Στην Απόφαση της Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης του 2020 «Για την παρέμβαση του Κόμματος στους αυτοαπασχολούμενους της πόλης», ξεχωρίσαμε το εμπόριο στους κλάδους που ιεραρχούμε, καθώς συγκεντρώνει σταθερά το μεγαλύτερο αριθμό αυτοαπασχολούμενων, χωρίς ή με περιορισμένο μισθωτό εργατικό δυναμικό. Ταυτόχρονα πρόκειται για κλάδο στον οποίο εντείνεται η τάση συγκεντροποίησης κεφαλαίου, με αντίστοιχες συνέπειες στην προοπτική των αυτοαπασχολούμενων. Αυτές τις τάσεις επιχειρούμε να φωτίσουμε περισσότερο, ώστε να εξειδικεύσουμε την παρέμβαση του Κόμματος.

Βεβαίως το παρόν κείμενο, αν και λαμβάνει υπόψη την «κίνηση» των επιχειρήσεων που εκμεταλλεύονται μισθωτή εργασία, είναι προσανατολισμένο στις τάσεις και στις μεταβολές που αφορούν κυρίως τους αυτοαπασχολούμενους χωρίς προσωπικό. Δεν καλύπτει –ούτε είχε τέτοιον σκοπό– τις γενικότερες τάσεις στον κλάδο του εμπορίου που αντικειμενικά έχουν στον πυρήνα τους τη σχέση κεφαλαίου - μισθωτής εργατικής δύναμης. Ωστόσο τα στοιχεία που παρατίθενται στο παρόν κείμενο, όπως και ορισμένα βασικά συμπεράσματα που εξάγονται, θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν συμπληρωματικά, στο πλαίσιο μιας συνολικότερης μελέτης για το Εμπόριο, σε συνεργασία με το Τμήμα Οικονομίας και το Εργατικό Συνδικαλιστικό Τμήμα της ΚΕ.

Σημειώνουμε εξαρχής ορισμένα μεθοδολογικά ζητήματα:

Στην παρούσα μελέτη και προκειμένου να εμβαθύνουμε σε ορισμένες πιο εξειδικευμένες πλευρές, χρησιμοποιούμε μια σειρά δεδομένα που καταγράφει η αστική στατιστική. Συγκεκριμένα, χρησιμοποιούμε πληθυσμιακά και οικονομικά στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, της Eurostat, του συστήματος Εργάνη, καθώς και κάποιες έρευνες ιδιωτικών φορέων (ICAP, GRECA). Τα στοιχεία όμως που μελετάμε εμπεριέχουν μια σειρά μεθοδολογικά προβλήματα, επομένως χρειάζεται σχετικοποίηση στην ανάγνωσή τους για την εξαγωγή συμπερασμάτων. Αδόκιμες είναι οι συγκρίσεις στοιχείων διαφορετικών πινάκων, αφού, π.χ., οι Έρευνες Εργατικού Δυναμικού αφορούν αριθμό αυτοαπασχολούμενων (πρόσωπα και όχι επιχειρήσεις), ενώ ορισμένοι οικονομικοί πίνακες αφορούν επιχειρήσεις, είτε το σύνολο αυτών είτε μόνο τα νομικά πρόσωπα (δηλαδή πλην ατομικών επιχειρήσεων). Σημαντικό μεθοδολογικό πρόβλημα είναι η κατάταξη των επιχειρήσεων με βάση τον αριθμό μισθωτού δυναμικού που κυμαίνεται από 0-9, καθώς και ο προσδιορισμός του οικονομικού μεγέθους της ΑΠΑ (Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία), που παρουσιάζει σοβαρά μεθοδολογικά προβλήματα από μαρξιστική σκοπιά¹.

Τα μερίδια που κατέχουν οι λεγόμενες Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (μΜ επιχειρήσεις) –τόσο γενικά στην ελληνική οικονομία όσο και ειδικά στο εμπόριο– παρουσιάζουν διαφοροποίηση από το μέσο όρο των μεγαλύτερων οικονομιών της ΕΕ στις οποίες ο βαθμός συγκέντρωσης είναι μεγαλύτερος.

Οι μΜ επιχειρήσεις στην Ελλάδα απασχολούν το 87,9% του εργατικού δυναμικού έναντι του 66,6% στην ΕΕ και διαμορφώνουν το 63,5% της συνολικής ΑΠΑ έναντι του 56,4% στην ΕΕ. Αλλά και η κατηγοριοποίηση των μΜ επιχειρήσεων με βάση τον αριθμό απασχολούμενων παρουσιάζει στην Ελλάδα σημαντική απόκλιση από το μ.ό. της ΕΕ. Οι Πολύ Μικρές επιχειρήσεις (με 0-9 άτομα) είναι στην Ελλάδα το 97,4% του συνόλου των επιχειρήσεων (έναντι 93% στην ΕΕ) και απασχολούν σημαντικά μεγαλύτερο τμήμα του εργατικού δυναμικού (62% έναντι 29,7% στην ΕΕ-28). Ταυτόχρονα αποτυπώνεται η χαμηλότερη παραγωγικότητα της εργασίας στις πολύ μικρές επιχειρήσεις, διαμορφώνοντας μόλις το 17,6% της συνολικής ΑΠΑ (έναντι 20,8% στην ΕΕ).

Α1. Ο ΚΛΑΔΟΣ ΤΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

Στον κλάδο του εμπορίου, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ (βλ. Πίνακα 2), φαίνεται ότι απασχολείται ένα ποσοστό περί του 20% του συνόλου των απασχολούμενων στην οικονομία, το οποίο είναι σχετικά σταθερό την περίοδο 2008-2021, παρά την επίδραση της καπιταλιστικής κρίσης την περίοδο 2009-2016. Σύμφωνα με την αστική στατιστική, η συμβολή του κλάδου στη συνολική ΑΠΑ της ελληνικής οικονομίας ανέρχεται περί του 12% (αθροιστικά σε χονδρικό και λιανικό εμπόριο).

Επιβεβαιώνεται δηλαδή και από τα ίδια τα στοιχεία ότι ο κλάδος του εμπορίου διατηρεί σταθερή τη βαρύτητά του στην οικονομία και προφανώς και στην ίδια την απασχόληση.

Α2. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ (ΧΩΡΙΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ) ΣΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

Η αυτοαπασχόληση² στην Ελλάδα συνολικά παρουσιάζει μια σύνθετη και αντιφατική πορεία. Παρά την τάση μείωσής της τα τελευταία χρόνια, παραμένει ακόμα σημαντικός ο αριθμός αυτοαπασχολούμενων χωρίς προσωπικό. Το μεγαλύτερο μερίδιό τους δραστηριοποιείται στον κλάδο του εμπορίου και ακολουθεί διαδοχικά η αυτοαπασχόληση στα Επιστημονικά-Τεχνικά Επαγγέλματα, στον Επισιτισμό-Τουρισμό, στη Μεταποίηση, στις Κατασκευές, στις Μεταφορές, στην Υγεία-Πρόνοια και στην Εκπαίδευση.

Η πορεία των αριθμητικών μεγεθών επιβεβαιώνει την τάση μείωσης των αυτοαπασχολούμενων χωρίς προσωπικό την περίοδο 2008-2021, παρά τις επιμέρους αυξομειώσεις που οφείλονται στην εκάστοτε φάση του οικονομικού κύκλου (κρίσης-ανάπτυξης).

Από τα στοιχεία του Πίνακα 3 προκύπτει ότι μετά τη φάση κορύφωσης της καπιταλιστικής κρίσης η πορεία των α/α χ.πρ., καθώς και των συμβοηθούντων μελών στο εμπόριο, παραμένει πτωτική. Παράλληλα, ο αριθμός των εργοδοτών σημειώνει αύξηση, χωρίς να φτάνει στα προ κρίσης επίπεδα.

Το εμπόριο και η μεταποίηση είναι οι κλάδοι που εμφανώς δεν ανέκαμψαν –σε αριθμό α/α χ.πρ.– με τη συνολική οικονομική ανάκαμψη. Ωστόσο το εμπόριο παραμένει ο κλάδος με το μεγαλύτερο αριθμό αυτοαπασχολούμενων χ.πρ. Σύμφωνα με την Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της ΕΛΣΤΑΤ, φτάνει στο 26% του συνόλου των α/α χ.πρ. με 134.900 άτομα, παρά την πορεία μείωσης τόσο σε απόλυτους αριθμούς όσο και ως μερίδιο στο σύνολο των α/α χ.πρ. της ελληνικής οικονομίας. Αυτή η εξέλιξη σχετίζεται με την τάση συγκεντροποίησης, αν δούμε τα οικονομικά μεγέθη στον κλάδο συνολικά. (βλ. Πίνακα 4)

Α3. ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ - ΥΠΟΚΛΑΔΟΙ ΤΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ

Η αστική στατιστική καταγράφει τρεις υποδιαιρέσεις στο εμπόριο: Χονδρικό, λιανικό και ως τρίτη χωριστή υποδιαίρεση τον κλάδο των αυτοκινήτων, που περιλαμβάνει και εμπόριο και επισκευή αυτοκινήτων. Οι δύο πρώτες υποδιαιρέσεις αποτελούν το συντριπτικά μεγάλο κομμάτι του κλάδου σε όλη τη διάρκεια της περιόδου 2008-2019.

Μια σύγκριση των μεταβολών αθροιστικά ως προς το λιανικό και χονδρικό εμπόριο στους δείκτες αριθμού επιχειρήσεων, ΑΠΑ και αριθμού μισθωτών & ημερομίσθιων, στο διάστημα 2008-2019, δείχνει μια ελαφριά τάση συγκεντροποίησης. Επίσης, παρατηρούμε ότι η αυτοαπασχόληση χαρακτηρίζει κυρίως το λιανικό εμπόριο. Ενδεικτικά, το χονδρικό και το λιανικό εμπόριο καταλαμβάνουν πάνω από το 90% με βάση τους δείκτες της μισθωτής απασχόλησης και ΑΠΑ και κοντά στο 90% με βάση τον αριθμό των επιχειρήσεων του κλάδου και των μη μισθωτών, με τα ποσοστά αυτά να μεταβάλλονται λίγο ανάλογα με τη φάση του καπιταλιστικού οικονομικού κύκλου.

Στο λιανικό εμπόριο, το 2019, απασχολούνταν το 56,3% του συνόλου των μισθωτών του κλάδου και το 65,1% των μη μισθωτών. Ο τζίρος αυτού του υποκλάδου αποτελούσε το 38% του συνολικού κύκλου εργασιών του εμπορίου και η ΑΠΑ ήταν το 37% αντίστοιχα. Σε σχέση με το 2008, ενισχυμένο εμφανίζεται το μερίδιο των μισθωτών στο λιανικό εμπόριο, ενώ τα άλλα μερίδια κινούνται στα ίδια περίπου επίπεδα.

Στο χονδρικό εμπόριο, το 2019, απασχολούνταν το 36,1% του συνόλου των μισθωτών του κλάδου και το 22,6% των μη μισθωτών. Ο τζίρος αυτού του υποκλάδου αποτελούσε το 55,2% περίπου του συνολικού κύκλου εργασιών του εμπορίου και η ΑΠΑ ήταν το 56,2% του κλάδου. Σε σχέση με το 2008, αυξημένο εμφανίζεται το μερίδιο του κύκλου εργασιών και της ΑΠΑ, ενώ μειωμένο το ποσοστό των μισθωτών συγκριτικά με το σύνολο του κλάδου.

Τέλος, το εμπόριο & επισκευή αυτοκινήτων συνιστά το μικρότερο υποκλάδο του εμπορίου. Το 2019, συγκεντρώνει το 7,6% των μισθωτών του κλάδου και το 12,2% των μη μισθωτών. Ο κύκλος εργασιών και η ΑΠΑ αποτελούν μόλις το 6,8% των συνολικών μεγεθών του κλάδου. Μάλιστα, καταγράφεται σαφής πτωτική τάση και στα δύο αυτά μεγέθη (κύκλος εργασιών και ΑΠΑ) από το 2008.

Μια εικόνα της τάσης συγκεντροποίησης δίνει ο πίνακας κατηγοριοποίησης του Εμπορίου σε υποτομείς, με βάση το Μητρώο Επιχειρήσεων της ΕΛΣΤΑΤ, για την περίοδο 2011-2019:

Στον Πίνακα 6 παρουσιάζονται οι 15 κυριότεροι υποτομείς του εμπορίου³ με κριτήριο το πλήθος των επιχειρήσεων κάθε υποτομέα. Διευκρινίζεται ότι η ΕΛΣΤΑΤ στον αριθμό των επιχειρήσεων περιλαμβάνει και τις επιχειρήσεις που δε μισθώνουν εργατική δύναμη (αυτοαπασχολούμενοι χωρίς προσωπικό).

Από τα στοιχεία φαίνεται ότι ο πιο «μαζικός» υποτομέας είναι το λιανικό εμπόριο ως προς το πλήθος επιχειρήσεων, αφού εδώ ανήκουν οι 14 από τους 15 πρώτους στην κατάταξη. Επίσης, από το δείκτη απασχολούμενοι ανά επιχείρηση φαίνεται ποιοι υποτομείς έχουν σε πολύ μεγάλο ποσοστό αυτοαπασχολούμενους χωρίς ή με περιορισμένο αριθμό μισθωτών (δείκτης όσο πιο κοντά στη μονάδα).

Η πιο αξιοσημείωτη μεταβολή εμφανίζεται στον κωδικό 4711 που αφορά τα σούπερ μάρκετ, στον οποίο καταγράφονται ξεχωριστά τα υποκαταστήματα των αλυσίδων και είναι εμφανές ότι έχουν πολλούς εργαζόμενους ανά επιχείρηση και μάλιστα με μεγάλη αύξηση στην υπό εξέταση περίοδο. Επίσης, φαίνεται από τα στοιχεία η συγκεντροποίηση που έχει προχωρήσει στον κλάδο αυτό, με αρκετές εξαγορές και συγχωνεύσεις τα τελευταία χρόνια, αφού οι απασχολούμενοι βρίσκονται σχεδόν στα ίδια επίπεδα του 2011, όμως ο αριθμός των καταστημάτων έχει συρρικνωθεί κατά 44%. (βλ. Πίνακα 6)

Η μεταβολή του μέσου ετήσιου τζίρου των κυριότερων υποτομέων του λιανικού εμπορίου από το 2014 έως το 2021 δείχνει ποιοι κλάδοι δεν ανέκαμψαν, παρά τη γενική ανάκαμψη του λιανικού εμπορίου. (βλ. Πίνακα 7)

Βέβαια, οι μέσοι ετήσιοι τζίροι ανά επιχείρηση κρύβουν τις αυξομειώσεις που υπάρχουν στον κάθε υποκλάδο και δεν μπορούν να βγουν ασφαλή συμπεράσματα για τη δυναμική του κάθε υποκλάδου σε συνδυασμό με την τάση συγκεντροποίησης.

Α4. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΟΠΟΙΗΣΗΣ

Η συρρίκνωση του αριθμού των α/α χ.πρ. αποτελεί στοιχείο που υποδηλώνει την τάση συγκεντροποίησης στον κλάδο, καθώς ως κλάδος δεν έχει γενικά φθίνουσα πορεία στο σύνολο της οικονομίας.

Είναι γεγονός ότι ο κλάδος είχε στο παρελθόν μια διαχρονική αντοχή στη διαδικασία συγκεντροποίησης. Η αντοχή αυτή δείχνει να περιορίζεται σε σημαντικό βαθμό το διάστημα 2014-2019.

Στην 6ετία 2014-2019, παρατηρείται μια σαφής μείωση των επιχειρήσεων με 0-9 απασχολούμενους, ενώ αυξάνεται ο αριθμός των επιχειρήσεων με προσωπικό 10 άτομα και πάνω. Στις δε πολύ μεγάλες επιχειρήσεις, ο δείκτης μισθωτοί ανά επιχείρηση αυξάνεται σε πολύ μεγάλο βαθμό, αφού το 2014 στις εταιρίες με πάνω από 250 άτομα προσωπικό εργάζονταν κατά μέσο όρο περίπου 1.150 μισθωτοί, ενώ το 2019 ξεπερνάνε τους 1.420. Συνεπώς, με βάση τα στοιχεία του Πίνακα 8, προκύπτει ότι η συγκεντροποίηση γίνεται στη μεγαλύτερη κλίμακα από άποψη μεγέθους απασχόλησης.

Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο που δείχνει την «πηγή» αυτής της αύξησης δίνεται από τον Πίνακα 6, όπου παρουσιάζεται η μεγάλη αύξηση του προσωπικού ανά επιχείρηση στα σούπερ μάρκετ (κωδικός περιγραφής 4711), τα οποία έχουν μεγεθυνθεί τα τελευταία χρόνια.

Τα συμπεράσματα αυτά φαίνεται να επιβεβαιώνονται και από τα διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με τους κύκλους εργασιών των επιχειρήσεων με ταξινόμησή τους με βάση τον αριθμό απασχολούμενων. (βλ. Πίνακα 9)

Σημειώνονται διαφορετικές τάσεις ανάμεσα σε χονδρικό και λιανικό εμπόριο. Οι αυξητικές μεταβολές στο μερίδιο του συνολικού τζίρου επιχειρήσεων στο χονδρικό εμπόριο αφορούν κυρίως την κατηγορία επιχειρήσεων από 10-49 άτομα, ενώ στο λιανικό εμπόριο σε όλες τις κατηγορίες άνω των 10 απασχολούμενων.

Όπως προκύπτει από τον Πίνακα 9, μειώνεται το μερίδιο του κύκλου εργασιών που πετυχαίνουν οι επιχειρήσεις με 0 έως 9 απασχολούμενους και αυξάνεται αυτό που συγκεντρώνουν οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις. Για το 2019, το 0,3% των επιχειρήσεων –που είχαν πάνω από 50 άτομα προσωπικό– συγκέντρωσε σχεδόν 40% του συνολικού τζίρου του κλάδου, ενώ το 2014 αυτό το ποσοστό ήταν στο 37,5%.

Στον υποκλάδο του Λιανικού Εμπορίου, τον πλέον μαζικό σε αριθμό αυτοαπασχολούμενων και αριθμό επιχειρήσεων του κλάδου, φαίνεται και από τα στοιχεία των τζίρων η πιο έντονη συγκέντρωση σε πολύ μεγάλες επιχειρήσεις, κυρίως στα σούπερ μάρκετ και στα πολυκαταστήματα. Ταυτόχρονα υπάρχει ένας αριθμός πολύ μικρών επιχειρήσεων που συγκεντρώνουν ένα σημαντικό μέρος του τζίρου του κλάδου –με φθίνοντα μερίδια το 2019 σε σχέση με το 2014, ενώ το 34% του κύκλου εργασιών το συγκεντρώνουν μόλις το 0,04% των επιχειρήσεων με πάνω από 250 άτομα προσωπικό.

Άλλη κατηγοριοποίηση που υποδηλώνει συγκεντροποίηση είναι η κατάταξη των εμπορικών επιχειρήσεων με βάση τη νομική μορφή τους. Στον Πίνακα 10 καταγράφεται μια αριθμητική και ποσοστιαία αύξηση των κεφαλαιουχικών εταιριών, ενώ μειώνονται οι προσωπικές εταιρίες και ακόμα περισσότερο οι ατομικές επιχειρήσεις.

Χαρακτηριστικά είναι επίσης ορισμένα στοιχεία για τη συγκέντρωση του κεφαλαίου στον κλάδο του λιανικού εμπορίου που δημοσιεύει η ICAP στις εκθέσεις «Business Leaders in Greece» για τις 500 πιο κερδοφόρες εταιρίες στην Ελλάδα. Ο κλάδος του εμπορίου, με βάση τους χρηματοοικονομικούς δείκτες των επιχειρήσεων αυτών, έρχεται 2ος στον κύκλο εργασιών των 500 πιο κερδοφόρων επιχειρήσεων, 3ος σε κέρδη EBITDA⁴ και 4ος στα κέρδη προ φόρων.

Στην 6ετία 2014-2019, οι μεγαλύτερες εκ των επιχειρήσεων του κλάδου του εμπορίου έχουν ενισχύσει σημαντικά τους τζίρους, αλλά και τα κέρδη που αποσπούν.

 Οι υποκλάδοι, στους οποίους δραστηριοποιούνται οι πλέον κερδοφόρες επιχειρήσεις, με βάση τα στοιχεία του Πίνακα 11, είναι τα καύσιμα, τα σούπερ μάρκετ, τα φάρμακα. Διευκρινίζεται ότι στη λίστα αυτή περιλαμβάνονται και επιχειρήσεις που κατά βάση δραστηριοποιούνται στο χονδρικό εμπόριο (π.χ. πετρελαιοειδών).

Ειδικότερα για τα σούπερ μάρκετ

Στο λιανικό εμπόριο, οι μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ έχουν εδώ και χρόνια σημαντικό μερίδιο, με τάση να ενισχύεται. Την προηγούμενη δεκαετία, υπήρξαν μια σειρά ανακατατάξεις, με εξαγορές και συγχωνεύσεις εταιριών, με αποτέλεσμα να κυριαρχούν 8 μεγάλες αλυσίδες στον κλάδο.

Από τον Πίνακα 12, προκύπτει ότι οι 8 μεγαλύτερες αλυσίδες αντιπροσωπεύουν το 25% του συνολικού κύκλου εργασιών του λιανικού εμπορίου της χώρας, που αριθμεί συνολικά πάνω από 140.000 επιχειρήσεις. Έχουν το 16% περίπου των απασχολούμενων από το σύνολο του λιανικού εμπορίου, ενώ ο αριθμός των καταστημάτων αυτών των 8 αλυσίδων προσεγγίζει τα 2.500.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση των ετών 2019 και 2020, όπου καταγράφεται μια σημαντική αύξηση του τζίρου (σχεδόν 11%) αλλά και του προσωπικού (σχεδόν 7,3%) των μεγαλύτερων αλυσίδων σούπερ μάρκετ, σε συνθήκες που ο συνολικός κύκλος εργασιών στο εμπόριο γενικά και στο λιανικό εμπόριο ειδικότερα περιορίστηκε, κάτω από την επίδραση των επιπτώσεων της πανδημίας και των περιοριστικών μέτρων που πάρθηκαν από την κυβέρνηση (από τις αρχές Μάρτη του 2020). Οι επενδύσεις των σούπερ μάρκετ στα ηλεκτρονικά τους καταστήματα (e-shops) και στα δίκτυα διανομής των προϊόντων τους (delivery) έπαιξαν ρόλο για να ενισχυθεί και άλλο η θέση τους στο λιανικό εμπόριο, όπως επιβεβαιώνεται και από τα στοιχεία της περιόδου της πανδημίας.

A5. ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ

Η πλειοψηφία των επιχειρήσεων του εμπορίου (33,7%) συγκεντρώνεται στην Αττική και ακολουθεί η Κεντρική Μακεδονία (18,7%).

Στις δύο αυτές περιφέρειες, στις οποίες βρίσκονται οι δύο μεγαλύτερες πόλεις, είναι μεγαλύτερο το μερίδιο ως προς τις επιχειρήσεις του χονδρικού εμπορίου. Συγκεκριμένα, σε Αττική και Κεντρική Μακεδονία συγκεντρώνεται το 62,2% των επιχειρήσεων χονδρικής της χώρας. Από την άλλη, αναλογικά αυξημένα μερίδια στο λιανικό εμπόριο καταγράφουν οι περιφέρειες Θεσσαλίας, Νότιου Αιγαίου, Κρήτης και Ιονίου, προφανώς λόγω μεγαλύτερης τουριστικής κίνησης. (βλ. Πίνακα 13)

Α6. Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΣΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

Το εμπόριο αποτελεί τον κλάδο (οι υπολογισμοί πάντα με εξαίρεση τον αγροτικό τομέα) με τη μεγαλύτερη αριθμητική συγκέντρωση γυναικών αυτοαπασχολούμενων χωρίς προσωπικό. Είναι ένας σημαντικός πληθυσμός που ξεπερνάει τις 45.000, παρότι σε απόλυτα μεγέθη ως αριθμός μειώνεται τα τελευταία 12 χρόνια. Εξακολουθεί όμως να αποτελεί ένα ποσοστό πάνω από το 30% του συνόλου των α/α χ.πρ. στον κλάδο. Επίσης, παραμένει υψηλό το ποσοστό των γυναικών που καταγράφεται στα συμβοηθούντα μέλη (67% του συνόλου) που δραστηριοποιούνται σε μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις. (βλ. Πίνακα 14)

Ο συγκριτικά μεγάλος αριθμός και μερίδιο γυναικών στους α/α χ.πρ., στα συμβοηθούντα μέλη και στις μισθωτές στο Εμπόριο, δείχνει την ανάγκη:

– Εξειδίκευσης της δουλειάς στις γυναίκες και μέσω του κλαδικού σωματείου α/α (π.χ. εμπορικός σύλλογος),

– εξειδίκευσης της δουλειάς για την κοινή δράση μισθωτών και αυτοαπασχολούμενων,

– διαχωρισμού από αιτήματα που μπορεί να αφορούν την τάξη των εργοδοτριών.

Α7. ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ

Ο προηγούμενος κρισιακός καπιταλιστικός κύκλος έκλεισε με επιτάχυνση της συγκεντροποίησης στους περισσότερους κλάδους, παράλληλα με τάση μικρής μείωσης των αυτοαπασχολούμενων χωρίς προσωπικό, με διαφορές από κλάδο σε κλάδο. Η μείωση των αυτοαπασχολούμενων χωρίς προσωπικό στο εμπόριο είναι πιο σταθερή τα τελευταία χρόνια και δε φαίνεται να ανακόπηκε ούτε στη φάση της αναιμικής ανάκαμψης μετά το 2016, όπως φαίνεται στον Πίνακα 5.

Τα στοιχεία για τους τζίρους των επιχειρήσεων που δίνει η ΕΛΣΤΑΤ επιβεβαιώνουν ότι η ανάκαμψη της καπιταλιστικής οικονομίας δεν ήταν ομοιόμορφη για όλους τους επαγγελματίες, ενώ επίσης με διαφορετικό τρόπο επέδρασε η πανδημία του κορονοϊού και η κυβερνητική πολιτική διαχείρισής της.

Είναι πρόωρο να γίνουν ολοκληρωμένες εκτιμήσεις για τις επιπτώσεις της πανδημίας covid-19, της επιβράδυνσης και λόγω του πολέμου στην Ουκρανία. Καταγράφουμε τα στοιχεία για τους τζίρους των εμπορικών επιχειρήσεων ανάλογα με το μέγεθός τους, για την περίοδο 2018-2021, παρότι είναι περιορισμένη χρονικά περίοδος και με πολλές ιδιαιτερότητες, γι’ αυτό δεν είναι ασφαλές να μιλήσουμε για διαμορφωμένες τάσεις.

Η αύξηση του τζίρου στον κλάδο του εμπορίου μεταξύ 2018 και 2019, όπως φαίνεται στον Πίνακα 16, αφορά στο μεγαλύτερο ποσοστό τις επιχειρήσεις με διπλογραφικά βιβλία⁵. Από τα περίπου 4,5 δισ. ευρώ της αύξησης σε αυτό το έτος, το 86%, δηλαδή πάνω από 3,9 δισ., αφορούσε τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις και μόλις το 16% τις μικρότερες, που χρησιμοποιούν απλογραφικά βιβλία.

Τα στοιχεία για το 2020 δείχνουν ότι, κυρίως κάτω από την επίδραση των μέτρων διαχείρισης της πανδημίας, ο κύκλος εργασιών σημειώνει πολύ μεγάλη πτώση. Η μείωση των τζίρων του κλάδου έφτασε στο -8%, δηλαδή απώλεια πάνω από 10 δισ. ευρώ.

Από τα στοιχεία του Πίνακα 15, φαίνεται ότι η μείωση των τζίρων αφορά ακόμα περισσότερο τις μικρότερες επιχειρήσεις. Ειδικά για το λιανικό εμπόριο, αξίζει να σημειωθεί ότι η υποχώρηση των τζίρων των μικρότερων επιχειρήσεων προσεγγίζει το -10%, ενώ όσων χρησιμοποιούν διπλογραφικά βιβλία φτάνει το -5,6%, με την επισήμανση ότι οι αλυσίδες σούπερ μάρκετ στο ίδιο διάστημα σημείωσαν άνοδο του τζίρου τους. (βλ. Πίνακα 12)

Το 2021, χρονιά που τα μεγέθη του κύκλου εργασιών ανακάμπτουν, αφού μειώνονται τα περιοριστικά μέτρα κατά του κορονοϊού και επανέρχονται λειτουργίες της αγοράς που είχαν ανασταλεί, παρατηρείται επίσης μια όχι ομοιόμορφη ανάκαμψη ανάλογα με το μέγεθος των εμπορικών επιχειρήσεων. Έτσι, οι επιχειρήσεις με διπλογραφικά βιβλία, που είχαν μικρότερη απώλεια τζίρων το 2020, καταγράφουν μεγαλύτερη ανάκτηση τζίρων το 2021, ενώ, αντίθετα, οι επιχειρήσεις με απλογραφικό λογιστικό σύστημα, που «πλήρωσαν» πιο ακριβά –σε όρους τζίρου– την πανδημία, εμφανίζουν μικρότερη αύξηση το 2021. Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό του κύκλου εργασιών σε επιχειρήσεις του λιανικού εμπορίου με απλογραφικό σύστημα, οι οποίες καταγράφουν όχι μόνο μικρότερη αύξηση τζίρου το 2021 σε σχέση με αυτές με διπλογραφικό σύστημα, αλλά μάλιστα υπολείπονται σημαντικά τα μεγέθη του κύκλου εργασιών τους ακόμα και από το 2019.

Χρειάζεται να παρακολουθούμε πιο σταθερά τα δεδομένα των εξελίξεων, ώστε να μπορέσουμε να εκτιμήσουμε τις τάσεις που διαμορφώνονται, τόσο μεταξύ των υποκλάδων όσο και στο σύνολο του κλάδου του εμπορίου. Ταυτόχρονα, τα μέτρα που πήρε η κυβέρνηση –και για τους όρους λειτουργίας και για την οικονομική στήριξη– επιδρούν και στο επίπεδο της βιωσιμότητας, της συσσώρευσης χρεών και στο επίπεδο της διαπάλης στο κίνημά τους και της στάσης των μικρεμπόρων σε πολιτικό επίπεδο.

Α8. Η ΔΙΕΥΡΥΝΣΗ ΤΟΥ ΩΡΑΡΙΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΩΝ

Τα μέτρα που διεύρυναν το ωράριο λειτουργίας των καταστημάτων πέρασαν από πολλές φάσεις και υλοποιήθηκαν από διαφορετικές κυβερνήσεις, αλλά σταθερά εξυπηρετούσαν την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας για το μεγαλύτερο εμπορικό κεφάλαιο. Η διεύρυνση του ωραρίου γίνεται είτε ημερολογιακά (κατάργηση της κυριακάτικης αργίας) είτε μέσω προώθησης ειδικών μέτρων (Black Fridays, «λεύκες νύχτες»).

Οι κύριοι σταθμοί αυτής της πορείας είναι:

– Το 1997 με την ΚΥΑ 1162/6.3.1997 συμφωνείται η επέκταση λειτουργίας των καταστημάτων για όποιον επιχειρηματία το θελήσει και η κατάργηση της κυριακάτικης αργίας για τα τουριστικά καταστήματα. Το ωράριο επεκτείνεται τις καθημερινές μέχρι τις 21:00 και τα Σάββατα μέχρι τις 20:00. Το 2005, η συγκεκριμένη ΚΥΑ έγινε νόμος του κράτους, υποχρεωτικός πλέον για όλους.

– Το 2013, με το νόμο 4177/13, με τον οποίο απελευθερώνεται το ωράριο εμπορικών καταστημάτων που μπορούν πλέον να ανοίγουν 7 Κυριακές το χρόνο.

– Το 2014, με το νόμο 4254/14, καθορίζεται πιλοτικά ότι τα καταστήματα σε 3 τουριστικές περιοχές της χώρας –πέραν αυτών που είχαν χαρακτηριστεί τουριστικές παλιότερα– μπορούν να είναι ανοιχτά και τις 52 Κυριακές του χρόνου. Λίγους μήνες μετά από αυτήν την πιλοτική εφαρμογή, το μέτρο επεκτάθηκε ύστερα από σχετική Υπουργική Απόφαση σε 10 τουριστικές περιοχές. Ταυτόχρονα, στις 19 Δεκέμβρη 2014 με τροπολογία που πέρασε στη Βουλή προστίθεται στις 7 Κυριακές και μία ακόμη, μετά από απαίτηση των επιχειρηματιών του εμπορίου για άνοιγμα των εμπορικών στις 28 Δεκέμβρη, με τη δικαιολογία της παραμονής της Πρωτοχρονιάς.

– Το 2016, με το νόμο 446/16, προστέθηκαν στις εργάσιμες άλλες 2 Κυριακές, αυτές των ενδιάμεσων εκπτώσεων, ενώ με το νόμο 4472/16 επιτρέπεται η προαιρετική λειτουργία των καταστημάτων όλες τις Κυριακές την περίοδο από Μάη έως Οκτώβρη σε συγκεκριμένες περιοχές (Αθήνα, Ιστορικό Κέντρο, Πειραιάς, περιοχή γύρω από το Διεθνή Αερολιμένα). Με απόφαση αντιπεριφερειάρχη δύναται να επιτραπεί η λειτουργία των καταστημάτων και άλλες Κυριακές.

– Το 2020, με το νόμο 5753, επιτρέπεται η λειτουργία των καταστημάτων τις Κυριακές καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, με βάση το μέγεθός τους σε περιοχές κάτω των 5.000 κατοίκων.

– Το 2023, με τροποποίηση του νόμου «περί ωραρίου λειτουργίας των εμπορικών καταστημάτων», δίνεται η δυνατότητα επέκτασης του ωραρίου λειτουργίας μέχρι τις 6:00 π.μ. της επόμενης μέρας, με απόφαση του αρμόδιου δημάρχου και έπειτα από πρόταση του αντίστοιχου εμπορικού συλλόγου.

Μέσα σε όλα αυτά πρέπει να αναφερθούν και η καθιέρωση του θεσμού των «λευκών νυχτών» που επεκτείνεται σε πολλές πόλεις της Ελλάδας και παρουσιάζεται ως ενέργεια υποβοήθησης της αύξησης τζίρου για τα μικρά εμπορικά καταστήματα, αλλά και του θεσμού των Black Fridays. Οι νέοι αυτοί «θεσμοί» δεν είναι νομοθετημένοι, αλλά εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των περιφερειών/δήμων να ορίζουν το ωράριο των καταστημάτων πέραν του ενιαίου ωραρίου. Πρόκειται για μέτρα που αποσκοπούν στην τόνωση της εμπορικής αλλά και άλλης δραστηριότητας, ωστόσο οδηγούν στην έμμεση επέκταση των ωραρίου των καταστημάτων σε περιοχές που ενδιαφέρουν. Τελικά, δημιουργούν πλήγμα στα εργασιακά δικαιώματα των εργαζόμενων του εμπορίου, αλλά και στα μικρά καταστήματα που, μαζί με την κατάργηση της κυριακάτικης αργίας, τελικά βλέπουν ελάχιστα αποτελέσματα στον τζίρο τους, ενώ χειροτερεύουν οι όροι δουλειάς των αυτοαπασχολούμενων.

Στην Εισήγηση της Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης, επισημαίναμε την ανάγκη να παρακολουθήσουμε πιο συστηματικά ορισμένες εξελίξεις που μπορούν να επιταχύνουν πτωτικές τάσεις της αυτοαπασχόλησης σε ορισμένους κλάδους και αλλαγές στην ενδοκλαδική διάταξη. Η ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου αναμφίβολα θα επιδράσει στην αυτοαπασχόληση στον κλάδο του εμπορίου και θα επηρεάσει και μια σειρά άλλους κλάδους, όπως τις μεταφορές, τις τράπεζες (ηλεκτρονικές συναλλαγές και προώθηση του πλαστικού χρήματος), τις τηλεπικοινωνίες και συνολικά τον κλάδο των logistics.

Παράλληλα, βρισκόμαστε σε φάση έναρξης υλοποίησης των έργων στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ), βασικός πυλώνας του οποίου είναι η λεγόμενη «Ψηφιακή Μετάβαση», ενώ σχεδιάζονται ήδη οι δράσεις του νέου ΕΣΠΑ 2021-2027. Από πλευράς αστικής στρατηγικής, τόσο τα έργα του ΤΑΑ όσο και αυτά του νέου ΕΣΠΑ αποτελούν βασικά εργαλεία χρηματικής ενίσχυσης των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων και μεταρρυθμίσεων για να επιταχυνθούν αναδιαρθρώσεις προς όφελός τους. Ωστόσο, είναι σαφές ότι λαμβάνεται υπόψη και το μεγάλο πλήθος των μικρότερων επιχειρήσεων. Ως κόμμα έχουμε τοποθετηθεί αναλυτικά για τη στόχευση αυτών των κατευθύνσεων. Από το σύνολο των πόρων και των έργων που δρομολογούνται, τον κλάδο του εμπορίου αφορά ένα μικρό μέρος, το οποίο όμως χρειάζεται να παρακολουθήσουμε το επόμενο διάστημα, ώστε να εντοπίσουμε έγκαιρα τις επιπτώσεις τόσο στις τάσεις συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης όσο και στο πόσες πολύ μικρές εμπορικές επιχειρήσεις πρόκειται να ενταχτούν σε κάποια από αυτά, τι επίδραση θα έχουν κλπ.

Β1. ΟΡΙΣΜΕΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ

Τα τελευταία χρόνια σημειώνεται σταθερή ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου στην ΕΕ. Στην Ελλάδα, αν και καταγράφεται υστέρηση συγκριτικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση, κάτι που επισημαίνεται ως «αδυναμία» της ελληνικής οικονομίας από φορείς του μεγάλου κεφαλαίου (ΣΕΒ κ.ά.), εντοπίζεται σαφής τάση ανάπτυξής του τα τελευταία χρόνια (μετά το 2019, τις προσαρμογές της πανδημίας του κορονοϊού). Όλα τα στοιχεία δείχνουν ότι υπάρχει έδαφος για μεγάλη κερδοφορία του κεφαλαίου.

Υπερδιπλασιάστηκαν οι πωλήσεις μέσω διαδικτύου στο διάστημα 2013-2019 και στην Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και στη χώρα μας. Για επιχειρήσεις με τουλάχιστον 10 άτομα προσωπικό, τα στοιχεία της Eurostat (βλ. Πίνακα 16) δείχνουν την υστέρηση των ελληνικών επιχειρήσεων σε σχέση με το μέσο όρο της ΕΕ, αφού μέσω ηλεκτρονικών συναλλαγών γινόταν μόλις το 4% του συνολικού τζίρου, όταν στην ΕΕ το ποσοστό έφτανε το 18% (2019).

Η πανδημία και τα μέτρα περιορισμού της οικονομικής δραστηριότητας από το Μάρτη του 2020 έδωσαν μια τεράστια ώθηση στις ηλεκτρονικές συναλλαγές. Στην Ελλάδα, μέσα σε δύο χρόνια από το 2019 έως το 2021, καταγράφεται σχεδόν διπλασιασμός στα έσοδα από διαδικτυακό εμπόριο, από 7,5 δισ. ευρώ σε 14,4 δισ. ευρώ.

Να σημειωθεί ότι κάτω από τον τίτλο «ηλεκτρονικές αγορές/πωλήσεις» περιλαμβάνονται δεδομένα και αγορές για προϊόντα και υπηρεσίες για αρκετούς κλάδους της οικονομίας και όχι μόνο για το λιανικό εμπόριο. Με βάση τα στοιχεία της Eurostat, από τα μεγαλύτερα μερίδια στις ηλεκτρονικές αγορές μεμονωμένων ατόμων από το διαδίκτυο είχαν οι υπηρεσίες διαμονής σε καταλύματα, οι ταξιδιωτικές υπηρεσίες και οι αγορές έτοιμου φαγητού. Στις υψηλότερες θέσεις από τον κλάδο του εμπορίου, κατατάσσονταν οι αγορές εξοπλισμού Η/Υ και ηλεκτρονικών συσκευών, ρουχισμού, βιβλίων, ειδών δώρων, επίπλων κ.ά. (βλ. Πίνακα 17)

Αξιοσημείωτο είναι και το εξής στοιχείο: Η συνολική αξία των αγορών από τα online σούπερ μάρκετ άγγιξε τα 255 εκατ. ευρώ για το 2021 (σύμφωνα με έρευνα της Convert Group). Παρότι τα μεγέθη αυτών των τζίρων είναι μικρό μέρος του συνολικού κύκλου εργασιών των σούπερ μάρκετ, είναι ενδεικτικό της ανάπτυξης που σημειώθηκε τη διετία 2019-2021, καθώς το 2020 ο τζίρος των online σούπερ μάρκετ ήταν 163,8 εκατ. ευρώ και το 2019 ήταν μόλις 45 εκατ. ευρώ. Δηλαδή σε αυτήν τη διετία έχει καταγραφεί μια συνολική αύξηση 467%.

Η ετήσια έκθεση της ΕΣΕΕ σημειώνει την εντυπωσιακή μεγέθυνση της κατηγορίας «πωλήσεις εκτός καταστημάτων» κατά το πρώτο έτος της πανδημίας (2019-2020, +24,6%), η οποία καταδεικνύει τη διαδικασία με την οποία κυρίως μεγαλύτερες επιχειρήσεις (e-shops και online πλατφόρμες) απορρόφησαν ένα σημαντικό μέρος των πωλήσεων. Για το 2021, η μεγέθυνση των πωλήσεων προσεγγίζει το 23,6%, οπότε για τα έτη 2019-2021 καταγράφεται αύξηση πάνω από 50% των τζίρων.

Χαρακτηριστικό στοιχείο επίσης είναι ότι το 2021 τα ηλεκτρονικά καταστήματα που πραγματοποίησαν πωλήσεις πάνω από 10 εκατ. ευρώ υπολογίζονται σε περίπου 100 και πρόκειται για καταστήματα που ανήκουν σε μεγάλες αλυσίδες λιανικής που προϋπήρχαν της πανδημίας, αλλά αναπτύχθηκαν και διεύρυναν τη δραστηριότητά τους κατά τη διάρκεια αυτής.

Ο ΣΕΛΠE και άλλοι φορείς του εμπορίου εκτιμούν ότι περίπου 15.000 ελληνικές επιχειρήσεις διαθέτουν e-shop. Με βάση τα στοιχεία του ΓΕΜΗ και επεξεργασία στοιχείων από τη Linked Business, για το σύνολο των εμπορικών δραστηριοτήτων –από είδη ένδυσης/υπόδησης, μέχρι εμπόριο λιπασμάτων και οχημάτων– στο διαδίκτυο, το Νοέμβρη του 2021 λειτουργούσαν στην ελληνική αγορά πάνω από 23.500 επιχειρήσεις e-commerce, από 15.700 στο τέλος Γενάρη του 2020. Δηλαδή φαίνεται ότι πάνω από 7.800 επιχειρήσεις εγκαινίασαν δραστηριότητα στο ηλεκτρονικό εμπόριο από τις αρχές του 2020. Σύμφωνα με έρευνα του ΣΕΛΠΕ και της ELTRUN για το 2019, τα 2/3 από αυτές είναι μικρές, μεσαίες ή μεγάλες επιχειρήσεις (δηλαδή απασχολούν πάνω από 10 άτομα προσωπικό) και το 1/3 είναι πολύ μικρές, με κύριο κανάλι πώλησης το ηλεκτρονικό.

Επίσης σύμφωνα με την ετήσια έρευνα της ΕΣΕΕ το 2020, από τις επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου το 18% είχε δυνατότητα πώλησης μέσω e-shop πριν την πανδημία και προστέθηκε άλλο ένα 2% που απέκτησε τη δυνατότητα μέσα στο 2020. Ανεξάρτητα από τον ακριβή αριθμό των επιχειρήσεων του λιανικού εμπορίου που έχουν τη δυνατότητα πλέον να κάνουν ηλεκτρονικές πωλήσεις, η ουσία είναι ότι αυτή η τάση προς το ηλεκτρονικό εμπόριο θα ενισχύεται τα επόμενα χρόνια, θα δημιουργεί νέα δεδομένα στη λειτουργία της αγοράς, με πρώτο χαρακτηριστικό στοιχείο την ένταση του ανταγωνισμού σε βάρος των μικρεμπόρων και υπέρ των μεγάλων εμπορικών αλυσίδων.

Με βάση τα παραπάνω, φαίνεται ότι η πλειοψηφία των μικρών και πολύ μικρών επιχειρήσεων δε δραστηριοποιείται ακόμα στο ηλεκτρονικό εμπόριο, την ώρα που ο κύκλος εργασιών των ηλεκτρονικών συναλλαγών μεγαλώνει σε βάρος των συναλλαγών σε φυσικό κατάστημα. Ταυτόχρονα, οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις, οι εμπορικές αλυσίδες, τα πολυκαταστήματα, ενισχύουν τη θέση τους, αποσπούν μεγαλύτερο μερίδιο του ηλεκτρονικού εμπορίου, έχοντας μεγαλύτερες δυνατότητες να αξιοποιήσουν τις υποδομές τους, την πολιτική τιμών και τις δυνατότητες αποθήκευσης και μεταφοράς των εμπορευμάτων.

Οι ηλεκτρονικές πλατφόρμες αναζήτησης

Μία ακόμα τάση που προϋπήρχε, αλλά ενισχύθηκε σημαντικά την περίοδο της πανδημίας και αναμένεται να διευρύνεται περαιτέρω και λόγω της ανάπτυξης των ηλεκτρονικών συναλλαγών, είναι οι ηλεκτρονικές πλατφόρμες αναζήτησης (marketplaces) και πληρωμών, που «δεσμεύει» και μικρομάγαζα που εντάσσονται σε αυτές. Ουσιαστικά με αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται μεσάζοντες που διαχειρίζονται τις πωλήσεις, με αποτέλεσμα τα μικρομάγαζα να λειτουργούν αναγκαστικά μέσα από αυτούς. Δυναμώνει δηλαδή η εξάρτησή τους. Το διεθνές παράδειγμα της Amazon που συγκεντρώνει τις ηλεκτρονικές πωλήσεις δεκάδων χιλιάδων μικρών επιχειρήσεων είναι χαρακτηριστικό. Μόνο στις ΗΠΑ, η Amazon έχει σχεδόν 100 εκατομμύρια «μέλη»-πελάτες, ενώ, κατά μέσο όρο, δύο στους πέντε καταναλωτές των ΗΠΑ (41%) αγοράζουν τουλάχιστον ένα πακέτο τη βδομάδα από την Amazon.

Στην Ελλάδα, οι ηλεκτρονικές πλατφόρμες αναζήτησης προϊόντων παρουσιάζουν αύξηση στον αριθμό των επιχειρήσεων που εντάσσουν στο «δυναμικό» τους. Στο skroutz.gr είναι ενταγμένες πάνω από 13.000 και στο bestprice.gr σχεδόν 3.500 επιχειρήσεις εμπορίου, μικρότερες ή μεγαλύτερες, με φυσικό ή ηλεκτρονικό κατάστημα. Από το 2021 στο χώρο μπήκε και η εταιρία shopflix, ενώ υπάρχουν και πολλές άλλες πλατφόρμες, θεματικές, κλαδικές ή για συγκεκριμένα προϊόντα. Οι πλατφόρμες αυτές ενισχύουν συνεχώς τη θέση τους, διευρύνουν σταθερά τον αριθμό καταστημάτων με τα οποία συνεργάζονται, επιβεβαιώνοντας το πλεονέκτημα που έχουν (π.χ. μικρότερα μεταφορικά κόστη) για να αποσπούν μεγαλύτερο μερίδιο στην αγορά.

Το παράδειγμα του λιανικού εμπορίου αθλητικής ένδυσης - υπόδησης

Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι μονοπώλια στον κλάδο της μεταποίησης (διεθνή και εγχώρια) έχουν τη δυνατότητα να διαμορφώνουν νέες στρατηγικές αξιοποίησης νέων τεχνολογικών δυνατοτήτων, ώστε να πετύχουν μεγαλύτερη κερδοφορία, με σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις για τους α/α στο λιανικό εμπόριο.

Ο υποκλάδος της αθλητικής ένδυσης - υπόδησης είναι κλάδος που έχει σημειώσει ανάπτυξη τα προηγούμενα χρόνια. Ο τζίρος του κλάδου υπολογίζεται περίπου στα 500 εκατ. ευρώ, όπου τη μερίδα του λέοντος λαμβάνουν λίγες αλυσίδες καταστημάτων. Πρόκειται για υποκλάδο με σημαντική αύξηση των ηλεκτρονικών πωλήσεων τα τελευταία χρόνια.

Το τελευταίο διάστημα (2-3 χρόνια περίπου) παρατηρείται αλλαγή στρατηγικής των μεγάλων μεταποιητικών εταιριών, όπως η Adidas και η Nike, οι οποίες φαίνεται πλέον να επιδιώκουν μεγαλύτερη ανάπτυξη των δικών τους δικτύων λιανικής, κυρίως μέσω ενίσχυσης των ηλεκτρονικών πωλήσεων και γι’ αυτόν το λόγο σταματάνε τη συνεργασία τους με μικρά εμπορικά καταστήματα, ενώ διατηρούν συνεργασία μόνο με «μεγάλους παίκτες», δηλαδή συγκεκριμένες αλυσίδες καταστημάτων (Intersport του ομίλου Φουρλή, Zakcret κ.ά.). Η συγκεκριμένη εξέλιξη έχει ήδη ξεκινήσει να πλήττει σημαντικά τα μικρά εμπορικά καταστήματα του υποκλάδου και θα ενισχύσει περαιτέρω την τάση συγκέντρωσης.

Παράλληλα, από τα στοιχεία που δημοσιεύουν οι μεγαλύτερες εταιρίες λιανικής αθλητικών ειδών, γίνονται φανερά τα πλεονεκτήματα που έχουν στον ανταγωνισμό με τις πολύ μικρές επιχειρήσεις. Για παράδειγμα, η εταιρία Cosmossports, πρόσφατα εξαγορασμένη από την αγγλική πολυεθνική JD Sports Fashion, παρότι έχει περίπου 60 φυσικά καταστήματα στην Ελλάδα, δραστηριοποιείται κυρίως εδώ και χρόνια στις ηλεκτρονικές πωλήσεις, πετυχαίνει το 50% των πωλήσεών της μέσω του ηλεκτρονικού εμπορίου.

Επίσης, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ότι η επιχείρηση με το μεγαλύτερο τζίρο στον τομέα της αθλητικής ένδυσης - υπόδησης στην Ελλάδα, η Intersport του ομίλου Φουρλή, η οποία έχει 68 φυσικά καταστήματα στην Ελλάδα (Intersport και Athlete’s Foot), προχώρησε στη δημιουργία αυτοματοποιημένου κέντρου logistics στα Οινόφυτα, από το οποίο εφοδιάζονται καθημερινά τα καταστήματά της στην Ελλάδα και σε γύρω χώρες που δραστηριοποιείται (Κύπρος, Ρουμανία, Βουλγαρία, Τουρκία), όσο και οι διαδικτυακές παραγγελίες. Έτσι, ειδικά στο επίπεδο του ηλεκτρονικού εμπορίου, οι πολύ μικρές επιχειρήσεις δεν μπορούν να ανταγωνιστούν ως προς την επάρκεια εμπορευμάτων, την ανταπόκριση σε παραγγελίες και την άμεση μεταφορά τους.⁶

Γενικά μπορούμε να επισημάνουμε ότι το ηλεκτρονικό εμπόριο οδηγεί σε επιτάχυνση της συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης και αυτό αναμένεται να ενταθεί το επόμενο διάστημα. Η ουσιαστική κατάργηση χωρικών και χρονικών περιορισμών, όταν μπορεί να γίνει η αγορά ηλεκτρονικά και να παραδοθεί το εμπόρευμα κατ’ οίκον, κάνει την τιμή το κυρίαρχο κριτήριο, μαζί με τις συνθήκες παράδοσης των εμπορευμάτων. Οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις έχουν προφανώς μεγαλύτερα περιθώρια στον ανταγωνισμό των τιμών, στην οργάνωση του δικτύου διανομής και αποθήκευσης, στις συνεργασίες με εταιρίες μεταφοράς προϊόντων.

Την ίδια ώρα, για τους α/α χωρίς ή με ελάχιστο προσωπικό, η –αναγκαία στις σημερινές συνθήκες– προσπάθεια να δραστηριοποιηθούν στο ηλεκτρονικό εμπόριο, να δημιουργήσουν και να λειτουργήσουν ηλεκτρονικά καταστήματα, δημιουργεί ποικίλες συνέπειες, καθώς, πέρα από το κόστος για τις απαραίτητες «επενδύσεις» σε εξοπλισμό και σε συνεργασίες με μεταφορικές εταιρίες, εντείνεται η πίεση για εντατικοποίηση και αύξηση των ωρών εργασίας τους.

B2. ΨΗΦΙΑΚΟΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ MYDATA

Από 1.1.24 αναμένεται να ολοκληρωθεί η διαδικασία υποχρεωτικής τήρησης ηλεκτρονικών βιβλίων (MyData) για όλες τις επιχειρήσεις.

Τα ηλεκτρονικά βιβλία, ως μέρος του σχεδιασμού για την ψηφιοποίηση του κράτους, καθιερώθηκαν με νόμο της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ το 2019 και υλοποιούνται πλέον με γρήγορους ρυθμούς από την κυβέρνηση της ΝΔ.

Η ηλεκτρονική καταγραφή εσόδων/εξόδων και γενικά η ηλεκτρονική αποτύπωση της οικονομικής λειτουργίας μιας επιχείρησης είναι μια αντικειμενική εξέλιξη που εδράζεται στις σύγχρονες τεχνολογικές δυνατότητες.

Βεβαίως, στα χέρια του αστικού κράτους μπορεί να αξιοποιηθεί για την εξυπηρέτηση μιας σειράς επιδιώξεων της αστικής τάξης. Η αντικειμενική και άμεση αποτύπωση της «εικόνας» της οικονομίας, η κίνηση του κεφαλαίου και κάθε επιχείρησης σε κάθε κλάδο και οι προοπτικές κερδοφορίας μπορούν να διευκολύνουν μια σειρά πάγιους αστικούς στόχους, όπως η εύστοχη κατανομή των κρατικών ενισχύσεων, η ανίχνευση ευκαιριών επενδύσεων, ο περιορισμός του αντίστοιχου επιχειρηματικού ρίσκου κλπ. Μεγάλα κέρδη προσδοκούν επίσης και εταιρίες σχεδιασμού και λειτουργίας μεγάλων πλατφορμών από το εμπόριο των οικονομικών δεδομένων.

Ωστόσο η υποχρεωτική τήρηση ηλεκτρονικών βιβλίων θα συνοδευτεί με μια σειρά άμεσες αρνητικές συνέπειες για τις πιο μικρές επιχειρήσεις, ειδικά για τις επιχειρήσεις των αυτοαπασχολούμενων χωρίς προσωπικό. Οι εν λόγω επιχειρήσεις δε διαθέτουν οργανωμένο λογιστήριο και τηρούν ως τώρα τις υποχρεώσεις τους μέσω εξωτερικού συνεργάτη λογιστή (επίσης αυτοαπασχολούμενου στην πλειοψηφία των περιπτώσεων). Αυτό σημαίνει νέα αυξημένα έξοδα, τόσο για την ορθή τήρηση των ηλεκτρονικών βιβλίων καθαυτών όσο και για την εξασφάλιση της απαιτούμενης υποδομής η οποία δεν παρέχεται δωρεάν (π.χ. λογισμικό πρόγραμμα).

Σημαντικές είναι οι συνέπειες για τον ίδιο τον κλάδο των α/α λογιστών, καθώς η πολυπλοκότητα του συστήματος καταχώρησης –σε αυτήν τη φάση– απαιτεί πολλές εργατοώρες για το στήσιμο των προγραμμάτων. Η εντατικοποίηση της εργασίας στον κλάδο έχει εξελιχτεί σε μείζον πρόβλημα χωρίς να υπάρχει καμία δυνατότητα ξεκούρασης, ειδικά τις μέρες δηλωτικών υποχρεώσεων. Το πρόβλημα θα ενταθεί, καθώς προς το παρόν στο σύστημα καταχωρούνται μόνο τα έσοδα και όχι τα έξοδα των επιχειρήσεων. Επίσης είναι γνωστό ότι πλέον το 90% των συναλλαγών των επιχειρήσεων (και των συναλλαγών των πολιτών) με το Δημόσιο γίνονται ηλεκτρονικά με τους κωδικούς taxis από τους λογιστές. Την ίδια στιγμή, με νόμους όπως ο 4557/18 αυξάνει η συνυπευθυνότητα του α/α λογιστή σε κάθε υποβολή. Μακροπρόθεσμα οι αλλαγές αυτές θα οδηγήσουν αντικειμενικά σε μεγαλύτερη συγκέντρωση των σχετικών δραστηριοτήτων στον κλάδο, καθώς ο ανταγωνισμός γίνεται πλέον πιο ασφυκτικός.

Ιδιαίτερη σημασία για το σύνολο των α/α επαγγελματιών, βιοτεχνών και εμπόρων, επιστημόνων έχει το γεγονός ότι η κυβέρνηση της ΝΔ επιδιώκει να αξιοποιήσει τη γενίκευση των ηλεκτρονικών συναλλαγών για την αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής, ειδικά της μικρής, όπως τόνισε ο ίδιος ο πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης κατά τη συζήτηση στη Βουλή για τις προγραμματικές δηλώσεις της νέας κυβέρνησης.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε η ομιλία του πρωθυπουργού και στη ΔΕΘ, όπου, παρά τη σκιά των τεράστιων καταστροφών στη Θεσσαλία, δε δίστασε για μία ακόμα φορά να τονίσει την αποφασιστικότητά του στην αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής, ειδικά των αυτοαπασχολούμενων και ελεύθερων επαγγελματιών. Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η συνέντευξη Τύπου που παραχώρησε το υπουργείο Οικονομικών στις 19.9, κατά την οποία ειδική αναφορά έγινε στην καταπολέμηση της φοροδιαφυγής μέσα από την προώθηση δέσμης 10 μέτρων για τον αποφασιστικό περιορισμό της. Πυρήνας των μέτρων αυτών είναι η γενίκευση της χρήσης ψηφιακών συναλλαγών και η υποχρεωτική καταχώρησή τους στο σύστημα my data, είτε μέσω της υποχρεωτικής σύνδεσης των συναλλαγών POS με τις ταμειακές μηχανές είτε μέσω της υποχρεωτικότητας ηλεκτρονικών τιμολογίων, ψηφιακών δελτίων αποστολής κλπ., ο δε στόχος είναι εξίσου διακριτός και αφορά την ένταση της φορολογικής επίθεσης στους αυτοαπασχολούμενους και ελεύθερους επαγγελματίες.

Ποια θα είναι η τακτική της κυβέρνησης; Από τη μία θα εμφανίζεται ότι μειώνει τους φόρους για την υγιή μικρή επιχειρηματικότητα (μείωση της φορολογίας εισοδήματος στο 9% για όσους έχουν εισόδημα κάτω των 10.000 ευρώ, από 22% πριν, εξαγγελία σταδιακής κατάργησης του τέλους επιτηδεύματος από το 2025 μέχρι το 2027 κλπ.), ενώ από την άλλη θα επιτίθεται με αλλεπάλληλους ελέγχους «σε αυτούς που δεν έχουν φορολογική συνείδηση, που επιβαρύνουν τους υπόλοιπους» κλπ., επιδιώκοντας να καλλιεργήσει όρους κοινωνικού αυτοματισμού.

Βεβαίως η κυβέρνηση της ΝΔ δεν κόπτεται για να επιβάλει «φορολογική δικαιοσύνη και ισονομία»:

Σήμερα επιδιώκει την ενίσχυση της φοροεπιδρομής προς τους α/α και γενικά τα εργατικά-λαϊκά στρώματα («διεύρυνση της φορολογικής βάσης»), επιδιώκοντας να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες της ελληνικής καπιταλιστικής οικονομίας για αύξηση των φορολογικών εσόδων, για εξασφάλιση πλεονασμάτων, για απρόσκοπτη στήριξη των επιχειρηματικών ομίλων χωρίς αμφισβήτηση της δημοσιονομικής σταθερότητας, σε συνθήκες διαφαινόμενης κρίσης στην Ευρωζώνη και επιβράδυνσης που ήδη καταγράφεται στην Ελλάδα. Οι μνήμες είναι νωπές από την περίοδο 2011-2012, όπου «σε μία νύχτα» εκτοξεύτηκε η φορολόγηση των αυτοαπασχολούμενων με μια σειρά εμβληματικούς νόμους που αφορούσαν τη φορολόγησή τους από το 1ο ευρώ, την επιβολή τέλους επιτηδεύματος, τη γενίκευση της προκαταβολής φόρου στο 100% κ.ο.κ. Σε αυτήν την κατεύθυνση κινήθηκαν όλα τα αστικά κόμματα και όλες οι κυβερνήσεις της περιόδου, ενώ και τώρα ελάχιστες φαίνεται ότι θα είναι οι διαφοροποιήσεις. Ήδη τόσο ο ΣΥΡΙΖΑ όσο και το ΠΑΣΟΚ ασκούν βολική επί της ουσίας κριτική προς την κυβέρνηση, υπερτονίζοντας ότι αδυνατεί να αντιμετωπίσει τη φοροδιαφυγή.

Σκόπιμα επίσης αποσιωπάται η εκτεταμένη φοροασυλία των μεγάλων επιχειρήσεων που προωθείται μέσα από δεκάδες νόμους, ακόμα και το ίδιο το αστικό Σύνταγμα. Εμβληματικά παραδείγματα είναι η εθελοντική φορολογία των εφοπλιστών και οι φοροαπαλλαγές που απολαμβάνουν, ο αναβαλλόμενος φόρος των τραπεζών, οι δεκάδες φοροαπαλλαγές και μειώσεις φόρων που ισχύουν για τους «στρατηγικούς επενδύτες» μέσω άμεσης απαλλαγής ή μέσω φοροαποσβέσεων, μέσω κινήτρων για εξωστρέφεια, καινοτομία, ενεργειακή αναβάθμιση κ.ο.κ. Την ίδια στιγμή βεβαίως γενικεύονται οι άδικοι έμμεσοι φόροι που κατατρώνε το εισόδημα της λαϊκής οικογένειας, μέσα σε αυτές και των οικογενειών των α/α.

Το ΚΚΕ έχει καταθέσει επανειλημμένα ένα συνεκτικό πλαίσιο στήριξης για τους α/α στη Βουλή –μέσω προτάσεων νόμου, τροπολογιών κλπ.– προκειμένου η μεγάλη πλειοψηφία τους να ζει με αξιοπρέπεια σε συνθήκες οξυμένου ανταγωνισμού και κυριαρχίας των μονοπωλίων, αλλά και να μπορεί να τηρεί τις εκάστοτε οικονομικές υποχρεώσεις της μικροεπιχείρησής τους.

Τέτοιες προτάσεις, όπως η καθιέρωση αφορολόγητου ορίου για τους α/α που σήμερα φορολογούνται από το 1ο ευρώ, η γενναία διαγραφή χρεών σε τράπεζες και Εφορία, η καθιέρωση ακατάσχετου τραπεζικού λογαριασμού για τις πιο μικρές επιχειρήσεις κ.ά., μπορούν να συμβάλουν στην ανακούφιση των α/α και βρίσκονται στον αντίποδα των κρατικών πολιτικών στήριξης των επιχειρηματικών ομίλων.

Β3. ΟΙ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ «ΨΗΦΙΑΚΟ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟ» ΤΑ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΑ

Στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ της προηγούμενης προγραμματικής περιόδου (2014-2020), είχαν σχεδιαστεί και υλοποιήθηκαν ορισμένες δράσεις με στόχευση την ψηφιακή αναβάθμιση των λεγόμενων μΜ επιχειρήσεων. Τα δύο βασικά έργα που υλοποιήθηκαν και ολοκληρώθηκαν τα προηγούμενα χρόνια ήταν το «Ψηφιακό Βήμα» και το «Ψηφιακό Άλμα».

Από τα γενικά χαρακτηριστικά και το σχεδιασμό των δύο προγραμμάτων, προκύπτει ότι οι επιδοτήσεις κατά βάση αφορούσαν μεγαλύτερες και πιο δυναμικές μΜ επιχειρήσεις, αφού η κρατική-ευρωενωσιακή χρηματοδότηση έπρεπε να συνδυαστεί με 50% ιδιωτική συμμετοχή. Και τα δύο προγράμματα χρηματοδότησαν δαπάνες για ηλεκτρονικό εξοπλισμό, προμήθεια λογισμικού, παροχή ψηφιακών υπηρεσιών, ενώ το «Ψηφιακό Άλμα» χρηματοδοτούσε και μισθοδοσία εργαζόμενων των εταιριών που εντάχτηκαν στο πρόγραμμα, με διακριτό στόχο τη μεγέθυνση των εν λόγω επιχειρήσεων. Και τα δύο προγράμματα σχεδιάστηκαν για αρκετούς κλάδους και όχι μόνο για το λιανικό εμπόριο, όπως για ξενοδοχεία, για ορισμένους κλάδους μεταποίησης (ένδυση, πλαστικό, χημικά κ.ά.), εστιατόρια, επιστημονικά-τεχνικά επαγγέλματα κ.ά. Παρότι δεν υπάρχουν καταγραφές, η πείρα επιβεβαιώνει ότι πολύ λίγες μικρές εμπορικές επιχειρήσεις εντάχτηκαν τελικά σε αυτά.

Με το πρόγραμμα «Ψηφιακό Βήμα» δόθηκαν ως κρατική επιχορήγηση περίπου 72 εκατ. ευρώ σε κάτι παραπάνω από 4.500 επιχειρήσεις, για επενδυτικά σχέδια από 5.000 έως 50.000 ευρώ. Με το πρόγραμμα «Ψηφιακό Άλμα» δόθηκαν περίπου 41 εκατ. ευρώ σε περίπου 500 επιχειρήσεις, για επενδυτικά σχέδια από 55.000 έως 400.000 ευρώ, δηλαδή σε μεγαλύτερες επιχειρήσεις κατά βάση.

Η πίεση και η οικονομική ασφυξία, ειδικά σε μικρότερες εμπορικές επιχειρήσεις, που δημιούργησαν τα μέτρα περιορισμού λειτουργίας των καταστημάτων λόγω πανδημίας, οδήγησε την κυβέρνηση της ΝΔ να προχωρήσει σε ένα ειδικό πρόγραμμα για το λιανεμπόριο (e-Λιανικό) για την ανάπτυξη ή αναβάθμιση και τη διαχείριση ηλεκτρονικού καταστήματος (e-shop) το 2021, μέσω του ΕΣΠΑ. Το πρόγραμμα αφορούσε το σύνολο των μικρομεσαίων εμπορικών επιχειρήσεων της χώρας, επιδοτώντας έως το ποσό των 5.000€ για κάθε επιχείρηση με διακριτό ΑΦΜ, με προϋπόθεση να είχαν μείωση τζίρου τουλάχιστον 20% κατά το διάστημα της πανδημίας και να είχαν κλείσει με κρατική απόφαση για ένα διάστημα.

Κατά τις αρχικές εξαγγελίες, υπολογιζόταν ότι η επιδότηση θα παρεχόταν σε περίπου 16.000 επιχειρήσεις. Με βάση τα αποτελέσματα του προγράμματος, τελικά οι δικαιούχοι ήταν σχεδόν 10.000 επιχειρήσεις σε όλες τις περιφέρειες, από ένα σύνολο σχεδόν 65.000 που είχαν τεθεί σε αναστολή λειτουργίας. Δηλαδή από το σύνολο των εμπορικών επιχειρήσεων, επιδοτήθηκε με αυτό το πρόγραμμα περίπου το 7%.

Και από τα τρία αναφερόμενα προγράμματα προκύπτει ότι, τελικά, ένα μικρό μέρος των α/α και των πολύ μικρών επιχειρήσεων του εμπορίου δέχτηκαν κάποια κρατική ενίσχυση για να προμηθευτούν «εργαλεία» που είναι απαραίτητα για να εισέλθουν στην αγορά του ηλεκτρονικού εμπορίου. Από τα προγράμματα του ΕΣΠΑ, ενισχύθηκαν τα προηγούμενα χρόνια ορισμένες από τις μεγαλύτερες μΜ επιχειρήσεις.

Β4. ΨΗΦΙΑΚΟΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΤΑΑ (ΤΑΜΕΙΟ ΑΝΑΚΑΜΨΗΣ ΚΑΙ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ) ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΕΣΠΑ

Η εμπειρία από την επίδραση του προηγούμενου ΕΣΠΑ στη λειτουργία και στη βιωσιμότητα των α/α και των πολύ μικρών επιχειρήσεων επιβεβαίωσε τις εκτιμήσεις του ΚΚΕ σε σχέση με το χαρακτήρα αυτών των ευρωπαϊκών προγραμμάτων: Στήριξη των στρατηγικών επιλογών σε κλάδους που ιεραρχεί το μεγάλο κεφάλαιο στη χώρα μας, έργα που κυρίως εξυπηρετούν τις ιεραρχήσεις της αστικής τάξης. Ορισμένες παρεμβάσεις αποσκοπούν σε αναγκαίους εκσυγχρονισμούς ή προσαρμογές κλάδων της οικονομίας, ενώ πολύ μικρό τμήμα των κονδυλίων χρησιμοποιήθηκε για μια ορισμένη κλαδική αναδιάταξη της αυτοαπασχόλησης, για στήριξη ορισμένων πιο δυναμικών ΜμΕ σε συγκεκριμένους κλάδους, ενώ έπαιξε ρόλο στο στόχο για «κοινωνική συνοχή», δηλαδή να αποτρέψει τη μαζική καταστροφή πολύ μικρών επιχειρήσεων, μέσω της διαμόρφωσης μιας «πρόσκαιρης ασπίδας», ιδιαίτερα στη φάση της καπιταλιστικής κρίσης της προηγούμενης δεκαετίας και του μεγάλου ποσοστού της ανεργίας. Το ίδιο ισχύει και για τα προγράμματα που εφαρμόστηκαν την περίοδο της πανδημίας (π.χ. πρόγραμμα επιστρεπτέας προκαταβολής).

Βεβαίως ο γενικός προσανατολισμός της κρατικής και ευρωενωσιακής χρηματοδότησης δεν αλλάζει. Το ίδιο ισχύει και σε σχέση με το νέο ΕΣΠΑ (’21-’27), αλλά και τα προγράμματα του ΤΑΑ.

Τα πρώτα προγράμματα στο πλαίσιο του ΤΑΑ

Τον Ιούνη του ’22, ξεκίνησαν οι αιτήσεις για το πρώτο έργο που αφορούσε τις μΜ επιχειρήσεις στο πλαίσιο του πυλώνα του Ψηφιακού Μετασχηματισμού του ΤΑΑ, με επιδοτήσεις ύψους 445 εκατ. ευρώ για «επενδύσεις ψηφιακού μετασχηματισμού μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων», από τα χαρακτηριστικά του οποίου μπορούν να βγουν κάποια πρώτα συμπεράσματα για το ποιοι και ποιες δράσεις και ποσά επιδοτούνται από τα κονδύλια του ΤΑΑ.

Με βάση την περιγραφή του προγράμματος, ο στόχος του είναι: «Να υλοποιηθούν επενδύσεις σε τεχνολογίες και υπηρεσίες, που προωθούν την ψηφιοποίηση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, και συγκεκριμένα σε: Ηλεκτρονικές πληρωμές, ηλεκτρονικές πωλήσεις και εφαρμογές ηλεκτρονικής τιμολόγησης, εργαλεία ψηφιακής διαφήμισης, συστήματα τηλεργασίας, επιχειρηματική αναλυτική, αναβάθμιση των ψηφιακών δεξιοτήτων, υπηρεσίες δημιουργίας αντιγράφων ασφαλείας των δεδομένων και αποκατάστασης σε περίπτωση καταστροφής, τεχνητή νοημοσύνη, διαδίκτυο των πραγμάτων, παροχή ολοκληρωμένων λύσεων για ανέπαφη εξυπηρέτηση, συστήματα κυβερνοασφάλειας, υποδομές και υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους, υποδείγματα και λογισμικό βιομηχανικών πλατφορμών δεδομένων, αναβάθμιση των ταμειακών μηχανών και του οικοσυστήματος των POS.»

Το πρόγραμμα είναι δομημένο σε 3 άξονες:

α. «Ψηφιακά Εργαλεία μΜ επιχειρήσεων», ύψους 180 εκατ. ευρώ, που παρέχει επιταγές (vouchers) από 900 ευρώ έως 18.000 ευρώ (ανάλογα με τον αριθμό απασχολούμενων της κάθε μΜ επιχείρησης), που θα διατεθούν για την απόκτηση νέων ψηφιακών προϊόντων και υπηρεσιών και τη χρήση διάφορων ψηφιακών εργαλείων, για τα οποία επιδοτείται το 90% της αγοράς των σχετικών προϊόντων.

β. «Ανάπτυξη Ψηφιακών Προϊόντων και Υπηρεσιών», ύψους 100 εκατ. ευρώ, με το οποίο θα επιδοτηθούν ψηφιακές επενδύσεις με τη μορφή μη επιστρεπτέας επιχορήγησης, ύψους από 200.000 ως 2 εκατ. ευρώ, για την ανάπτυξη υποδομών και υπηρεσιών cloud, και αφορά μΜ επιχειρήσεις αποκλειστικά στους κλάδους πληροφορικής και επικοινωνιών.

γ. «Ψηφιακές Συναλλαγές», ύψους 162,4 εκατ. ευρώ, με το οποίο επιδοτείται η απόκτηση ψηφιακών εργαλείων (από μηχάνημα POS, έως συσκευές για έκδοση παραστατικών σε όχημα κλπ.) για τιμολόγηση, έκδοση φορολογικών παραστατικών και ηλεκτρονικές πληρωμές.

Τα προγράμματα «Ψηφιακά Εργαλεία μΜ επιχειρήσεων» και «Ψηφιακές Συναλλαγές μΜ επιχειρήσεων», με βάση την πρόσκληση, αφορούν ένα μεγάλο εύρος κλάδων στους οποίους συμπεριλαμβάνεται και το λιανικό εμπόριο. Παρ’ όλ’ αυτά, επισημαίνεται ότι δίνεται προτεραιότητα σε συγκεκριμένους κλάδους: Αγρο-διατροφής, υγείας-φαρμάκων, τεχνολογίας πληροφορικής και επικοινωνιών, ενέργειας, περιβάλλοντος και βιώσιμης ανάπτυξης, μεταφορών, υλικών-κατασκευών, τουρισμού, πολιτισμού, δημιουργικών βιομηχανιών, δραστηριότητας μεταποίησης. Συνεπώς, ελάχιστες από τις επιχειρήσεις του λιανικού εμπορίου αναμένεται να ενταχτούν σε αυτό.

Επίσης, στα δύο πρώτα προγράμματα, προϋπόθεση για να αιτηθεί επιδότηση μια εταιρία είναι να απασχολεί τουλάχιστον έναν εργαζόμενο, συνεπώς αποκλείονται εξαρχής οι αυτοαπασχολούμενοι χωρίς προσωπικό. Στο τρίτο, παρότι δεν αποκλείονται οι α/α χωρίς προσωπικό, η μοριοδότηση που τίθεται είναι σε βάρος τους.

Τα πρώτα στοιχεία για το νέο ΕΣΠΑ (2021-2027)

Το νέο ΕΣΠΑ 2021-2027 βρίσκεται στη φάση όπου έχει ολοκληρωθεί ο σχεδιασμός και η στοχοθέτηση των αξόνων παρέμβασης και εξειδικεύονται οι δράσεις με συγκεκριμένα προγράμματα που αναμένεται να βγουν τους επόμενους μήνες. Συνολικά προβλέπει πόρους 26,2 δισ. ευρώ, εκ των οποίων τα 5,3 δισ. είναι η ελληνική συνεισφορά και διακρίνεται σε εννέα Τομεακά Προγράμματα στα οποία κατανέμονται πόροι ύψους 18,1 δισ. και σε 13 Περιφερειακά Προγράμματα με πόρους ύψους 8,1 δισ.

Όσον αφορά το χαρακτήρα των έργων και των δράσεων που θα χρηματοδοτηθούν, η κυβέρνηση παρουσιάζει τους στόχους του νέου ΕΣΠΑ συνδεδεμένους με αυτούς του Ταμείου Ανάκαμψης, ότι αποτελούν συμπληρωματικά εργαλεία που «αποτυπώνουν σε μεγάλο βαθμό τις νέες αναπτυξιακές προτεραιότητες της χώρας» και ότι αξιοποιώντας αυτά τα κονδύλια θα γίνει «ένα βασικό βήμα για τον οριστικό μετασχηματισμό της οικονομίας και τη γόνιμη μετάβαση σε μια βιώσιμη, ψηφιακή, κυκλική και πράσινη ανάπτυξη».

Για τις μΜ επιχειρήσεις θα υπάρξουν προγράμματα που θα τις αφορούν τομεακά και περιφερειακά. Από τη γενική εικόνα που υπάρχει ως τώρα, το πρόγραμμα «Ανταγωνιστικότητα» έχει ήδη εγκριθεί και ξεκίνησαν οι πρώτες προσκλήσεις, μέρος των οποίων θα περιλαμβάνει και ΜμΕ. Είναι λίγο λιγότερα από 4 δισ. ευρώ που θα κατευθυνθούν σε περισσότερες από 25 χιλιάδες μικρομεσαίες επιχειρήσεις, όπως εκτιμάνε, και στοχεύει στην ψηφιακή και πράσινη μετάβαση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Στο αντίστοιχο πρόγραμμα ΕΠΑΝΕΚ του προηγούμενου ΕΣΠΑ, ενισχύθηκαν κατά βάση ορισμένες από τις μεγαλύτερες ΜμΕ, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω.

Στις προδημοσιεύσεις των τριών πρώτων δράσεων σχετικά με τον ψηφιακό μετασχηματισμό των ΜμΕ, επιβεβαιώνεται η εκτίμησή μας για το χαρακτήρα των επιδοτήσεων του ΕΣΠΑ. Αποκλείονται εντελώς οι αυτοαπασχολούμενοι και όσοι απασχολούν έως 1-2 εργαζόμενους, ακόμα και από το πρόγραμμα που χρηματοδοτεί αγορά μικρής αξίας εξοπλισμού ή λογισμικού. Αντίθετα, ενισχύονται ΜμΕ που έχουν αρκετούς εργαζόμενους και είναι δυναμικές, μπορούν δηλαδή να περιληφθούν στην επιδότηση του προγράμματος διαθέτοντας και ίδια κεφάλαια.

Η πρώτη δράση, «Βασικός Ψηφιακός Μετασχηματισμός μΜ επιχειρήσεων», με ενισχύσεις 18 έως 30 χιλιάδων ευρώ ανά επιχείρηση, έχει προϋπόθεση να διαθέτουν οι επιχειρήσεις αυτές τουλάχιστον τρεις (3) μονάδες εξαρτημένης εργασίας πλήρους ή μερικής απασχόλησης το προηγούμενο έτος της αίτησης. Στη δεύτερη και στην τρίτη δράση, «Προηγμένος Ψηφιακός Μετασχηματισμός μΜ επιχειρήσεων» και «Ψηφιακός Μετασχηματισμός Αιχμής μΜ επιχειρήσεων», που προβλέπονται ακόμα μεγαλύτερα ποσά ενισχύσεων, προϋπόθεση είναι να διαθέτουν τουλάχιστον εννέα (9) μονάδες εξαρτημένης εργασίας σε προηγούμενο έτος της αίτησης.

Επίσης, κάποιες μΜ επιχειρήσεις μπορεί να ενταχτούν σε άλλο τομεακό Πρόγραμμα «Ψηφιακός Μετασχηματισμός» (προϋπολογισμού 913 εκατ. ευρώ), αν και το μεγαλύτερο τμήμα των ποσών που θα διατεθούν αφορά τον ψηφιακό μετασχηματισμό του δημόσιου τομέα και τη δημιουργία αναγκαίων υποδομών (ευρυζωνικά δίκτυα υψηλών ταχυτήτων) συνολικά για τη χώρα.

Εν κατακλείδι, από τις πρώτες δράσεις του ΤΑΑ και του ΕΣΠΑ που σχετίζονται με μΜ επιχειρήσεις, φαίνεται ότι δίνονται ορισμένα κονδύλια για την προώθηση της ψηφιοποίησης στη λειτουργία τους. Ωστόσο πρέπει να λάβουμε υπόψη την ευρωενωσιακή κατάταξη των μΜ επιχειρήσεων, καθώς σε αυτή συμπεριλαμβάνονται επιχειρήσεις που απασχολούν από 0 έως 249 εργαζόμενους. Για τις μεγαλύτερες και πιο δυναμικές μΜ επιχειρήσεις, αυτές οι επιδοτήσεις θα καλύψουν αναγκαίες επενδύσεις τους, ενισχύοντας τη λειτουργία τους στις σύγχρονες τεχνολογικές συνθήκες.

Για τους α/α χωρίς προσωπικό και για τις πολύ μικρές επιχειρήσεις, οι προβλεπόμενες δράσεις (π.χ. ηλεκτρονικός εξοπλισμός με μικρό κόστος, επιδότηση αγοράς τερματικού POS, δημιουργία e-shop) μπορεί να διευκολύνουν μια σχετική προσαρμογή στις σύγχρονες απαιτήσεις χρηματικής λειτουργίας, είτε να συμβάλουν στην αποτροπή μαζικών λουκέτων μικρών εμπορικών επιχειρήσεων, που κατά βάση είναι οικογενειακές, με χαμηλούς τζίρους. Σε καμία περίπτωση όμως δεν μπορούν τέτοια προγράμματα να παρέχουν ουσιαστική ανακούφιση στο επίπεδο του εισοδήματος ή στον ανταγωνισμό με τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις κάθε κλάδου. Το αντίθετο, και αυτά με τη σειρά τους επιταχύνουν τις τάσεις συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου που υπάρχουν και θα ενισχυθούν τα επόμενα χρόνια.

Οι διαφοροποιήσεις που προκύπτουν στις αστικές κυβερνήσεις και στα αστικά κόμματα την τελευταία τουλάχιστον 12ετία όσον αφορά το σχεδιασμό, τη διαχείριση και την υλοποίηση των εκάστοτε χρηματοδοτικών προγραμμάτων σε σχέση με τη στήριξη των αυτοαπασχολούμενων ήταν και είναι ως επί το πλείστον ελάχιστες. Δεν αφορούν το στρατηγικό προσανατολισμό της κρατικής και ευρωενωσιακής πολιτικής χρηματοδότησης, που εντοπίζεται σταθερά στην υποβοήθηση της κερδοφορίας των επιχειρηματικών ομίλων, με τις ανάλογες κατά περιόδους κλαδικές ιεραρχήσεις.

Σε κάθε περίπτωση, η εφαρμογή ή μη διευρυμένης πολιτικής στήριξης των μΜ και ειδικά των πολύ μικρών επιχειρήσεων, σχετίζεται με το γεγονός ότι η ελληνική καπιταλιστική οικονομία χαρακτηρίζεται από έναν μεγάλο αριθμό αυτοαπασχολούμενων χωρίς ή με ελάχιστο προσωπικό, στοιχείο που επιδρά στον ανταγωνισμό στο παγκόσμιο επίπεδο. Εξ ου και όλα τα προεκλογικά προγράμματα των ΝΔ, ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ με θαυμαστή ομοιότητα επισήμαιναν την ανάγκη ενίσχυσης των πολύ μικρών επιχειρήσεων όχι γενικά και αόριστα, αλλά με όρους μεγέθυνσης, προώθησης συνεργειών, εξωστρέφειας κλπ.

Τροποποιήσεις και προσαρμογές, ανάλογα με την εκάστοτε φάση του καπιταλιστικού κύκλου της οικονομίας και τις ιδιαίτερες ανάγκες της περιόδου, ήταν πάντα στον προσανατολισμό των κυβερνήσεων. Τέτοιο παράδειγμα αποτελούν τα εκτεταμένα μέτρα στήριξης της κυβέρνησης της ΝΔ κατά την περίοδο της πανδημίας και των lockdown, τα οποία βεβαίως πρόβαλε και προεκλογικά προκειμένου να εμφανιστεί στα μάτια των α/α ως σωτήρας της «μεσαίας τάξης και της μΜ επιχειρηματικότητας», περιορίζοντας έτσι σε σημαντικό βαθμό την κυβερνητική φθορά, χωρίς ωστόσο να αντιμετωπίσει τα αλλεπάλληλα αδιέξοδα και τη γενικευμένη ανασφάλεια που αγκαλιάζει τη μεγάλη πλειοψηφία των ελεύθερων επαγγελματιών. Στον αντίποδα, τις ίδιες στρατηγικές προτεραιότητες έλαβαν υπόψη οι προεκλογικές εξαγγελίες των ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ σε συνθήκες δημοσιονομικού περιορισμού, οι οποίες περιορίστηκαν στην προβολή ορισμένων προτάσεων για τη ρύθμιση χρεών. Τα όρια της αστικής διαχείρισης σε σχέση με τα προβλήματα των πιο λαϊκών τμημάτων των αυτοαπασχολούμενων εξακολουθούν να παραμένουν εξαιρετικά στενά.

Οι διοικήσεις των ΝΔ - ΣΥΡΙΖΑ - ΠΑΣΟΚ σε δήμους και περιφέρειες πρωτοστάτησαν σε πολιτικές που θίγουν τους μικρούς εμπόρους συνεπικουρώντας τις αστικές κυβερνήσεις. Λόγω της πιο στενής και άμεσης επαφής που διαμορφώνεται σε τοπικό επίπεδο –και με τη συνδρομή εμπορικών συλλόγων που συγκροτούνται σε επίπεδο δήμων– παίζουν ρόλο στην ενσωμάτωση και στην αποδοχή της αστικής πολιτικής από τους α/α.

Μέσω Περιφερειών περνάνε μια σειρά ευρωπαϊκά προγράμματα, μέσω δήμων προωθούνται, για παράδειγμα, οι σχεδιασμοί για τα Ανοιχτά Κέντρα Εμπορίου ή η καθιέρωση των «λευκών νυχτών».

Τα Ανοιχτά Κέντρα Εμπορίου (Open Malls) είναι πρόγραμμα του ΕΣΠΑ, που στοχεύει στον εκσυγχρονισμό τοπικών οριοθετημένων εμπορικών/οικονομικών ζωνών κυρίως αυξημένου τουριστικού ενδιαφέροντος ή στα κέντρα πόλεων και δήμων. Παρουσιάζεται ως «αντίδοτο στα λουκέτα» και εμπλέκει για την υλοποίησή του τους δήμους και τοπικούς εμπορικούς συλλόγους ή επιμελητήρια.

Επίσης, ο καθορισμός των λεγόμενων «τουριστικών περιοχών» αποτελεί αρμοδιότητα των περιφερειών και των δήμων και στην πράξη έχει χρησιμοποιηθεί ως Δούρειος Ίππος για την απελευθέρωση του ωραρίου και το χτύπημα της Κυριακάτικης αργίας. Σε αυτήν την κατεύθυνση εντάσσεται και η συζήτηση που έχει ανοίξει –χρειάζεται παρακολούθηση– για τη θεσμοθέτηση μιας νέας νομικής μορφής, της «τουριστικής εμπορικής επιχείρησης», που επίσης θα αποτελέσει πιθανότατα παράγοντα για τον καθορισμό διευρυμένου ωραρίου.

Εκτός αυτών, οι δήμοι προσθέτουν στις πλάτες των α/α –και στο εμπόριο και στους άλλους κλάδους– ένα μεγάλο κατάλογο τελών και χαρατσιών. Από τα ανταποδοτικά τέλη για την καθαριότητα και τον ηλεκτροφωτισμό (που σε πολλούς δήμους ξεπερνούν τα 4,5-5 ευρώ ανά τετραγωνικό μέτρο και στο δήμο της Αθήνας φτάνουν στα 6,11 ευρώ/τ.μ.), μέχρι τα τέλη για ταμπέλες, απόβλητα κ.ά. Οι περισσότεροι δήμαρχοι εφαρμόζουν με ζήλο το νόμο που ψήφισε η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ με βάση τον οποίο οι δήμοι μπορούν να κυνηγάνε με κατασχέσεις τραπεζικών λογαριασμών και πλειστηριασμούς οικιών και καταστημάτων όσους χρωστούν ακόμα και μικροποσά.

Λαμβάνοντας υπόψη τα προαναφερθέντα, επιβεβαιώνονται οι εκτιμήσεις της πρόσφατης Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης για την ανάγκη να ιεραρχηθεί ο κλάδος του εμπορίου στο σχεδιασμό για τη βελτίωση της παρέμβασης του Κόμματος στους α/α της πόλης.

Πρόκειται για τον κλάδο εκείνο στον οποίο συγκεντρώνεται το μεγαλύτερο ποσοστό αυτοαπασχολούμενων, στη μεγάλη πλειοψηφία ιδιοκτήτες μικρών ατομικών ή οικογενειακών επιχειρήσεων, που απασχολούν ελάχιστο προσωπικό ή και καθόλου μισθωτούς. Την ίδια στιγμή οι εξελίξεις στον κλάδο αποτυπώνουν την όξυνση του ανταγωνισμού, την ένταση της τάσης συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου, οι συνέπειες των οποίων αντανακλώνται και στην πορεία της αυτοαπασχόλησης, στην επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης και στο ενδεχόμενο αυξημένων λουκέτων.

Οι συνθήκες της πανδημίας και οι μετέπειτα ρυθμίσεις επιτάχυναν την τάση συγκεντροποίησης.

Επομένως, επιδιώκουμε να βελτιώσουμε την παρέμβασή μας στον κλάδο σε συνδικαλιστικό επίπεδο, αλλά και να έρθουμε σε επαφή με ευρύτερα λαϊκά τμήματα α/α σε πολιτικό επίπεδο. Να καλλιεργήσουμε τον πολιτικό προβληματισμό τουλάχιστον σε ένα πιο πρωτοπόρο τμήμα για τις νομοτέλειες λειτουργίας της καπιταλιστικής οικονομίας (ανταγωνισμός, συγκεντροποίηση, κρατική παρέμβαση σύμφωνα με τις νομοτελειακές ανάγκες της καπιταλιστικής αγοράς). Σε αυτήν τη βάση να κερδίζουμε με την πολιτική του Κόμματος.

Το Κόμμα, αυτοτελώς και μέσω του κινήματος, ιεραρχεί τα ακόλουθα μέτωπα παρέμβασης:

– Την υπεράσπιση της ζωής, του εισοδήματος των α/α, την αντιμετώπιση κατασχέσεων/πλειστηριασμών λόγω χρεών και κάθε μέτρου αντιλαϊκής κυβερνητικής πολιτικής.

– Την ενίσχυση της πάλης για τη διεκδίκηση κάλυψης σύγχρονων αναγκών στην υγεία, στην ασφάλιση, στην παιδεία κλπ., για σύγχρονες υποδομές αντιπλημμυρικής-αντιπυρικής, αντισεισμικής προστασίας, ενάντια στις πολιτικές υποβάθμισης και εμπορευματοποίησης που προωθούν αστικές κυβερνήσεις και ΕΕ.

– Την ενίσχυση της πάλης για το δικαίωμα στην ξεκούραση και στον ελεύθερο χρόνο, ενάντια στους νόμους διεύρυνσης του ωραρίου λειτουργίας και κατάργησης της Κυριακάτικης αργίας.

– Την ενίσχυση της πάλης για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και τα δικαιώματα των α/α γυναικών, αλλά και των γυναικών που καταγράφονται ως συμβοηθούντα μέλη στις μικρές επιχειρήσεις, την προστασία της μητρότητας, την πρόσβαση σε υψηλού επιπέδου εξειδικευμένες υπηρεσίες υγείας κλπ.

Στη βάση των παραπάνω μετώπων πάλης χρειάζεται να ενισχυθεί ο προσανατολισμός των Κομματικών Οργανώσεων για την αναβάθμιση της δουλειάς μας στους Εμπορικούς Συλλόγους και στις Ενώσεις ΕΒΕ όπου υπάρχουν. Να διευρυνθούν οι παρεμβάσεις, οι αγωνιστικές πρωτοβουλίες με άξονα τα προβλήματα και τις ανάγκες των μικρών εμπόρων, να γίνουν διακριτά βήματα στη βελτίωση του συσχετισμού δυνάμεων.

Στον ίδιο άξονα χρειάζεται να διευρυνθεί και να σταθεροποιηθεί η ιδεολογική και πολιτική παρέμβαση του Κόμματος, για τις νομοτέλειες της καπιταλιστικής οικονομίας, αλλά και για τις ίδιες τις θέσεις και τη στρατηγική του Κόμματος, για την προοπτική της αυτοαπασχόλησης.

Όπως τονιζόταν στα ντοκουμέντα της Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης του ΚΚΕ με θέμα «Για την παρέμβαση του Κόμματος στους αυτοαπασχολούμενους της πόλης»:

«... Για την πλειοψηφία των κατώτερων τμημάτων των α/α ανοίγονται δύο δρόμοι:

Ο ένας δρόμος, του καπιταλισμού, οδηγεί στην καταστροφή του μεγαλύτερου μέρους των α/α και ιδιαίτερα εκείνων χωρίς μισθωτή εργασία. Στην πορεία ανάπτυξης του καπιταλισμού τροποποιούνται όλο και περισσότερο οι όροι αυτοαπασχόλησης, με κυρίαρχη την τάση άρσης ευνοϊκότερων συνθηκών γι’ αυτήν που ίσχυαν σε προηγούμενες περιόδους.

Ο άλλος δρόμος είναι αυτός του σοσιαλισμού, η σχεδιασμένη, οργανωμένη ένταξη του α/α στη μεγάλη κοινωνικοποιημένη βιομηχανία, στην κρατική σοσιαλιστική κατανομή των προϊόντων, στις κοινωνικοποιημένες μεταφορές, τηλεπικοινωνίες, κατασκευές και στις σοσιαλιστικές υπηρεσίες Παιδείας, Υγείας-Πρόνοιας, Αθλητισμού, Πολιτισμού κλπ.

Σε αυτό το έδαφος θα βγει κερδισμένος και ο ίδιος ο α/α, αφού θα απολαμβάνει ανώτερη ποιότητα ζωής, σταθερή εργασία με ανθρώπινο ωράριο και σε καλύτερες συνθήκες, αλλά και διασφαλισμένες παροχές από το κράτος σε υψηλή ποιότητα υπηρεσιών Υγείας, Παιδείας, υποδομές για τη δημιουργική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου. Δηλαδή θα απολαμβάνει ως κοινωνικά αγαθά παρεχόμενα σε όλους τους εργαζόμενους αυτά που ίσως του παρείχε σε έναν βαθμό και για κάποιο διάστημα η θέση του ως α/α, συχνά με υπερχρέωση και ανασφάλεια. Στη νέα κοινωνική του θέση θα απαλλαγεί ο ίδιος από το διαρκές άγχος και την ανασφάλεια της επιβίωσης, από την ατομική έγνοια για προμήθειες, πληρωμές κλπ.»

Η προβολή των πλεονεκτημάτων του σοσιαλισμού/κομμουνισμού ως απάντηση στα όλο και πιο οξυμένα αδιέξοδα που φέρνει στη ζωή των α/α ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής πρέπει να βρεθεί σταθερά στο επίκεντρο της συζήτησης, τουλάχιστον με ένα πιο πρωτοπόρο τμήμα, το οποίο μπορεί να αποτελέσει και τη στέρεη βάση για τη βελτίωση των ρυθμών στρατολόγησης.

Η συστηματική παρέμβαση των Κομματικών Οργανώσεων στη βάση των παραπάνω θα ξεδιπλώσει σίγουρα νέες δυνατότητες βελτίωσης της επιρροής του Κόμματος σε αυτά τα πολυπληθή στρώματα.