοτομίες που εισήγαγε η σοβιετική τεχνολογία, η οποία κατείχε - για πολλές δεκαετίες - την πρωτοπορία στον τομέα αυτόν[11].

Εξίσου γοργή πρόοδο παρουσίασαν και τα έργα για τη μεταφορά του πετρελαίου και του φυσικού αερίου στις περιοχές χρησιμοποίησής τους. Από 4.100 χιλιόμετρα το 1940, το δίκτυο πετρελαιαγωγών αυξήθηκε σταθερά στα 5.400 χιλιόμετρα το 1950 και στα 17.300 χιλιόμετρα το 1960. Το σύνολό του φθάνει τα 70.900 χιλιόμετρα και αυτό των αγωγών φυσικού αερίου τα 144.000 χιλιόμετρα.

Ωστόσο, στο σημείο αυτό υπέχει να υπογραμμιστεί ότι η κατακόρυφη αύξηση της παραγωγής των ορυκτών καυσίμων που καταγράφεται από τη δεκαετία του 1970 και των εξαγωγών δε σημαίνει ότι το εξωτερικό εμπόριο της ΕΣΣΔ αναπτυσσόταν πάντα προς όφελος της ενίσχυσης του παραγωγικού δυναμικού της χώρας.

Οι υπεύθυνοι των τότε ηγεσιών της ΕΣΣΔ μιλούσαν για ανάπτυξη του εμπορίου με τα καπιταλιστικά κράτη σε βάση «αμοιβαίου οφέλους», όμως φαίνεται ότι επρόκειτο περισσότερο για μια εξορυκτική πολιτική για να γεμίζουν τα ταμεία και λιγότερο για εισαγωγή «νέων τεχνολογιών», τις οποίες «πλήρωναν» στα διεθνικά μονοπώλια με πετρέλαιο και φυσικό αέριο, όπως επίσημα υποστηριζόταν. Συνήφθησαν συμβάσεις λεόντειας μορφής και καταπιεστικού περιεχομένου, που εισήγαγαν υπόγεια τις διάφορες πολυεθνικές εταιρίες στο χώρο της σοβιετικής οικονομίας. Ολα αυτά, φυσικά, με το αζημίωτο για ορισμένα διευθυντικά στελέχη σοβιετικών επιχειρήσεων και οργανισμών[12].

Ο τομέας αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης αποτελεί το βάθρο της οικονομικής ανάπτυξης μιας χώρας κι αντανακλά το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών της δυνάμεων. Καταγράφει, επίσης, τη δυνατότητα συνέχισης και επιτάχυνσης της ποιοτικής και ποσοτικής ανόδου της εθνικής παραγωγής. Αντιπροσωπεύει, τέλος, το κατ’ εξοχήν κριτήριο της οικονομικο-κοινωνικής προόδου για κάθε χώρα.

Η εκπαίδευση και γενικά οι θεσμοί που πλαισιώνουν τη διάδοση και την ανάπτυξη της μόρφωσης και της γνώσης αποτελούν τον κύριο κορμό του τομέα αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης, στον οποίο και θα σταθούμε στο παρόν άρθρο πολύ περιορισμένα βέβαια, στο ζήτημα του εκπαιδευτικού συστήματος.

Η οργάνωση της ουσιαστικής και ταχύτατης ανάπτυξης του συστήματος εκπαίδευσης ήταν ζωτικής σημασίας για την πορεία του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ. Πριν την Οκτωβριανή Επανάσταση το 75% του πληθυσμού στην επικράτεια της τσαρικής αυτοκρατορίας δεν ήξερε ούτε να διαβάζει ούτε να γράφει.

Είναι βέβαια γνωστό, ότι η εκπαίδευση των ευγενών και των αστών δημιούργησε στην προεπαναστατική Ρωσία συγγραφείς παγκόσμιας ολκής, όπως ο Τολστόι, ο Τσέχωφ, ο Ντοστογιέφσκι και άλλοι. Ανέδειξε, επίσης, επιφανείς επιστήμονες όπως ο Μεντελέγιεφ, ο Λομονόσοφ, ο Παυλώφ... Αλλά οι ανώτεροι εκπαιδευτικοί υπάλληλοι του Τσάρου εκτιμούσαν ότι η υποχρεωτική πρωτοβάθμια εκπαίδευση δε θα μπορούσε να λειτουργήσει πριν το 2.000!

Η εξουσία των Σοβιέτ έλυσε αυτό το ζήτημα σε 15 χρόνια. Το 1919, ο Λένιν, υπέγραψε το Διάταγμα για την οργάνωση γενικής δημόσιας εκμάθησης γραφής και ανάγνωσης, στη μητρική γλώσσα ή στα ρώσικα, σύμφωνα με τη θέληση των πολιτών.

Τα μαθήματα αυτά οργανώθηκαν σε χιλιάδες πόλεις και χωριά με τη συμμετοχή των εγγράμματων νέων, των διανοουμένων, των κοινωνικών οργανώσεων, των συνδικάτων κλπ.

Παράλληλα με αυτήν την πρωτοβουλία άμεσης δράσης, σε παλλαϊκή κλίμακα, για την εκμάθηση[13], ξεκίνησε μια βαθιά προπαρασκευαστική εργασία, σε όλα τα επίπεδα (κυβερνητικό, περιφερειακό και τοπικό), για την εισαγωγή και την προώθηση της υποχρεωτικής πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς, επίσης και για την ανάπτυξη της ειδικευμένης μέσης εκπαίδευσης, όπως και της τριτοβάθμιας[14].

Οσο προχωρούσαν οι προσπάθειες αυτές, τόσο το κράτος διέθετε περισσότερα μέσα για την οικοδόμηση σχολείων, τεχνικών κολεγίων, ινστιτούτων και ιδρυμάτων διαμόρφωσης δασκάλων και καθηγητών. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, η πρωτοβάθμια υποχρεωτική εκπαίδευση είχε ολότελα κατακτηθεί και, γύρω στο 1935, η ελάχιστη υποχρεωτική εκπαίδευση έγινε 7χρονης διάρκειας.

Στην αρχή της δεκαετίας του 1940, η Σοβιετική Ενωση ήταν ήδη έτοιμη για τη γενίκευση της μέσης εκπαίδευσης. Ο Β΄ παγκόσμιος πόλεμος εμπόδισε την πραγματοποίησή της. Το 1949, άρχισε πάλι να ισχύει η 7χρονη υποχρεωτική εκπαίδευση και το 1958 έγινε 8χρονη και στη συνέχεια έγινε 10χρονη.

Σύμφωνα με την απογραφή που έγινε το 1959[15], το 98,5% των πολιτών γνώριζαν να διαβάζουν και να γράφουν. Το 1913, το ποσοστό αυτό ανερχόταν στο 26,3%. Για τις γυναίκες το 1959, 97,8% γνώριζαν ανάγνωση και γραφή και μόνο 13,7% πριν την επανάσταση. Στο ίδιο χρονικό διάστημα ο συνολικός αριθμός μαθητών των σχολείων γενικής εκπαίδευσης πέρασε από 9,6 εκατομμύρια στα 36,2 εκατομμύρια. Εξάλλου, ο αριθμός των μαθητών των σχολών πέραν από την 7η χρονιά, αυξήθηκε από 152.000 στα 4.285.000, όπως επίσης, και ο αριθμός των δασκάλων από 280.000 στο 1.952.000.

Στην ΕΣΣΔ, το σύνολο του εκπαιδευτικού συστήματος οργανώθηκε με βάση τις αρχές που διακήρυξε η σοσιαλιστική επανάσταση του Οκτώβρη 1917 και που κατοχύρωσε το Σύνταγμά της[16], καταγράφοντας παράλληλα τις συνθήκες πραγματοποίησής τους.

Η συνταγματικά κατοχυρωμένη ισοτιμία των φύλων στην ΕΣΣΔ εξασφάλιζε επίσης την ισότητα των πολιτών σε όλα τα επίπεδα δραστηριότητας και σε όλες τις σφαίρες της κοινωνικής ζωής. Το κράτος πρόσφερε στις γυναίκες πολλές δυνατότητες για να συμβιβάσουν τις οικογενειακές τους υποχρεώσεις με την κοινωνική δραστηριότητα[17].

Στην ΕΣΣΔ υπήρχαν, επίσης, διάφορες μορφές εκπαίδευσης που εξασφάλιζαν δωρεάν τη μετεκπαίδευση ή τη συνεχή κατάρτιση του ενήλικου πληθυσμού[18] με χρηματοδότηση του κράτους από τα διάφορα υπουργεία ή υπηρεσίες.

«Το ιδιαίτερο και το πιο τυπικό χαρακτηριστικό του σοβιετικού συστήματος εκπαίδευσης είναι το ότι τείνει ν’ απαλείψει εντελώς τις διαφορές που υπάρχουν μεταξύ της χειρονακτικής και της διανοητικής εργασίας. Η εκπαίδευση και η παιδεία έχουν ένα σημαντικό ρόλο σε αυτήν την κατεύθυνση. Το σοβιετικό σύστημα εκπαίδευσης δίνει μεγάλη σημασία στη συναρμογή (συνδυασμό) της εκπαίδευσης με την παραγωγή και στον εμπλουτισμό της χειρονακτικής εργασίας με ένα διανοητικό περιεχόμενο»[19].

Η δυναμική της τάσης αυτής συνέχιζε να επηρεάζει το εκπαιδευτικό σύστημα στην ΕΣΣΔ, ακόμη και μετά τις πρώτες οικονομικο-πολιτικές «μεταρρυθμίσεις» ως τα μέσα της δεκαετίας του 1970.

Τα αποτελέσματα του σοβιετικού συστήματος εκπαίδευσης, τόσο στον τομέα της ανάπτυξης της οικονομίας όσο και σε αυτόν της μόρφωσης και του πολιτισμού, προκάλεσαν τον γενικό θαυμασμό[20]. Οι επιτυχίες του αποτέλεσαν τη βάση για την επιτάχυνση της οικονομικής ανάπτυξης της χώρας και συνέβαλαν στην εδραίωση του σοσιαλισμού, πριν και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο.

Οταν ο πρώτος κοσμοναύτης του κόσμου Γιούρι Γκαγκάριν γύρισε στη γη, είχε δίκαιο δηλώνοντας ότι τη βάση της εκτόξευσής του αποτελούσε ο σοσιαλισμός.

Ο πίνακας που ακολουθεί συνοψίζει τα στατιστικά δεδομένα της εκπαίδευσης στην ΕΣΣΔ, από τις παραμονές της Σοσιαλιστικής Επανάστασης του Οκτώβρη 1917 και ύστερα.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧΙΙΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΣΣΔ

Σημείωση: Ο παραπάνω πίνακας παρουσιάζει μια σύνθεση των δεδομένων των εξής πηγών:

1. «Histoire Parallele» tome IV, Editions Presses de la Cite, Paris 1962, Entretiens I. Kairov et Aragon, σελίδες 265, 266, 267, 275.

2. Annuaire Statistique del’ UNESCO, 1982, σελίδες 324 και 325

3. Εκδοση Στατιστικών Ενωμένων Εθνών, 1982, σελ. 154.

4. Quid 1982, Editions R.T.L. - Robert Laffon, σελίδες 1308-1310 και Anne 1991, σελ. 1243.

5. «L’ Enseignement, Zoia Malkova, A.P. Novosti, 1985, σελίδες 55, 56, 57.

Ο πίνακας XΙΙΙ παρουσιάζει την εξέλιξη του οικονομικά ενεργού επιστημονικού και τεχνικού προσωπικού στην ΕΣΣΔ, σε σύγκριση με αυτή των ΗΠΑ.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΧIΙΙΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΕΝΕΡΓΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ

Πηγές: UNESCO Statistiques relatives aux scinces et a la Technologie, Dec. 1982, σελίδες 28, 29, 36, 37, 129 & 133.

Annuaire Statistique de l’ UNESCO, σελίδες 145 & 325.

Annuare Statistique des Nations Unies (ONU) 1982. Science et Technologie, σελίδες 781 & 782.

Η σύγκριση της οικονομικής πορείας της ΕΣΣΔ και των ΗΠΑ επιτρέπει μια καλύτερη προσέγγιση του βαθμού επίδρασης των διάφορων ιστορικών γεγονότων στην πορεία των δυο χωρών. Παράλληλα, όμως, προσφέρει πολλαπλά στοιχεία για την αντικειμενική εκτίμηση της αποτελεσματικότητας της σοσιαλιστικής οικονομίας, που η οικοδόμησή της επιχειρήθηκε για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, καθώς, επίσης, και για την αναγκαιότητα και επικαιρότητα του σοσιαλισμού.

Η παράλληλη αυτή σύγκριση θα αναφέρεται στην καταγραφή των αποτελεσμάτων στον οικονομικό χώρο, αλλά και στις γενικές συνέπειες που προέκυψαν. Θα χρειαστεί, λοιπόν, ένας σύντομος γενικός απολογισμός των επιπτώσεων που προκάλεσαν τα ιστορικά γεγονότα σε κάθε περίπτωση, σε όλη τη διάρκεια της περιόδου σύγκρισης που αρχίζει από τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο και τελειώνει με τη διάλυση της ΕΣΣΔ, το 1991.

Πρέπει, επίσης, να παρθεί υπόψη το οικονομικό επίπεδο της κάθε χώρας στην αρχή της περιόδου σύγκρισης των δυο οικονομικών συστημάτων, δηλαδή η δυνατότητα για το καθένα διάθεσης και χρησιμοποίησης παραγόντων ανάπτυξης της παραγωγής. Ετσι, θα ενισχυθεί η προσπάθεια σύγκρισης και συμπερασματικής εκτίμησης της οικονομικής αποτελεσματικότητας των δυο αντίθετων αυτών συστημάτων.

Τέλος, τα σχόλια και η συζήτηση των στατιστικών δεδομένων θα διευκολύνουν την κατανόηση των εξελίξεων, τόσο στο οικονομικό όσο και στο ιστορικό επίπεδο.

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ

ΕΣΣΔ

Η πρώτη γενική διαπίστωση σχετικά με την οικοδόμηση της σοσιαλιστικής οικονομίας (συγκεκριμένα στοιχεία περιλαμβάνονται εκτενώς σε προηγούμενα κεφάλαια) είναι ότι αυτή άρχισε να χτίζεται κυριολεκτικά πάνω σε ερείπια. Μετά τις καταστροφές που προκάλεσε ο Α΄ παγκόσμιος πόλεμος, ήρθαν αυτές του ανελέητου, δίχρονου εμφυλίου πολέμου που προκάλεσαν και τροφοδότησαν οι ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις των δυνάμεων της Αντάντ. Σαν να μην έφθαναν όλα αυτά, το 1921 ανέκυψε μια καταστροφική σοδειά που είχε σαν αποτέλεσμα μια πολύ θανατηφόρα πείνα.

Με επικεφαλής τον Λένιν, η τότε Σοβιετική ηγεσία αναμετρώντας με ακρίβεια τις αγωνιστικές δυνατότητες του λαού (σταθερό στήριγμα της Επανάστασης και της πορείας της) έκανε μερικούς ελιγμούς στην εσωτερική οικονομική της πολιτική (ΝΕΠ). Οπως στο στρατιωτικο-πολιτικό τομέα με τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ, έτσι και στον τομέα της οικονομίας έπρεπε να σταθεροποιηθεί η επαναστατική εξουσία, που ήταν περικυκλωμένη από ένα εχθρικό περιβάλλον και τα χρονικά περιθώριά της στένευαν όλο και περισσότερο.

Η δεύτερη γενική διαπίστωση σχετικά με την οικοδόμηση της σοσιαλιστικής οικονομίας είναι ότι ο εχθρικός καπιταλιστικός αυτός περίγυρος αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά από την τότε Σοβιετική ηγεσία. Εχοντας επίγνωση των ενδοκαπιταλιστικών αντιθέσεων και στηριγμένη στη διεθνιστική προλεταριακή αλληλεγγύη, κατόρθωσε να κερδίσει λίγα απαραίτητα χρόνια (μια δεκαετία μόνο) για να βάλει τις βάσεις της εκβιομηχάνισης της μεγάλης αυτής, αλλά οικονομικά καθυστερημένης χώρας.

Τέλος, η τρίτη γενική διαπίστωση, αλλά όχι και μικρότερης σημασίας, είναι ότι στο ξεκίνημά της η σοσιαλιστική οικονομία μπολιάστηκε σε μια καθυστερημένη οικονομικά και τεχνολογικά χώρα. Επρεπε, λοιπόν, πέρα από τις δομές, να αλλάξουν ριζικά οι νοοτροπίες και οι στάσεις (υποκειμενικός παράγοντας) των τεχνικών στελεχών που απόμειναν και να δημιουργηθούν νέα στελέχη τεχνικά, ικανά και πολιτικά καταρτισμένα, στρατευμένα στο μεγάλο έργο της οικονομικής ανάπτυξης της χώρας, απαραίτητος όρος για την οριστική επικράτηση της σοσιαλιστικής επανάστασης.

Μετά το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, στην ΕΣΣΔ η σοσιαλιστική οικονομία κατέγραψε μια ραγδαία και επιταχυνόμενη πρόοδο. Η μάχη της ανοικοδόμησης της ΕΣΣΔ μέσα σε 8 χρόνια είχε την ίδια καθοριστική σημασία, όπως και η επιτυχία της εκτέλεσης των τριών πρώτων πεντάχρονων πλάνων στη δεκαετία του 1930. Τα αποτελέσματα των 4ου και 5ου πεντάχρονων πλάνων ήταν τέτια, που στερέωσαν τη σοσιαλιστική υφή της σοβιετικής οικονομίας, γεγονός που σημάδεψε για τέσσερις ακόμη δεκαετίες σχεδόν την εξέλιξή της, παρ’ όλες τις πολιτικές αποκλίσεις και ολισθήματα που επακολούθησαν.

Πρέπει ακόμη να σημειωθεί ότι, παράλληλα με αυτή την εξέλιξη, η σοβιετική οικονομία ήταν φορτωμένη με ένα βαρύ πρόγραμμα εξοπλισμών, εξαιτίας της επιλογής ενός διαρκούς αγώνα δρόμου εξοπλισμών, που, από ένα σημείο και ύστερα, ίσως δεν είχε έννοια, εφόσον τα διαθέσιμα όπλα ήταν, ήδη, υπεραρκετά για να καταστρέψουν -πολλές φορές- τον πιθανό αντίπαλο. Και, κυρίως, εφόσον εξέλειπε η θέληση αντίστασης στα γνωστά ιμπεριαλιστικά σχέδια αφανισμού της ΕΣΣΔ. Οι εξοπλισμοί αυτοί αποσπούσαν ένα μεγάλο μέρος της συσσώρευσης που πραγματοποιούσε σε όλους τους τομείς η σοβιετική οικονομία, πράγμα που επιδρούσε αρνητικά στις δυνατότητες ανάπτυξής της, ιδιαίτερα στο χώρο της αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης[21].

ΗΠΑ

Η καπιταλιστική οικονομία των ΗΠΑ επωφελήθηκε σχεδόν απεριόριστα από τρία γεωγραφικά-ιστορικά δεδομένα: α) Την άμεση δυνατότητα απρόσκοπτης εκμετάλλευσης τεράστιων φυσικών πόρων, β) Την, κατά βούληση, συνεχή διαθεσιμότητα έμπειρης εργατικής δύναμης των εκατομμυρίων μεταναστών και γ) Την προστασία (άσυλο) που της παρείχε η απόσταση που την χώριζε από τις υπόλοιπες ανταγωνιστικές της χώρες (Ατλαντικός Ωκεανός και Ειρηνικός Ωκεανός) και φυσικά από τις πολύνεκρες και καταστροφικές των Α΄ και Β΄ παγκοσμίων πολέμων.

Με την προετοιμασία και διεξαγωγή του Α΄ παγκοσμίου πολέμου (1914-1918), οι ΗΠΑ ανέρχονται σε ένα ανώτερο οικονομικό επίπεδο και καταλαμβάνουν την πρώτη θέση μεταξύ των άλλων βιομηχανικά αναπτυγμένων κρατών.

Με τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, οι ΗΠΑ κατάφεραν όχι μόνο να αξιοποιήσουν εμπορικά όλα τα βιομηχανικά και γεωργικά απούλητα αποθέματά τους, αλλά και να αναπτύξουν έντονα το παραγωγικό τους δυναμικό, κατακτώντας έτσι την κυριαρχία σε όλα τα επίπεδα (χρηματιστικό, βιομηχανικό, εμπορικό κλπ.) των διεθνών οικονομικών σχέσεων.

Οντως, από το 1909 ως το 1919, με τη συνδρομή της εργατικής δύναμης επτά (7) περίπου εκατομμυρίων μεταναστών, που έφθασαν έτοιμοι για δουλιά στη διάρκεια αυτής της περιόδου, η αξία της βιομηχανικής παραγωγής των ΗΠΑ υπερτριπλασιάστηκε, όπως ακριβώς και η προστιθέμενη αξία από τη βιομηχανική κατεργασία (βλέπε πίνακα XIV).

Μετά τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις εξακολουθούν να κυριαρχούν στον κόσμο. Αλλά, παρ’ όλο το πρόσφατο ξαναμοίρασμα των ζωνών επιρροής με τη Συνθήκη των Βερσαλλιών (1919), οι μεταξύ τους αντιθέσεις οξύνονται. Το καπιταλιστικό σύστημα έχει ήδη μπει στο στάδιο βαθιάς κρίσης και το σάπισμά του σηματοδοτείται με την εμφάνιση και την επέκταση του καθεστώτος του κρατικο-μονοπωλιακού καπιταλισμού (ΚΜΚ).

Η διαδικασία αυτή έδωσε στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό τη δυνατότητα και την ευκαιρία να πάρει το προβάδισμα, σε βάρος των άλλων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων.

Πρέπει, όμως, να σημειωθεί ότι ένα μόλις χρόνο μετά τη Συνθήκη των Βερσαλλιών, που έβαζε τέλος στον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, ξέσπασε στις ΗΠΑ η μικρής μεν διάρκειας αλλά πολύ σοβαρή κρίση του 1920. Η κρίση αυτή έδειξε χειροπιαστά την εγγενή αδυναμία του καπιταλιστικού συστήματος να πετύχει και να στηρίξει μια, όποια συνεχή, οικονομική ανάπτυξη, ακόμη και σε μια προνομιούχα χώρα (από όλες τις απόψεις) όπως οι ΗΠΑ.

Η περίφημη «περίοδος ευημερίας», που ακολούθησε ως την «μαύρη Πέμπτη» του Οκτώβρη 1929, εμπεριείχε τα ίδια χαρακτηριστικά ανισόμετρης ανάπτυξης της αμερικανικής κοινωνίας, χωρίς, όμως, να παρουσιάζει φαινόμενα φανερής κρίσης. Το κεφαλαιοκρατικό επιτελείο που είχε στον έλεγχό του τα διάφορα μονοπώλια επαγρυπνούσε και μεθόδευε, όσο μπορούσε, τις διορθωτικές κινήσεις (στις ΗΠΑ και στο εξωτερικό), αναγκαίες και ικανές να διατηρήσουν τη λειτουργία του συστήματος.

Η κρίση που ξέσπασε το 1929, αρχίζοντας από τις ΗΠΑ, αποτέλεσε καμπή στην κρίση του καπιταλιστικού συστήματος, στο σύνολό του. Η εκτίμηση αυτή δεν υπονοεί ότι οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις είχαν χάσει την κυρίαρχη θέση τους στον παγκόσμιο στίβο ή και ότι δε διέθεταν σοβαρές στρατηγικές εφεδρείες σε όλους τους τομείς δραστηριοτήτων. Ο συσχετισμός δυνάμεων ήταν και τότε κατά πολύ περισσότερο ευνοϊκός γι’ αυτές. Οι οξυνόμενες ενδοκαπιταλιστικές αντιθέσεις, όμως, επέτρεψαν (χάρη στην έντονη αυτή κρίση) στην εργατική τάξη να οργανωθεί καλύτερα σε παγκόσμιο επίπεδο και έδωσαν το χρόνο και τη δυνατότητα στην τότε σοβιετική ηγεσία να αναπτύξει τη βιομηχανία και γενικά την οικονομία της ΕΣΣΔ και να αυξήσει το αμυντικό της δυναμικό.

Στις ΗΠΑ, η μεγάλη κρίση του 1929 διήρκησε όλη τη δεκαετία του 1930 και ξεπεράστηκε μόνο με την προετοιμασία του Β΄ παγκοσμίου πολέμου (1939-1945). Είναι γνωστές οι τεράστιες καταστροφικές επιπτώσεις που είχε στην αμερικανική οικονομία. Αρκεί να σημειωθεί ότι, πέρα από τη μακρόχρονη ανεργία εκατομμυρίων εργατών και υπαλλήλων, η παραγωγή των κυριοτέρων βιομηχανικών τομέων ξαναβρήκε (χάρη στις πολεμικές παραγγελίες και στο Σχέδιο Μάρσαλ) τα επίπεδα παραγωγής του 1928, μόνο στις αρχές της δεκαετίας του 1950.

Ο Β΄ παγκόσμιος πόλεμος έδωσε μια δυνατή ώθηση στην ανάκαμψη της αμερικανικής οικονομίας. Χωρίς να φθάσει τα επίπεδα του 1928, η παραγωγή διπλασιάστηκε από το 1939 ως το 1944, οι μισθοί αυξήθηκαν κατά 50% στο ίδιο χρονικό διάστημα και η ανεργία περιορίστηκε στο 2% του ενεργού πληθυσμού.

Ο πόλεμος αυτός έδωσε επιπλέον την ευκαιρία στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό να εδραιώσει την ηγεμονική του θέση στο καπιταλιστικό σύστημα, να δυναμώσει τη στρατιωτική του ισχύ και να ενεργοποιήσει, σχεδόν απερίσπαστα, την ανασύνταξη των καπιταλιστικών δυνάμεων για την προσεχή αναμέτρηση με το σοσιαλιστικό σύστημα. Φυσικά, η ανασύσταση αυτή συνεπαγόταν την άκρατη ενδυνάμωση της κυριαρχίας των ΗΠΑ, πράγμα που πέτυχαν και κατοχύρωσαν με τις γνωστές λεόντειες συνθήκες και συμμαχίες τόσο στον οικονομικο-χρηματιστικό τομέα (Συμφωνία Μπρέττον Γουντς), όσο και στο στρατιωτικό (ΝΑΤΟ 1949, ΣΕΑΤΟ 1954, ΣΕΝΤΟ 1955).

Ετσι για δεύτερη φορά σε διάστημα 25 μόλις ετών, ένας άλλος παγκόσμιος πόλεμος στήριξε την οικονομία των ΗΠΑ και επέτρεψε την ανάπτυξή της στα πλαίσια του καπιταλιστικού συστήματος χωρίς πολλές δυσκολίες. Οι τεράστιες απώλειες και οι τρομερές καταστροφές έπληξαν και πάλι τις άλλες χώρες.

Στη συνέχεια, οι πόλεμοι της Κορέας, του Βιετνάμ και οι διάφορες κατά καιρούς στρατιωτικές επεμβάσεις βοήθησαν, αργοπορώντας το ξέσπασμα της υποβόσκουσας κρίσης που εκδηλώθηκε, όμως, το 1974.

Η βαθύτατη αυτή κρίση[22] πήρε διεθνείς διαστάσεις επιτεινόμενες από την «παγκοσμιότητα» που έδωσαν στις δομές τους τα μεγάλα μονοπωλιακά τραστ και τη δυνατότητα απρόσκοπτης μετακίνησης που απέκτησε το συσσωρευμένο χρηματιστικό κεφάλαιο. Σηματοδοτεί το πέρασμα των τριών ιμπεριαλιστικών κέντρων σε φάση όπου η διευρυμένη αναπαραγωγή του συνολικού κεφαλαίου συναντά αυξανόμενες δυσκολίες, γεγονός που φαίνεται καθαρά στους ρυθμούς ανάπτυξης του ΑΕΠ από τη δεκαετία ’70 και μετά (βλ. Πίνακα ΧΙV). Στη βάση αυτή οι καπιταλιστικές εξουσίες, σοσιαλδημοκρατικές και φιλελεύθερες, υιοθετούν και προωθούν την πολιτική των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων, τη νεοφιλελεύθερη διαχείριση του συστήματος.

Το ξέσπασμα της τελευταίας αυτής μεγάλης κρίσης, του 1974, και η μετέπειτα πορεία δεν έγινε δυνατό να αποφευχθεί ούτε με το ξέφρενο κυνηγητό των εξοπλισμών που μεθόδευσαν οι διάφορες κυβερνήσεις των ΗΠΑ. Πρέπει, όμως, στο σημείο αυτό να υπογραμμιστεί ότι το κυνηγητό εξοπλισμών συνέβαλε πολύ στη διατήρηση της ηγεμονίας των ΗΠΑ, και στη συνέχιση της λειτουργίας του καπιταλιστικού συστήματος. Επίσης μαζί με την πολιτική «γενικού αφανισμού» που εγκαινίασε ο Ρήγκαν[23] συνετέλεσε αρκετά στην πρόσφατη αλλαγή του συσχετισμού δυνάμεων σε βάρος του σοσιαλιστικού στρατοπέδου.

Συνοψίζοντας όλη αυτή την πορεία, φαίνεται καθαρά ότι το οικονομικό σύστημα των ΗΠΑ στηρίχθηκε σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας της χώρας αυτής σε επιθετικούς πολέμους και πολεμικές απειλές που, κάθε φορά, ενίσχυαν τη συνέχιση της λειτουργίας του σε βάρος των άλλων χωρών.

Οι πίνακες που ακολουθούν καταγράφουν μερικά χαρακτηριστικά δεδομένα της ιστορικής πορείας της οικονομίας των ΗΠΑ.

ΠΙΝΑΚΑΣ XIV

ΠΗΓΗ: Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια των Εθνών - ΗΠΑ, Εκδ. «20ος ΑΙΩΝΑΣ», 1960, σελ. 369.

Ν. Β.: Το αναφερόμενο σύγγραμμα σημειώνει ότι ο πίνακας αυτός παρουσιάζει μερικές ατέλειες και ότι μερικά δεδομένα προκύπτουν από εκτιμήσεις. Ο αστερίσκος σημειώνει τα στατιστικά δεδομένα που αναφέρονται στη σελ. 21.

ΠΙΝΑΚΑΣ XV

ΠΗΓΗ: Angens Madisson, «Dynamic Forces in Capitalisme Development», Oxford U.P. 1991.

In: «D’ une crise a l' autre 1929-1973» Par Daniel Lefebvre, Michel Margaireg «La Documentation Francaise» Documentation Photographique No 7026, 1994.

Σημείωση: Η ανάγνωση του πίνακα XV δείχνει ότι η αύξηση του ετήσιου μέσου όρου του ποσοστού του ΑΕΠ αντιστοιχεί, στην περίπτωση των ΗΠΑ, στις διάφορες περιόδους εξέλιξης του καπιταλιστικού συστήματος. Στην πεντηκονταετία 1820-1870 ήταν σημαντικό και αντανακλούσε το ανοδικό ακόμη στάδιο του συστήματος αυτού. Για την όλη, 170χρονη περίοδο, το ποσοστό αυτό παρουσιάζει τις ΗΠΑ να προηγούνται όλων των άλλων. Αυτό προέρχεται από το μακρόχρονο προβάδισμά τους στο 19ο αιώνα και την ηγετική θέση που κατέκτησαν με τους δυο παγκοσμίους πολέμους. Το γενικό αυτό ποσοστό (3,7) δείχνει, επίσης, το επίπεδο συσσώρευσης των ΗΠΑ και τη διαθεσιμότητα εφεδρικών δυνάμεων που έχουν.

Οσον αφορά τον τομέα της αναπαραγωγής των παραγωγικών δυνάμεων, το πλαίσιο του παρόντος άρθρου δεν προσφέρει τις δυνατότητες μιας εκτεταμένης αναφοράς για την ως τώρα πορεία του εκπαιδευτικού συστήματος στις ΗΠΑ. Γι’ αυτό, θ’ αναδειχτούν μόνο τα κύρια χαρακτηριστικά, παρουσιάζοντας τα διάφορα δεδομένα σχετικά με τα αποτελέσματά του.

Το σχολείο είναι παράγωγο της κοινωνίας μέσα στην οποία γεννιέται και λειτουργεί. Οι συνθήκες που το κάνουν αναγκαίο και διαμορφώνουν τη σύστασή του και την εξέλιξή του είναι αυτές που δημιουργούν οι οικονομικο-κοινωνικές νομοτέλειες, οι οποίες διέπουν το κοινωνικό σύστημα που ισχύει σε μια χώρα στη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Ετσι, ενώ στις προηγούμενες ιστορικές περιόδους η εκπαίδευση στις ΗΠΑ επηρεαζόταν από τα συστήματα των άλλων ανεπτυγμένων χωρών της Ευρώπης, με την είσοδο του 20ού αιώνα διατυπώθηκαν και επικράτησαν οι απόψεις του Τζων Ντίουι (John Dewey).

Οι απόψεις αυτές για την εκπαίδευση ξεκινούσαν με βάση μια νατουραλιστική (φυσιοδιφική) και πραγματιστική φιλοσοφία που ταίριαζε με την άρχουσα ιδεολογία και παράδοση των αυτοκυβερνόμενων πολιτειών και έπαιρνε, επίσης, υπόψη την επιστημονική πρόοδο. Η κατεύθυνση αυτή που αντιτάχθηκε στις θρησκευτικές απόψεις είχε βαθιά επίδραση στις ΗΠΑ, ώθησε στη δημιουργία της «Προοδευτικής Εκπαιδευτική Ενωσης» (1919) και έδωσε μια άλλη προοπτική στα δημόσια σχολεία. Ετσι, την εποχή εκείνη, οι θεωρίες του Τζων Ντίουι αποτέλεσαν την πρώτη σημαντική προσφορά των ΗΠΑ στο χώρο της εκπαίδευσης. Συμβάδιζαν, πάντως, με την ιδιωτική πρωτοβουλία. Ετσι, στη συνέχεια, η μεγάλη ποικιλία δομών, με τις διακυμάνσεις πόρων - άρα και προγραμμάτων - που συνεπάγονται, έκαναν την αμερικανική εκπαίδευση να επηρεάζεται άμεσα από τις οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις, ακόμα και από την καθημερινότητα των γεγονότων και αναγκών. Η έλλειψη, εξάλλου, οποιουδήποτε Ομοσπονδιακού προϋπολογισμού για την εκπαίδευση κάνει ώστε να μην υπάρχει καμιά μακρόχρονη προοπτική ούτε δυνατότητα ελέγχου σπουδών.

Οι εμπειρίες που προέκυψαν από την κρίση και το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο που την ακολούθησε φανέρωσαν τις ελλείψεις του αμερικανικού εκπαιδευτικού συστήματος. Σε αυτό συνέβαλαν, επίσης, οι πολλαπλές ανάγκες που προήλθαν από τον ηγεμονικό ρόλο που κατέλαβαν οι ΗΠΑ στο διεθνές επίπεδο μετά το 1945.

Η εξέλιξη αυτή στο χώρο της αμερικανικής εκπαίδευσης αντανακλούσε το βάθεμα της κρίσης του καπιταλιστικού συστήματος και τις φθίνουσες (και ήδη πολύ ισχνές) δυνατότητές της για κάθε κοινωνική προοπτική.

Η επιτάχυνση της πορείας αυτής εκδηλώθηκε με τη μεγάλη κρίση της δεκαετίας του 1930. Το 1933 οι πόλεις απασχολούσαν 18.000 λιγότερους δασκάλους από το 1930. Εκλεισαν 2.500 σχολεία και πολλά λειτουργούσαν μόνο τρεις μήνες το χρόνο[24].

Για την αντιμετώπιση όλων αυτών, πάρθηκαν διάφορα μέτρα που παρέμειναν, όμως, στο πλαίσιο του «σχολείου-επιχείρηση» και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, γεγονός που περιόριζε τις δυνατότητες απρόσκοπτης ανάπτυξης της εκμάθησης και της κατάκτησης ενός κάποιου πολιτιστικού επιπέδου, γενικά. Αντίθετα, δόθηκε μια ιδιαίτερη σημασία στην επιστημονική εξειδίκευση των φοιτητών γιατί αντιστοιχούσε στις άμεσες επενδυτικές ανάγκες του κεφαλαίου. Σε αυτήν την κατεύθυνση πάρθηκαν οι κατάλληλες διατάξεις που έκαναν δυνατή τη μαζική μετανάστευση επιστημόνων, καθηγητών και εξειδικευμένων τεχνικών διαφόρων κλάδων, από πολλές χώρες της Ευρώπης και ιδιαίτερα από τη Γερμανία, πριν τον πόλεμο και ως τη δεκαετία του 1950. Από τότε, η επιλογή είναι πολύ πιο αυστηρή και μεθοδευμένη, αλλά συνεχίζεται και σήμερα[25].

Ολες αυτές οι ενέργειες αποτελούν βραχυπρόθεσμες λύσεις. Καλύπτουν μεν, ίσως, τις άμεσες ανάγκες λειτουργίας της οικονομίας της χώρας, αλλά είναι αναρμόνιστες με τις ουσιαστικές ανάγκες ανάπτυξης της αμερικανικής εκπαίδευσης που, έτσι και αλλιώς, χρεώνεται την αναπαραγωγή (απλή και ευρεία) των παραγωγικών δυνάμεων των ΗΠΑ και, μέσα από αυτές, τις προοπτικές της οικονομίας τους. Ο πίνακας που ακολουθεί συνοψίζει τα στατιστικά δεδομένα της εκπαίδευσης στις ΗΠΑ από το 1890.

ΠΙΝΑΚΑΣ XVIΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΣΤΙΣ ΗΠΑ

Σημείωση: Ο παραπάνω πίνακας παρουσιάζει μια σύνθεση των δεδομένων των εξής πηγών:

1. «Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια των Εθνών»,ΗΠΑ, εκδόσεις 20ός αιώνας, Αθήνα 1960, σελίδες 44, 47, 50, 51 και 562.

2. Annuaire Statistique de l’ UNESCO, 1982, σελίδες 144 et 145.

3. Εκδοση Στατιστικών Ενωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε), 1980, σελίδα 145.

4. Quid 1982 Editions RTL - Robert Laffont, σελ. 1310, et Quid Annee 1991, σελ. 1243.

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΡΟΧΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Εξετάζοντας τις τροχιές ανάπτυξης παραγωγής στις δύο χώρες στη διάρκεια της περιόδου σύγκρισης, που αρχίζει με τη δεύτερη δεκαετία του προηγούμενου αιώνα, παρατηρούνται τα εξής χαρακτηριστικά.

Για τις ΗΠΑ η πορεία των δεικτών παρουσιάζει την εικόνα ανώμαλης οδοντοστοιχίας πριονιού. Οι διακυμάνσεις αυτές αντανακλούν τις επιδράσεις των οικονομικών κρίσεων που γεννιούνται με την πορεία του καπιταλιστικού συστήματος. Αντανακλούν, επίσης, τις επιπτώσεις που προκαλούν οι διάφορες πολιτικές αποφάσεις διεξαγωγής πολεμικών συρράξεων που, παγκοσμίας ή περιορισμένης μορφής, διεξάγονται και με στόχο το ξεπέρασμα ή την πρόληψη διαφόρων κρίσεων. Πρέπει, ακόμη, να σημειωθεί ότι τόσο οι κρίσεις όσο και οι διάφοροι πόλεμοι επιφέρουν τεράστιες καταστροφές παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγής[26], πράγμα που επηρεάζει μακρόχρονα την πορεία παραγωγής.

Αναφορικά με την πορεία των δεικτών παραγωγής της ΕΣΣΔ εκείνο που τη χαρακτηρίζει είναι οι σταθερά ανοδικοί ρυθμοί ανάπτυξής τους[27]. Πράγματι, εκτός από το δίχρονο εμφύλιο πόλεμο στο ξεκίνημά της και τον τετράχρονο Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, που επεβλήθησαν από τα έξω και προκάλεσαν τεράστιες καταστροφές στον παραγωγικό ιστό της χώρας, η ΕΣΣΔ χρειάστηκε μόνο μια οκτάχρονη περίοδο προσαρμογής και δύο ειρηνικές δεκαετίες για να εκφράσει και ν' αναπτύξει σε όλη της την έκταση τη δυναμική της σοσιαλιστικής οικονομίας.

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΡΥΘΜΩΝ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

Οι πίνακες που ακολουθούν συνοψίζουν τα διάφορα στατιστικά στοιχεία, σχετικά με την εξέλιξη των βασικών παραγωγών της ΕΣΣΔ και των ΗΠΑ. Παρουσιάζουν, επίσης, τις τάσεις που παρατηρούνται στη διεθνή και εσωτερική αγορά των ΗΠΑ.

ΠΙΝΑΚΑΣ XVIΙ

ΟΙ ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ

ΠΗΓΗ: Σύνθεση στατιστικών δεδομένων αναφερθέντων ήδη εργασιών.

ΠΙΝΑΚΑΣ XVIII

ΕΞΕΛΙΞΗ ΠΑΡΑΓΩΓΩΝ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΥ, ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ, ΤΣΙΜΕΝΤΟΥ ΚΑΙ ΛΙΠΑΣΜΑΤΩΝ

ΠΗΓΗ: Σύνθεση στατιστικών δεδομένων αναφερθέντων ήδη εργασιών.

ΠΙΝΑΚΑΣ XIX

ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΤΕΡΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΩΓΩΝ

(10⁶ Χ Τόννους)

ΠΗΓΗ: Σύνθεση Στατιστικών δεδομένων αναφερθέντων ήδη εργασιών.

* ΡΩΣΙΑ

ΠΙΝΑΚΑΣ XX

ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ

ΠΗΓΗ: Σύνθεση στατιστικών αναφερθέντων, ήδη, εργασιών.

ΠΙΝΑΚΑΣ XXI

ΕΞΕΛΙΞΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΣΤΙΣ ΗΠΑ

ΠΗΓΗ: «Les Etats unis», de Jaques MAUDUY, Cours de Preparation, Edition Armand Colin, Paris 1996, σελ. 115.

ΠΙΝΑΚΑΣ XXII

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ (%) ΠΡΩΤΟΓΕΝΟΥΣ, ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΟΥΣ, ΤΡΙΤΟΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΕΑ ΣΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ

Πηγή: «Les Etats Unis» de Jacques MAYDUY, Cours de Preparation HEC DEUG, et Concours Administratifs Edition Armand Colin, Paris 1996, σελίδες 66 & 67 (A).

Σημειώσεις: α) Το βάρος της ανεργίας στην οικονομία των ΗΠΑ στην περίοδο 60 ετών (1928-1988) υπολογίζεται συνολικά σε πάνω από 300 εκατομμύρια χρόνια-εργαζόμενου. β) Μετά το 1960, το ποσοστό των εργαζομένων στον τομέα υπηρεσιών αυξάνει γοργά και στις δύο χώρες. Για τις ΗΠΑ, ένας παράγοντας είναι και ο αυξανόμενος ρόλος του χρηματιστικού κεφαλαίου.

ΠΙΝΑΚΑΣ XXIII

ΜΕΡΙΔΙΟ ΤΩΝ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΩΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΤΩΝ ΗΠΑ

Πηγή: «Les Etats Unis» de Jacques Manduy, Cairs de Preparation HEC, Editions A. Colin 1996, σελ. 117.

Σημείωση: Ολες οι κατηγορίες βιομηχανιών παρουσιάζουν μείωση των θέσεων εργασίας.

ΠΙΝΑΚΑΣ XXIV

Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΩΝ ΗΠΑ (ΔΕΙΚΤΕΣ ΑΠΟ ΤΟ 1960 ΩΣ ΤΟ 1985)

Δείκτης 1960=100

ΠΗΓΗ: «Les Etats Unis», de Jacques Manduy, Cours de Preparation HEC, Editions A. Colin 1996, σελ. 118.

ΠΙΝΑΚΑΣ XXV

ΟΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΖΗΜΙΩΜΕΝΕΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΕΣ ΤΩΝ ΗΠΑ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΑΓΟΡΑ

Εξέλιξη ποσοστού εξαγωγών των ΗΠΑ στην παγκόσμια αγορά

ΠΗΓΗ: ό.π., σελ. 118.

ΠΙΝΑΚΑΣ XXVI

ΑΓΡΟΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΣΤΙΣ ΗΠΑ

*1 Ηα = 10 Στρέμματα

Πηγή: ό.π. σελ. 100.

Σημείωση: «Το 49% των αγροκτημάτων είναι περιθωριακά και ο τζίρος τους ισοδυναμεί με το 4% του όλου αγροτικού τζίρου. Τα μεσαία αγροκτήματα (1000 στρέμματα) αντιπροσωπεύουν το 27% και ο τζίρος τους αποτελεί το 62% του όλου τζίρου. Τέλος οι μεγάλες αγροτικές επιχειρήσεις (οικογενειακές ή ολοκληρωμένες καπιταλιστικές) αντιστοιχούν στο 24% και ο τζίρος τους φθάνει το 34% του γενικού. Βέβαια, ο αγροτικός κόσμος είναι φτωχός και υπερχρεωμένος (τα χρέη του ανέρχονται σε 200 δισεκατομμύρια δολάρια). Αλλά οι βιομήχανοι των τροφίμων και του καπνού προπλάθουν (ρυθμίζουν) το σημερινό πολιτισμό, όπως το έκαναν στον καιρό τους οι βιομήχανοι του πετρελαίου και των αυτοκινήτων. Οι αγρότες εγκαταλείπουν την ύπαιθρο. Ετσι, σήμερα, πρέπει να διατηρούνται ερημωμένα μέρη και να προφυλάσσονται από τις πυρκαγιές και τις πλημμύρες».

In: «Les Etats Unis» de Jacques MAUDUY, Cours de Preparation HEC. Edition A. Colin, Paris 1996, σελ. 100.

Η παρούσα σύντομη και σε πολύ γενικές γραμμές σύνθεση των στατιστικών δεδομένων, που αφορούν στην εξέλιξη της δυναμικής, των οικονομιών και των παραγωγικών δυνάμεων των δύο χωρών, επιτρέπει τη διατύπωση μερικών πρώτων συμπερασμάτων που πηγάζουν από την ιστορική προσέγγιση του θέματος της παρούσας εργασίας, σε σχέση με την οικονομική αποτελεσματικότητα των δύο συστημάτων.

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΤΟΜΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΙΣ ΔΥΟ ΧΩΡΕΣ

Ο πίνακας και το διάγραμμα που ακολουθούν καταγράφουν την εξέλιξη των αποτελεσμάτων για τα δύο εκπαιδευτικά συστήματα και την σχετική απόδοσή τους στην παγκόσμια κλίμακα.

ΠΙΝΑΚΑΣ XXVΙI

ΑΡΙΘΜΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΠΗΓΗ: UNESCO, Estimations des ressources mondiales consacrees a la recherche etan developpement experimental 1970-1980, σελ. 10.

Σημείωση: Στους αριθμούς της Βόρειας Αμερικής περιλαμβάνονται ο Καναδάς, το Μεξικό και τα υπόλοιπα βορειοαμερικανικά κράτη, μαζί με τις ΗΠΑ.

Στους αριθμούς της Ευρώπης περιλαμβάνονται και οι Λαϊκές Δημοκρατίες της Κεντρικής Ευρώπης.

Στους αριθμούς της Ασίας και της Αφρικής δεν περιλαμβάνονται οι Αραβικές χώρες.

Οι αριθμοί της ΕΣΣΔ αφορούν μόνον αυτήν.

Εντός παρενθέσεων οι αριθμοί αντιστοιχούν στα ποσοστά σε παγκόσμια κλίμακα.

ΠΙΝΑΚΑΣ XXVΙΙI

ΑΡΙΘΜΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ - ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΑΝΑ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΟ ΚΑΤΟΙΚΩΝ

ΠΗΓΕΣ: UNESCO. Annuaire Statistique 1982, σελίδες 145 και 325.

UNESCO Statistiquesrelatives aux Sciences et a la technologie, Dec. 1982, σελίδες 28,29, 36, 37.

O.N.U, Annuaire statistique des Nations Unies 1982, Science et Technologie, σελίδες 781 και 782.

Τα παραπάνω στατιστικά δεδομένα δείχνουν την υπεροχή και την αποτελεσματικότητα του σοβιετικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Είναι επίσης φανερό ότι το σοβιετικό εκπαιδευτικό σύστημα επέτρεψε την αναγέννηση πολιτιστικών παραδόσεων, εμπειριών και διανόησης πολλών καταπιεσμένων λαών των πρώην αποικιών της Τσαρικής αυτοκρατορίας, ανοίγοντας διάπλατα τους δρόμους της μόρφωσης και της γνώσης. Η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων που επακολούθησε σε αυτές τις χώρες ήταν χωρίς προηγούμενο.

Παραμένοντας στο πλαίσιο της οικονομικής και πολιτιστικής χειραφέτησης, τα παραπάνω στατιστικά δεδομένα δείχνουν τη σημασία του ρόλου που έπαιξε το σοβιετικό εκπαιδευτικό σύστημα για την ενεργοποίηση της γυναίκας στην παραγωγή και τη δραστηριοποίησή της στην κοινωνική ζωή της χώρας.

Είναι βέβαια φανερό ότι το καπιταλιστικό σύστημα δεν μπορεί να ανταπεξέλθει σε μια τέτια σύγκριση. Με υπέρτατο στόχο την αναζήτηση του κέρδους, κάνει ό,τι μπορεί για τη διατήρηση των υφιστάμενων παραγωγικών σχέσεων. Κατά συνέπεια, η λειτουργία και η ανάπτυξη του εκπαιδευτικού συστήματος των ΗΠΑ υποτάσσεται στις επιδιώξεις του καπιταλιστικού κατεστημένου της χώρας και όχι στις μορφωτικές ανάγκες των λαϊκών δυνάμεων και για τούτο καταγράφονται διαχρονικά μεγάλα ποσοστά λειτουργικού αναλφαβητισμού.

Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι τα κερδοσκοπικά χαρακτηριστικά του καπιταλιστικού συστήματος αφθονούν και στον τομέα της εκπαίδευσης των ΗΠΑ, ιδιαίτερα της τριτοβάθμιας. Η κατάσταση αυτή, φυσικά, δε συνάδει με την ανάπτυξη της μάθησης και την κατάκτηση της γνώσης[28].

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑΣ

ΗΠΑ

α) Το καπιταλιστικό σύστημα ξεκίνησε και αναπτύχθηκε, σχεδόν απρόσκοπτα, κάτω από τις καλύτερες ιστορικές και φυσικο-γεωγραφικές συνθήκες που επηρέασαν καθοριστικά την πορεία του σε αυτή τη χώρα. Είχε, επίσης, τη δυνατότητα να ζήσει μια μακρόχρονη ιστορική περίοδο, κατέχοντας την πρώτη θέση σε πολλούς δείκτες της τεχνικής προόδου, καθώς και των τεχνολογικών μεταλλαγών της σε κάθε τους καμπή (ατμομηχανή, μηχανή εσωτερικής καύσης, ηλεκτρισμός, κλπ.).

β) Με τη διαμόρφωση και την ανάπτυξη των μονοπωλίων, δηλαδή με το πέρασμα στο στάδιο του ιμπεριαλισμού, άρχισε η περίοδος παρακμής του συστήματος που, ύστερα από δύο παγκόσμιους πολέμους, τη μεγάλη κρίση της δεκαετίας του 1930 και τις μετέπειτα διαδοχικά συνεχιζόμενες κρίσεις, βρίσκεται σε κατάσταση σήψης.

γ) Είναι κοινή διαπίστωση ότι ο βιομηχανικός εξοπλισμός των ΗΠΑ παρουσιάζει, ήδη από την πριν τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο εποχή, ένα δυναμικό παραγωγής κατά πολύ ανώτερο των αναγκών της εσωτερικής αγοράς της χώρας[29]. Χρειάστηκε, λοιπόν, από τότε ν' αναζητηθούν εκτός της χώρας δυνατότητες πώλησης της αμερικανικής παραγωγής. Αυτό πραγματοποιήθηκε με την ευκαιρία του Α΄ παγκόσμιου πολέμου, σε όλη του τη διάρκεια. Μετά τη Συνθήκη των Βερσαλλιών, τα προβλήματα επανεμφανίστηκαν έντονα. Κορυφώθηκαν με την κρίση της δεκαετίας του 1930, οπότε και πάλι η διέξοδος βρέθηκε με ένα Β΄ παγκόσμιο πόλεμο. Ο απολογισμός των καταστροφών των δύο παγκοσμίων πολέμων ξεπερνά τα όρια της παρούσης εργασίας. Υπέχει, όμως, να παρθούν υπόψη όταν συγκρίνεται η γενική αποτελεσματικότητα της καπιταλιστικής οικονομίας των ΗΠΑ.

δ) Με τη συγκυρία της ώθησης που έδωσε ο Β΄ παγκόσμιος πόλεμος στην οικονομία των ΗΠΑ, ο εξοπλισμός (Βιομηχανία και Γεωργία) ανανεώθηκε τεχνολογικά, ακολουθώντας και εφαρμόζοντας τις νέες επιστημονικές κατακτήσεις (ατομική ενέργεια, πληροφορική, γενετική κλπ.). Εκείνο, όμως, που έπαιξε έναν καθοριστικό ρόλο στην όλη εξέλιξη της οικονομίας των ΗΠΑ (και των άλλων καπιταλιστικών χωρών) ήταν η επέκταση σε παγκόσμιο επίπεδο των μονοπωλιακών δομών του κεφαλαίου και των επιχειρήσεων με τη δημιουργία των περίφημων «πολυεθνικών» (ή μάλλον «διεθνικών») συγκροτημάτων. Οι καινούργιες αυτές μονοπωλιακές δομές, παγκόσμιας εμβέλειας, επιτρέπουν μια πιο ευέλικτη προσαρμογή στις πραγματικότητες και στις δυνατότητες εκμετάλλευσης της κάθε χώρας, συμπεριλαμβανομένης και της χώρας προέλευσής τους. Αυτές οι δομές λειτουργούν, φυσικά, μέσα στα πλαίσια του Κρατικού Μονοπωλιακού Καπιταλισμού (ΚΜΚ) που αποτελεί το τελευταίο στάδιο του καπιταλιστικού συστήματος.

ε) Η ηγεμονική θέση που κατέκτησαν οι ΗΠΑ μετά το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο επέτρεψε στην οικονομία τους -κυριαρχώντας στον παγκόσμιο στίβο- να ελιχθεί ευκολότερα και καλύτερα από τους ανταγωνιστές τους[30]. Αλλά οι εγγενείς περιοριστικοί παράγοντες του καπιταλιστικού συστήματος δεν έπαψαν να επιδρούν στην οικονομική πορεία της χώρας αυτής και να επιφέρουν τη στασιμότητα ή, ακόμα, τη συρρίκνωση διαφόρων τομέων παραγωγής, καθώς και μεγάλες σπατάλες πόρων[31] και παραγωγικών δυνάμεων (ανεργία, κλπ.).

στ) Και σήμερα ακόμα, μετά τις ανατροπές των σοσιαλιστικών καθεστώτων στην ΕΣΣΔ και στις Λαϊκές Δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης, τη στιγμή που μεσουρανεί η «Νέα Τάξη Πραγμάτων» υπό την αιγίδα των ΗΠΑ, η γενική κρίση του καπιταλιστικού συστήματος εντείνεται κάτω από την πίεση των εγγενών νομοτελειών του και των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων. Ετσι, αναζητείται ξανά πάλι διέξοδος σε νέες συγκρούσεις για την επιβίωση του καπιταλιστικού συστήματος[32].

ΕΣΣΔ

Η πορεία της σοσιαλιστικής οικονομίας στην ΕΣΣΔ άρχισε κάτω από δύσκολες και δυσοίωνες συνθήκες (ξένες στρατιωτικές επεμβάσεις, εμφύλιος πόλεμος, φυσικές καταστροφές). Η επαναστατική ορμή και ο ενθουσιασμός είχαν, όμως, τόση ένταση που απελευθέρωσαν δυνάμεις απέραντης έκτασης, αδιανόητες ως τότε.

Ετσι, παρ' όλες τις δυσκολίες και την δριμύτητα (σκληρότητα) της πάλης των τάξεων, η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ήταν ραγδαία και μαζική. Ουσιαστικό ρόλο γι' αυτό έπαιξε η, με συγκροτημένο προγραμματισμό και πειθαρχία, ενεργοποίηση του Κόμματος των μπολσεβίκων και οι ξεκάθαρες κατευθύνσεις της καθοδήγησής του.

Φυσικά, τακτικά λάθη έγιναν, γιατί ο δρόμος ήταν πρωτόγνωρος. Αλλά έγινε, επίσης, μεγάλη σε βάθος δουλιά, προβλέποντας μακρόχρονα τόσο στο επίπεδο της εκπαίδευσης, όσο και σε αυτό της οργάνωσης, της διερεύνησης φυσικών πόρων και του προγραμματισμού της αξιοποίησής τους.

α) Στην περίοδο προσαρμογής (δεκαετία του 1920) οι μεγάλες δυσκολίες της κατάστασης αντιμετωπίστηκαν με διάφορους ελιγμούς (ΝΕΠ κλπ.) ενώ στους κυριότερους βιομηχανικούς τομείς, που λειτουργούσαν στο πλαίσιο και με κανόνες της σοσιαλιστικής οικονομίας, η παραγωγή παρουσίαζε ήδη ταχύτατους ρυθμούς ανάπτυξης[33].

β) Στην αρχή της περιόδου των πεντάχρονων πλάνων η ταξική πάλη οξύνθηκε ιδιαίτερα στην ύπαιθρο όπου παρατηρήθηκαν και κρούσματα σαμποτάζ. Οι κουλάκοι, που κατείχαν το μέγιστο μέρος του ζωικού κεφαλαίου, έκαναν μαζικές σφαγές και εμπορευματοποίησαν σφάζοντας ακόμη και ζώα αναπαραγωγής (αγελάδες π.χ.). Ομως πολύ σύντομα, με την ορθολογική διάταξη καλλιεργειών, τη γρήγορη μηχανοποίηση των εργασιών και την τεχνικο-οικονομική στήριξη του κρατικού μηχανισμού (Ινστιτούτα Ερευνας, μηχανουργεία, βιομηχανία λιπασμάτων κλπ.), η ανοδική πορεία όλων των γεωργικών παραγωγών εδραιώθηκε σταθερά, πράγμα που επέτρεψε την κανονική προμήθεια των πόλεων και τη δημιουργία πόρων για επενδύσεις στη βιομηχανία.

γ) Η αποτελεσματικότητα της σοσιαλιστικής οικονομίας αποδείχτηκε, επίσης, στη διάρκεια του Β΄ παγκοσμίου πολέμου, όταν σε συνθήκες κεραυνοβόλας επίθεσης και μερικής κατοχής από την ισχυρότερη και καλύτερα οπλισμένη στρατιά του κόσμου, κατάφερε όχι μόνο να φανεί ευέλικτη και να περισώσει το μεγαλύτερο μέρος του παραγωγικού της δυναμικού, αλλά και να οργανώσει χωρίς αργοπορία στα μετόπισθεν ένα στέρεο παραγωγικό βάθρο που στήριξε με καινούργια ποιοτικά ανώτερα όπλα και εφόδια σε μεγάλες ποσότητες τη νικηφόρα αντεπίθεση ως την συντριβή του φασισμού στο Βερολίνο και στη Μαντζουρία, το 1945.

δ) Τα επιτεύγματα της ταχύτατης ανοικοδόμησης των κατεστραμμένων από τον πόλεμο περιοχών της ΕΣΣΔ καταμαρτυρούν τις τεράστιες δυνατότητες του σοσιαλιστικού οικονομικού συστήματος. Με την πραγματοποίηση του 4ου πεντάχρονου πλάνου (1946-1950), η σοβιετική οικονομία δεν έλυσε μόνο δύσκολα προβλήματα, όπως η μετατροπή σε διάστημα 2-3 ετών της πολεμικής βιομηχανίας σε ειρηνική, αλλά κατόρθωσε ώστε όλοι οι δείκτες παραγωγής να ξεπεράσουν το προπολεμικό τους επίπεδο (1940). Οσο για το 5^ο πεντάχρονο πλάνο (1951-1955) η πραγματοποίησή του έβαλε τις βάσεις για μια γενική δυναμική ώθηση της σοβιετικής οικονομίας και άνοιξε τεράστιες προοπτικές σημαδεύοντας βαθιά την εξέλιξή της[34].

ε) Με τις βήμα προς βήμα μεταρρυθμίσεις και ιδιαίτερα μετά τις ουσιαστικότερες μεταρρυθμίσεις του 1965 (Κοσίγκιν), φαίνεται πως η διάβρωση της σοσιαλιστικής υφής της σοβιετικής οικονομίας προχώρησε αρκετά ώστε να υπερπηδούνται οι έντονες αντιστάσεις που εκδηλώνονταν στους διάφορους τομείς παραγωγής και πιο πολύ στο χώρο της έρευνας. Οι αντιστάσεις αυτές συνεχίζονταν με όλο και λιγότερη επιτυχία, γιατί τα χτυπήματα που δεχόταν ήταν πολιτικής φύσης.

Με την αποδυνάμωση της κοινωνικοποιημένης ιδιοκτησίας και του σχεδιασμού αναπτύχθηκαν αντισοσιαλιστικές δυνάμεις και ο συσχετισμός των πολιτικών δυνάμεων χειροτέρευε σε βάρος της σοσιαλιστικής υφής της σοβιετικής οικονομίας. Στο μεταξύ οι ρυθμοί ανόδου των δεικτών παραγωγής άρχισαν να ελαττώνονται σημαντικά. Στη συνέχεια, δρομολογήθηκαν νομοθετικές διατάξεις και ακολούθησαν δομικές αλλαγές στο ιδιοκτησιακό καθεστώς. Η σοσιαλδημοκρατική πολιτική παρέμβαση στα ανώτερα κλιμάκια του ΚΚΣΕ κατέληξε στην καπιταλιστική παλινόρθωση.

στ) Το τι επακολούθησε μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ (Φθινόπωρο 1991) αποτελεί αντικείμενο άλλης διερεύνησης. Ομως, τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν από τότε αποδεικνύουν, ακόμη πιο πλατιά και έμπρακτα, τα οικονομικά πλεονεκτήματα της σοσιαλιστικής οικονομίας. Η σύγκριση της εξέλιξης των οικονομιών των δύο χωρών δείχνει την ανωτερότητα του σοσιαλιστικού συστήματος σε όλους τους τομείς οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων. Η παρούσα ανάλυση ολοκληρώνεται με συνοπτική συμπερασματική προσπάθεια των διαδικασιών που εξελίχθηκαν στη διάρκεια της δεύτερης αυτής περιόδου της ιστορίας της.

Οσο υπάρχουν οι κοινωνικές τάξεις, η πάλη των τάξεων συνεχίζεται. Αποτελεί δε τον κινητήρα της ιστορίας.

Ο 20ός αιώνας που πέρασε είναι ανεξίτηλα σημαδεμένος από την υπέροχη - από κάθε άποψη - προσπάθεια της σοσιαλιστικής κοινωνίας, που άρχισε με την Οχτωβριανή Επανάσταση το 1917 και εξαπλώθηκε, χάρη στον προλεταριακό διεθνισμό, σε διάφορες άλλες χώρες, με στήριγμα την ΕΣΣΔ.

Εξετάζοντας την πορεία του σοβιετικού συστήματος, διαπιστώθηκε ο άμεσα πρωταρχικός ρόλος της πολιτικής στην έκβαση των εξελίξεων.

Οπως έδειξε η ανάλυση, οι πολιτικές επιλογές που επιβλήθηκαν σταδιακά με τις διάφορες «μεταρρυθμίσεις» στην οικονομία της ΕΣΣΔ εξοστράκισαν την ταξική ανάλυση με συνθήματα του τύπου «παλλαϊκό κράτος» και αδυνάτισαν τη δυναμική της σοσιαλιστικής οικοδόμησης.

Μολονότι η σήψη του καπιταλιστικού συστήματος δεν έπαψε να επεκτείνεται και να βαθαίνει, από τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο και ύστερα, ο συσχετισμός δυνάμεων σε παγκόσμιο επίπεδο παρέμεινε, ως τώρα, πιο ευνοϊκός για το σύστημα αυτό. Υπήρχαν, φυσικά, δυνατότητες σε διάφορες ιστορικές συγκυρίες να αντιστραφεί ο συσχετισμός αυτός υπέρ του σοσιαλισμού, αλλά ήταν ζήτημα και του λεγόμενου «υποκειμενικού παράγοντα» του ΔΚΚ, των επιλογών και της δράσης του σε κάθε χώρα. Τεράστιο ζήτημα που μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο συλλογικά από τις επαναστατικές δυνάμεις, ως κριτική προσέγγιση στο παρελθόν αλλά και θεωρητική γενίκευση και επεξεργασία πολιτικής για το μέλλον.

Στην περίπτωση της ΕΣΣΔ, η απαιτούμενη πολιτική επιλογή δεν επικράτησε στη δεδομένη ιστορική συγκυρία. Πέρα από τις όποιες συνωμοσίες και διαβρωτικές ιμπεριαλιστικές ενέργειες, η έλλειψη εφεδρειών απέναντι στην ιμπεριαλιστική απειλή συνέβαλε, κατά πολύ, στην εγκατάλειψη πολιτικών αρχών. Αρκετοί αξιωματούχοι κυβερνητικών διοικητικών κλιμακίων επηρεάστηκαν από τον αρνητικό συσχετισμό δυνάμεων και συνέβαλαν ώστε να αδυνατίσει και να παραμεριστεί η σοσιαλιστική επιλογή. Δεν εναντιώθηκαν στη διαδικασία διάβρωσης ακόμα και όταν αυτή πήρε αργότερα τη μορφή ταξικής διαπάλης.

Είναι φανερό ότι οι σταδιακές ανατροπές στην ΕΣΣΔ ήταν αποτέλεσμα πολιτικής διαμάχης στα ανώτερα κλιμάκια. Αυτοί που επεκράτησαν, χρησιμοποίησαν στο έπακρο τους διοικητικούς μηχανισμούς και καταχράστηκαν τους τυπικούς κανόνες[35], απομακρύνοντας όλο και περισσότερο το λαό από τις αποφάσεις.

Προέκυψε, λοιπόν, μια στρατηγική ήττα των σοσιαλιστικών δυνάμεων στη χώρα αυτή και γενικότερα στον κόσμο. Αυτή, όμως, είναι προφανώς προσωρινή. Οπως πάντα χρειάζεται ένα κάποιο χρονικό διάστημα για να αφομοιωθεί το χτύπημα.

Σε κάθε χώρα την Επανάσταση την πραγματοποιεί ο λαός και είναι εκείνος που συσπειρωμένος την αποκαθιστά όταν χτυπιέται.

Σήμερα, μετά τη στρατηγική ήττα τους, οι ανά τον κόσμο σοσιαλιστικές δυνάμεις βρίσκονται σε περίοδο ανασύνταξης. Ο Κ. Μαρξ δεν είπε ποτέ ότι η πορεία προς το σοσιαλισμό θα είναι σταθερά ανοδική. Η Παρισινή Κομμούνα κράτησε δυόμισι μήνες. Η σοσιαλιστική οικοδόμηση με την ανοδική και καθοδική φάση της κράτησε περίπου επτά (7) δεκαετίες στην ΕΣΣΔ. Στο μεταξύ οι σοσιαλιστικές δυνάμεις επεκτάθηκαν και εδραιώθηκαν σε άλλες χώρες και ηπείρους.

Ο συσχετισμός δυνάμεων εξακολουθεί να είναι αρνητικός για τις σοσιαλιστικές δυνάμεις αλλά, από την άλλη μεριά, οι ιμπεριαλιστικές αντιθέσεις οξύνονται στο έπακρο. Δέκα χρόνια μετά τις ανατροπές στην ΕΣΣΔ και στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, τα προβλήματα αυξάνονται (ανεργία, οικονομικές κρίσεις, κλπ.) και η διαμάχη για την επέκταση των ζωνών επιρροής παίρνει επικίνδυνες διαστάσεις... ο καπιταλισμός συνεχίζει να σαπίζει. Ποτέ, όπως σήμερα, 155 χρόνια από τη δημοσίευση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των Μαρξ και Ενγκελς, δεν επαληθεύτηκαν τόσο περίτρανα οι προβλέψεις των κλασικών της εργατικής τάξης.

«Ο καπιταλισμός σκάβει τον τάφο του» μεν, αλλά πρέπει να τον σπρώξουν οι λαοί για να πέσει μέσα. Γι’ αυτό χρειάζονται η ιδεολογική κατάρτιση και η εμπειρία. Γι’ αυτό χρειάζονται τα Κομμουνιστικά Κόμματα, ο λεγόμενος «υποκειμενικός παράγοντας» που σε κάθε χώρα, οργανώνοντας την καθημερινή διεκδικητική δράση των εργαζομένων, θα την αναπτύξει ποιοτικά διευρύνοντας το περιεχόμενό της σε πολιτικό επίπεδο.

Ετσι, από τα συγκεκριμένα προβλήματα κάθε χώρας, η δράση του αντίστοιχου εργατικού κινήματος (με τις αναγκαίες πλατιές συμμαχίες και την καθοδήγηση του Κομμουνιστικού Κόμματος) δημιουργεί συγκεκριμένες καταστάσεις που, με τη σειρά τους, επηρεάζουν τα εργατικά (και προοδευτικά, γενικά) κινήματα των άλλων χωρών. Αυτή είναι, συνοπτικά, η διαλεκτική διαδικασία της πορείας του Διεθνούς Εργατικού Κινήματος προς το Σοσιαλισμό. Η ιστορία του 20ού αιώνα το απέδειξε σε πολλές περιπτώσεις.

Στην πολυδιαφημισμένη «Παγκοσμιοποίηση» που προβάλλει σαν σανίδα σωτηρίας το καπιταλιστικό σύστημα, το Διεθνές Εργατικό Κίνημα απαντάει με την αλληλεγγύη του και αντιτάσσει τον προλεταριακό διεθνισμό. Οταν οι λαοί παίρνουν στα χέρια τους τα συμφέροντά τους, τίποτε δεν μπορεί να τους σταματήσει.

Φυσικά, είναι δύσκολος και μακρύς, στο πλαίσιο μιας ανθρώπινης ζωής, ο δρόμος αυτός. Στο επίπεδο, όμως, της ανθρώπινης ιστορίας είναι νομοτελειακός.